Geografie van Europa

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Topografische reliëfkaart van Europa
Ecoregio's van Europa
Portal.svg Portaal Europa

Europa wordt traditioneel gezien als een van de zeven continenten. Fysisch-geografisch gezien wordt het echter beschouwd als het noordwestelijke schiereiland van een grotere landmassa of supercontinent genaamd Eurazië (of het nog grotere supercontinent Afrika-Eurazië). Het idee van Europa als continent wordt dan ook niet universeel onderschreven; sommige geografische bronnen spreken van een Euraziatisch continent of Europees subcontinent, omdat Europa niet door zeeën wordt omringd en meer een culturele dan een geografische eenheid is.

Omvang[bewerken]

In totaal bestrijkt Europa een gebied van 10.400.000 km², slechts een fractie groter dan het continent Australië.

Europa's oostelijke grens met Azië wordt vaak getrokken bij de Oeral, op de waterscheiding die de hoogste toppen met elkaar verbindt. De zuidoostelijke grens met Azië wordt niet altijd op dezelfde plaats getrokken, het vaakst wordt hiervoor de rivier de Oeral gebruikt; door sommige geografen wordt ook de rivier de Emba als grens genomen. De grens loopt verder via de Kaspische Zee, over de waterscheiding van de Grote Kaukasus, of volgens sommigen de Koema-Manytsjlaagte ten noorden ervan, volgens weer anderen langs de rivier de Koera, ten zuiden daarvan. In het algemeen worden echter de hoogste toppen van de Grote Kaukasus als grens aangehouden. Verder loopt de Euro-Aziatische grens door de Zwarte Zee, de Bosporus, de Zee van Marmara en door de Dardanellen. Er zijn echter ook geografen die Azerbeidzjan, Armenië, Georgië, Turkije en Cyprus bij Europa voegen, in verband met politieke en culturele redenen.

De Middellandse Zee scheidt Europa van Afrika in het zuiden. De westelijke grens loopt door de Atlantische Oceaan en dwars door IJsland heen.

Als gevolg van de afwijkende meningen over de exacte grenzen van Europa wordt er continu gedebatteerd over het feit waar het geografisch middelpunt van Europa zou liggen.

Nuvola single chevron right.svg Zie ook de Lijst van Europese landen voor verscheidene definities van Europa

Globale geografische kenmerken[bewerken]

Europa bestaat uit een romp, die van oost naar west steeds smaller wordt, en enkele grote schiereilanden, die men op zich als subcontinenten kan beschouwen. Dit zijn het Scandinavisch Schiereiland, het Iberisch Schiereiland, het Apennijns Schiereiland en het Balkanschiereiland. Daaromheen liggen enkele grote en kleine eilanden en eilandengroepen, waarvan de Britse Eilanden de grootste zijn.

Het reliëf in Europa vertoont voor een relatief klein gebied een grote variatie. De zuidelijke gebieden zijn bergachtig en wanneer men zich naar het noorden beweegt komt men vanaf de Pyreneeën, Alpen en de Karpaten, via heuvelachtige en semi-bergachtige gebieden, in de brede noordelijke laagvlaktes, gezamenlijk bekend als de Europese Vlakte, die in het oosten het grootst is. Nog verder naar het noorden bevindt zich een boog van hooggelegen gebieden, die begint in het westen van de Britse Eilanden en via de Schotse Hooglanden, onderbroken door het noordelijke deel van de Noordzee, via het Scandinavisch Hoogland, naar het noorden van Noorwegen loopt.

Deze omschrijving is vereenvoudigd, omdat deelgebieden zoals het Iberisch en het Apennijns Schiereiland hun eigen complexe kenmerken hebben, zoals ook de rest van het vasteland van Europa, waar het reliëf vele plateaus, rivierdalen en bekkens kent, die het algemene beeld nog complexer maken. IJsland en de Britse Eilanden zijn een verhaal op zich. IJsland is een feite een landmassa op zichzelf in de noordelijke Atlantische Oceaan, die als deel van Europa wordt meegeteld, de Britse Eilanden zijn eigenlijk hoger gelegen gebieden die vroeger als schiereiland bij het vasteland van Europa hoorden, voordat het stijgende zeewater de eilandengroep afsneed van de rest van het continent.

