Gaper

Gaper in Amersfoort

Een gaper is een beeld van het hoofd van een man, meestal van zuidelijke afkomst, een Moor of Muzelman, met open mond en vaak met uitgestoken tong.

Achtergrond

Een gaper deed dienst als uithangbord van apothekers, om klanten te trekken, maar tevens als kwaliteitsaanduiding voor de winkel. Aanvankelijk werd dit uithangteken op de luifel gezet, maar vanaf de 17e eeuw steeds vaker aan de gevel bevestigd. De mond van de gaper staat echter niet open om te gapen, maar om een medicijn in te nemen. De grimas van veel gapers is te verklaren doordat het medicijn vies smaakt.

In de 17e eeuw zien we interesse voor Turkse mode en ook japonnerie en chinoiserie hebben als inspiratiebron voor exotische gapers gediend. De zuidelijke of exotische afkomst van de gaper staat symbool voor de herkomst van de ingrediënten van de medicijnen. Er werd met landen in Azië en Afrika veel handel gedreven door West-Europeanen, die daar allerlei tot dan toe onbekende specerijen ontdekten en mee naar huis namen. Daar werden de specerijen gedroogd en verkocht door een drogist. De exotische herkomst, waarvan de tulband getuigt, suggereert wellicht de werkzaamheid van de Oosterse geneeskunst. We kennen ook gapers in uniform, zoals brandweer, politie of soldaat. Deze kwamen in zwang in de tweede helft van de 19e eeuw, op het moment dat het gezag van de overheid op de verkoop van geneesmiddelen werd uitgebreid. Ook de gaper als Romein komt voor.

Uithangbord

Vooral in Amsterdam werden gapers vanaf de 17e eeuw als uithangteken voor een drogist gebruikt. De nar als gaper verwijst naar de kwakzalver die op jaarmarkten en kermissen zijn diensten aanbood. In gezelschap van zijn knecht (een nar in rare uitdossing) kon hij indruk maken en was hij verzekerd van klanten. Een andere gaper die veel voorkomt is de zieke zelf, soms met pil op de tong.

Verzamelingen

In het Nederlands Drogisterij Museum in Maarssen is een verzameling van 150 gapers te bezichtigen. Als blikvanger hangt in het museum de grootste gaper ter wereld. Hij is ongeveer 2 meter hoog. Het Nationaal Farmaceutisch Museum (apothekersmuseum) in Gouda, heeft de collectie o.a gewijd aan gapers en andere apothekerssymbolen als de krokodil, esculaap, eenhoorn en hertengewei. Er zijn in de BeNeLux ook oude apotheken als museum bewaard gebleven zoals de apotheek van de Abdij van Orval.

Gebruik in de taal

Inwoners van Anzegem, Kemmel, Lembeke en Maaseik worden ook wel Gapers genoemd.

Foto's

• 

  Groenmarkt, Den Haag, 1796

• 

  Herenstraat, Amsterdam

• 

  Lange Hezelstraat, Nijmegen

• 

  Van der Pigge, Haarlem

Zie ook

• Brueghelsyndroom, Pieter Brueghel de Oudes schilderij 'de Gaper'
• Kakker, een vruchtbaarheidssymbool met het uiterlijk van een moor
• Uithangbord

Externe links

• Drogisterijmuseum in Maarssen
• Nationaal Farmaceutisch Museum in Gouda
• Medisch en Farmaceutisch Museum "Griffioen" in Delft

Bronnen

Mediabestanden

Zie de categorie Gaper van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.