Gebiedende wijs

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

De gebiedende wijs of (Romaans) imperatief is een van de wijzen van een werkwoord. Door middel van de imperatief (uit het Latijn, imperare: bevelen) kan een bevel, verzoek, wens of advies tot uitdrukking worden gebracht. De gebiedende wijs wordt vaak gebruikt met een uitroepteken.

WERKWOORDWIJZEN
modus wijs voorbeeld
Infinitief onbepaalde wijs lopen
Participium deelwoord lopende
Indicatief aantonende wijs ik loop
Imperatief gebiedende wijs loop!
Conjunctief aanvoegende wijs dat hij lope
Conditionalis voorwaardelijke wijs Als ...,zou hij lopen
Optatief wensende wijs moge hij lopen
Gerundium verbaal substantief het lopen
Gerundivum verbaal adjectief lopend
Supinum verbaal substantief het lopen

Enkelvoud[bewerken]

De imperatief enkelvoud wordt gebruikt zonder onderwerp en heeft dezelfde vorm als de stam van het werkwoord:

  • Loop door.
  • Eet je bord leeg.
  • Schrijf dat op.
  • Word wakker.

Soms wordt de infinitief gebruikt:

  • Niet roken.
  • Deur sluiten.

Positieve betekenis[bewerken]

De imperatief hoeft niet altijd met een negatieve connotatie gepaard te gaan, zelfs het tegenovergestelde kan het geval zijn:

  • Slaap lekker.
  • Ga zitten.
  • Eet smakelijk.

Meervoud[bewerken]

Vanouds wordt stam+t gebruikt als men meerdere personen aanspreekt. Het is nog te vinden in archaïsche teksten als

  • Koopt Nederlandsche waar, dan helpen wij elkaar,
  • Komt allen tezamen en Makkers, staakt uw wild geraas,
  • Stemt Mr. Oud (verkiezingsaffiche VVD uit 1952) en
  • Beidt uw tijd,

maar ook in een begrip als

  • staakt-het-vuren.

In oproepen om de Februaristaking te herdenken, vinden we de imperatief met t nog. De oproep eindigt traditioneel met "Neemt allen deel!" of "Komt allen!!" Hier wordt waarschijnlijk aangesloten bij het gebruik van de imperatief in de stakingsoproep van februari 1941 met onder meer de tekst "Organiseert in alle bedrijven de protest-staking. Weest solidair. Staakt! Staakt! Staakt! Strijdt fier."

Tegenwoordig wordt in de Nederlandse taal geen onderscheid gemaakt tussen de imperatief enkelvoud en de imperatief meervoud[1]:

  • Kinderen, loop door.
  • Dames, schrijf dat op.

Gebiedende wijs met subjectsvorm[bewerken]

Indien de subjectsvorm in de zin als gebiedende wijs wordt gebruikt, worden de werkwoorden zoals gebruikelijk vervoegd. Men krijgt dan:

  • Lopen jullie eens door!

Beleefdsheidsvorm[bewerken]

De beleefdheidsvorm van de imperatief heeft als subjectsvorm altijd u in de zin, er wordt dan automatisch met stam + t vervoegd

  • Gaat u zitten!

Foutief gebruik[bewerken]

In de praktijk ziet men soms een t als de stam van het werkwoord op -d eindigt. Bijvoorbeeld:

  • Vermijdt het spitsuur, vertrek op tijd.

Het hoeft geen betoog dat dit onjuist is.

Een foutief gebruik wordt ook aangetroffen als de zin een wederkerend voornaamwoord bevat, bijvoorbeeld in de zinnen

  • Wendt u tot de balie.
  • Meldt u nu aan!

De -t is hier onjuist; de vergissing ontstaat doordat u opgevat wordt als persoonlijk voornaamwoord en niet als wederkerend voornaamwoord in de werkwoorden zich wenden en zich aanmelden [2].

De imperatief moet hier als volgt geschreven worden:

  • Wend u tot de balie.
  • Meld u nu aan!

Als alternatieve formulering kan gekozen worden voor:

  • Wendt u zich tot de balie.
  • Meldt u zich nu aan!
Bronnen, noten en/of referenties