Gebieden en landen[bewerken]

Europa kan in de volgende geografische gebieden worden onderverdeeld:

Geografische extremen[bewerken]

Geografische extremen van Europa

Geheel Europa[bewerken]

Vasteland van Europa[bewerken]

Geologie[bewerken]

Geologische opbouw van de aardkorst onder Europa

Geologische opbouw[bewerken]

Een continent als Europa is een erg groot gebied met een zeer variërende geologie. Veel gebieden hebben zijn eigen geologie, die weinig overeenkomsten vertoont met andere delen van Europa. Desondanks kan het continent verdeeld worden in een aantal geologische zones die afhankelijk van de tektonische situatie elk weer bestaan uit geologische structuren als bekkens, horsten, slenken of orogenen. Deze structuren bepalen welk gesteente in de ondergrond en aan het aardoppervlak te vinden is.

Geologisch gezien is Europa uit componenten van oudere continenten en oceanen opgebouwd. Door de werking van platentektoniek in de loop der miljoenen jaren zijn deze fragmenten samengevoegd tot de huidige configuratie. Het oudste gedeelte van Europa is het Baltisch Schild (Scandinavië, de Baltische landen, Europees Rusland, en het noorden van Polen en Duitsland), de kern van het oude continent Baltica. Stukken van de voormalige continenten Avalonia (Engeland, Ierland, de Benelux en het noordwesten van Duitsland) en Laurentia (West-Noorwegen en Schotland) liggen daar in het westen en zuiden tegenaan als gevolg van de Caledonische gebergtevorming rond 400 miljoen jaar geleden. Stukken van Gondwana (Iberisch Schiereiland en andere delen rond de westelijke Middellandse Zee) en het daarvan afgesplitste Cimmeria (Turkije en andere delen rond de oostelijke Middellandse Zee) zijn tijdens de Hercynische en Cimmerische gebergtevormingen (respectievelijk rond 300 en 150 miljoen jaar geleden) hier weer aan vast komen te zitten, met name in Centraal en Zuid-Europa. De laatste grote fase van gebergtevorming was de Alpiene gebergtevorming (vanaf 80 miljoen jaar geleden), waarmee grote delen van Zuid-Europa ontstonden. Tijdens de Alpiene gebergtevorming zijn delen van de bodem van de Westelijke Tethys-oceaan in de Pyreneeën, Alpen, Apennijnen, Balkan en de Karpaten terechtgekomen.

Vorming van het landschap[bewerken]

Vanwege de grote verscheidenheid aan geologische situaties kent Europa een grote variëteit in landschappen die in het hele continent worden aangetroffen. Grote delen van het oppervlak van Europa bestaan uit tijdens de Caledonische of Hercynische gebergtevormingen gevormde gesteenten. De tektonische opheffing van het reliëf die deze gesteenten aan het oppervlak bracht is echter vrijwel altijd jonger. De uitzondering hierop vormen de gebergten van Zuid-Europa, die ontstaan zijn door de nog steeds doorgaande Alpiene gebergtevorming.

Tektoniek zorgt voor het omhoog of omlaag bewegen van de aardkorst, maar de huidige landvorm is vooral ontstaan door de erosie. De mate waarmee en manier waarop erosie plaatsvindt hangt weer af van factoren als klimaat, bodemvorming, of de competentie van het gesteente in de ondergrond. Op veel plekken zijn landvormen ontstaan tijdens perioden waarin het klimaat anders was dan tegenwoordig. Zo komen in Noord-Europa en in en rond de hooggebergten op veel plekken stuwwallen, fjorden, drumlins en eskers voor uit de laatste ijstijden, toen gletsjers grote delen van het continent bedekten.

Nuvola single chevron right.svg Zie ook de sectie geologie in het artikel Europa.

