Gebiedende wijs

De gebiedende wijs of (Romaans) imperatief is een van de wijzen van een werkwoord. Door middel van de imperatief (uit het Latijn, imperare: bevelen) kan een bevel, verzoek, wens of advies tot uitdrukking worden gebracht. De gebiedende wijs wordt vaak gebruikt met een uitroepteken.

WERKWOORD : de WIJZEN
modi	wijzen	voorbeeld
Infinitief	onbepaalde wijs	lopen
Participium	deelwoord	lopende
Indicatief	aantonende wijs	ik loop
Imperatief	gebiedende wijs	loop!
Conjunctief	aanvoegende wijs	dat hij lope
Conditionalis	voorwaardelijke wijs	Als ...,zou hij lopen
Optatief	wensende wijs	moge hij lopen
Gerundium	verbaal substantief	het lopen
Gerundivum	verbaal adjectief	lopend
Supinum	verbaal substantief	het lopen

Enkelvoud

De imperatief enkelvoud wordt gebruikt zonder onderwerp en heeft dezelfde vorm als de stam van het werkwoord:

• Loop door.
• Eet je bord leeg.
• Schrijf dat op.
• Word wakker.

Soms wordt de infinitief gebruikt:

• Niet roken.
• Deur sluiten.

Positieve betekenis

De imperatief hoeft niet altijd met een negatieve connotatie gepaard te gaan, zelfs het tegenovergestelde kan het geval zijn:

• Slaap lekker.
• Ga zitten.
• Eet smakelijk.

Meervoud

Vanouds wordt stam+t gebruikt als men meerdere personen aanspreekt. Het is nog te vinden in archaïsche teksten als

• Koopt Nederlandsche waar, dan helpen wij elkaar.
• Komt allen tezamen.
• Stemt Mr. Oud, (verkiezingsaffiche VVD uit 1952).
• Beidt uw tijd.

Tegenwoordig wordt in de Nederlandse taal geen onderscheid gemaakt tussen de imperatief enkelvoud en de imperatief meervoud:

• Kinderen, loop door.
• Dames, schrijf dat op.

In de praktijk ziet men echter soms een t als die onhoorbaar is. Bijvoorbeeld:

• Vermijdt het spitsuur, vertrek op tijd.

Het hoeft geen betoog dat dit onjuist is.

In de oproep die de burgemeester van Amsterdam ieder jaar doet uitgaan om de Februaristaking te herdenken, vinden we de imperatief met t nog. De oproep eindigt traditioneel met:

• Neemt allen deel!
  Hier wordt waarschijnlijk aangesloten bij het opvallend gebruik van de imperatief in de stakingsoproep van februari 1941. Zo lezen wij in het oorspronkelijke pamflet: Organiseert in alle bedrijven de protest-staking. Weest solidair. Staakt! Staakt! Staakt! Strijdt fier.

Gebiedende wijs met subjectsvorm

Indien de subjectsvorm in de zin als gebiedende wijs wordt gebruikt, worden de werkwoorden zoals gebruikelijk vervoegd. Men krijgt dan:

• Lopen jullie eens door!

Beleefdsheidsvorm

De beleefdheidsvorm van de imperatief heeft als subjectsvorm altijd u in de zin, er wordt dan automatisch met stam + t vervoegd

• Gaat u zitten!

Foutief gebruik

Een foutief gebruik wordt wel aangetroffen als de stam van het werkwoord op -d eindigt en de zin een wederkerend voornaamwoord bevat, bijvoorbeeld in de zinnen

• Wendt u tot de balie.
• Meldt u nu aan!

De -t is hier onjuist; de vergissing ontstaat doordat u opgevat wordt als persoonlijk voornaamwoord en niet als wederkerend voornaamwoord in de werkwoorden zich wenden en zich aanmelden .

De imperatief moet hier als volgt geschreven worden:

• Wend u tot de balie.
• Meld u nu aan!

Als alternatieve formulering kan gekozen worden voor:

• Wendt u zich tot de balie.
• Meldt u zich nu aan!

Bronnen, noten en/of referenties Zie ook Problemen met het gebruik van de imperatief.