Zeeën[bewerken]

Meren[bewerken]

De vijf grootste meren in Europa zijn met de oppervlakte naar benadering:

  1. Ladogameer - 17.700 km²
  2. Onegameer - 9616 km²
  3. Vänermeer - 5655 km²
  4. Saimaameer - 4400 km² (gehele merensysteem)
  5. Peipusmeer - 3555 km²

Rivieren[bewerken]

Waterscheidingen en stroomgebieden van de belangrijkste rivieren

De langste twintig rivieren in Europa met de lengte naar benadering:

  1. Wolga - 3530 km
  2. Donau - 2888 km
  3. Oeral - 2428 km
  4. Dnjepr - 2285 km
  5. Don - 1870 km
  6. Petsjora - 1809 km
  7. Kama - 1805 km
  8. Oka - 1500 km
  9. Belaja - 1430 km
  10. Dnjestr - 1352 km
  11. Rijn - 1320 km
  12. Vjatka - 1314 km
  13. Desna - 1130 km
  14. Elbe - 1091 km
  15. Severski Donets - 1053 km
  16. Wisła - 1047 km
  17. Westelijke Dvina - 1020 km
  18. Loire - 1020 km
  19. Taag - 1007 km
  20. Chopor - 979 km

Belangrijkste eilanden en eilandengroepen[bewerken]

In de Atlantische Oceaan en de Oostzee[bewerken]

In de Middellandse Zee[bewerken]

In de Noordelijke IJszee[bewerken]

Vlaktes en laaglanden[bewerken]

De uitgebreidste vlaktes en laaglanden zijn:

Bergketens[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Lijst van bergen in Europa voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Enkele van Europa's belangrijkste bergketens zijn:

Steden[bewerken]

Satellietopname van nachtelijk Europa, waar goed de stedelijke gebieden op te zien zijn

Top 20[bewerken]

De grootste twintig steden van Europa zijn:

  1. Moskou (Rusland)
  2. Istanboel (Turkije)
  3. Londen (Verenigd Koninkrijk)
  4. Sint-Petersburg (Rusland)
  5. Berlijn (Duitsland)
  6. Madrid (Spanje)
  7. Kiev (Oekraïne)
  8. Rome (Italië)
  9. Parijs (Frankrijk)
  10. Boekarest (Roemenië)
  11. Hamburg (Duitsland)
  12. Minsk (Wit-Rusland)
  13. Boedapest (Hongarije)
  14. Warschau (Polen)
  15. Wenen (Oostenrijk)
  16. Barcelona (Spanje)
  17. Charkov (Oekraïne)
  18. Sofia (Bulgarije)
  19. Belgrado (Servië)
  20. Milaan (Italië)
Opmerking: de lijst is op volgorde van het aantal inwoners van de stad zelf en dus niet van de agglomeratie.

Steden of plaatsen die de hoofdstad zijn van het gelijknamige land[bewerken]

Steden die de grootste stad zijn van een land, maar niet de hoofdstad[bewerken]

Binnenstaten[bewerken]

De volgende landen worden geheel door andere landen omgeven:

* Deze acht landen vormen een blok van geheel door land omgeven landen.

Landen die geheel bestaan uit eilanden of delen van eilanden[bewerken]

Landen die ook op een ander continent liggen[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie ook de sectie Omvang

De volgende landen liggen voor het grootste deel in Europa:

De volgende landen liggen voor het grootste deel in Azië:

  • Georgië (het deel ten zuiden van de Koerarivier ligt in Azië)
  • Kazachstan (het gebied ten westen van de rivier de Oeral of de Emba hoort tot Europa)
  • Rusland (alles ten westen van het gebergte Oeral hoort tot Europa)
  • Turkije (het gebied ten westen van de Bosporus en de Zee van Marmara hoort tot Europa)

De volgende landen horen strikt genomen helemaal niet tot Europa:

  • Cyprus (helemaal geen onderdeel van het Europese continent)
  • Armenië (helemaal geen onderdeel van het Europese continent)

Lijst van landen gesorteerd op het aantal landen waar ze aan grenzen[bewerken]

Opmerking: Alleen landgrenzen zijn meegeteld en de overzeese departementen van Frankrijk zijn niet meegenomen.
Wikibooks Wikibooks heeft een studieboek over dit onderwerp: Atlas van Europa.