Geschiedenis van de geneeskunde

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Wetenschapsgeschiedenis
Tabulae Rudolphinae: quibus astronomicae

Per tijdperk
Vroege culturen - Klassiek Oudheid - Middeleeuwen - Renaissance - Wetenschappelijke revolutie


Gerelateerde disciplines
Exacte wetenschappen :
Aardrijkskunde - Astronomie - Bestuurskunde - Biologie - Elektriciteit - Logica - Natuurkunde - Scheikunde - Wiskunde - Geneeskunde
Sociale wetenschappen :
Economie - Geschiedenis - Politicologie - Psychologie - Sociologie - Taal
Technologie :
Computer - Landbouwkunde - Materiaalkunde - Scheepvaart


Achtergrond
Theorie en sociologie van de wetenschapsgeschiedenis
Wetenschapsgeschiedschrijving
Lijst van tijdlijnen over wetenschap
Categorie:Wetenschapsgeschiedenis


Portaal  Portaalicoon  Wetenschapsgeschiedenis

De geschiedenis van de geneeskunde is al bijna zo oud als de mensheid, en zeer uitgebreid. Alle menselijke gemeenschappen en samenlevingen uit het verleden hebben hun eigen opvattingen gehad over zaken als geboorte, dood, ziektes en genezing. In oude tijden werden ziektes vaak toegeschreven aan het werk van demonen en andere kwaadaardige wezens, of de wil van een god. Deze opvattingen vindt men vandaag de dag nog steeds terug in bepaalde culturen.

Prehistorie[bewerken]

Schedel met een gat dat getuigt van schedeltrepanatie.

Er zijn geen geschreven bronnen die kunnen bevestigen wanneer de mens zich voor het eerst serieus bezig is gaan houden met het behandelen of voorkomen van ziektes. Tevens is niet met zekerheid te zeggen hoe de eerste geneeskunde eruit zag. Wel is bekend dat in de prehistorie men al planten en kruiden gebruikte als natuurlijk medicijn. Ook werden al primitieve behandelmethodes toegepast zoals schedeltrepanatie, en geloofde men al in het bestaan van bovennatuurlijke wezens die voor ziekte en genezing zouden kunnen zorgen.[1][2]

Bij prehistorische stammen werd geneeskunst vaak overgelaten aan speciale personen, zoals sjamanen.

Oudheid[bewerken]

Egypte[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Oud-Egyptische geneeskunde voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

In het Oude Egypte ontwikkelde men een kennis van verschillende medicijnen en behandelmethodes. Herodotus omschreef de Egyptenaren als “de gezondste mensen, na de Libiërs”[3] Volgens Herodotus waren artsen elk gespecialiseerd in een enkele ziekte. Hoewel de Oud-Egyptische geneeskunde nog steeds zwaar leunde op een geloof in het bovennatuurlijke,[4] ontwikkelde het zich in de loop der tijd toch tot een bruikbare vorm van geneeskunde op het gebied van anatomie, gezondheid en klinische diagnoses.

De oudste bekende arts komt uit Egypte: Hesy-Ra. Hij was arts voor farao Djoser in de 27e eeuw v.Chr.

Mesopotamië[bewerken]

De Sumerische beschaving kende een vorm van geneeskunst gebaseerd op sterrenkunde. De sterren zouden volgens hun leer van invloed zijn op het leven van mensen, en derhalve ook op hun ziektes.

Ook de Assyriërs en de Babyloniërs hielden zich bezig met geneeskunst. De oudste Babylonische geschriften over geneeskunde, dateren uit de Babylon I dynastie. Het meest uitgebreide Babylonische medische geschrift, is het Diagnostisch Handboek, geschreven door Esagil-kin-apli uit Borsippa,[5]

Vrijwel tegelijk met de Oud-Egyptische geneeskunst, introduceerden de Babyloniërs het concept van diagnoses, prognoses, lichamelijk onderzoek en het voorschrijven van medicijnen. Daarnaast omschrijft het Diagnostisch Handboek methodes voor het toepassen van therapie en etiologie, en het gebruik van logica bij het stellen van diagnoses. De tekst bevat tevens een lijst van medische symptomen.[6]

HetDiagnostisch Handboek was gebaseerd op een reeks axioma’s en aannames, waaronder de stelling dat via inspectie van de symptomen men de ziekte van een patiënt kan vaststellen.[5] De Babyloniërs konden onder andere beroertes, koorts en aandoeningen aan de ogen, oren, huid en hart van elkaar onderscheiden.

India[bewerken]

De Atharvaveda, een heilig geschrift uit het Hindoeïsme daterend uit de vroege ijzertijd, omvat de oudste Indische omschrijving van geneeskunst. Ook deze geneeskunst was gebaseerd op een geloof in het bovennatuurlijke, en omvatte behandelingen als exorcisme. Verder omschrijft de Atharvaveda het gebruik van kruiden als behandeling voor uiteenlopende kwalen.

In het eerste millennium voor Chr., werd in India het eerste wetenschappelijke systeem voor geneeskunst samengesteld genaamd de Ayurveda. De bekendste geschriften uit de Ayurveda behoren tot de leer van Charaka en Sushruta. De Ayurveda borduurde verder op het gebruik van kruiden, aangevuld met nieuwe kennis over therapieën en nosologie. Sushruta's medische geschriften omvatten 184 hoofdstukken, waarin 1120 kwalen worden omschreven, waaronder lichamelijke aandoeningen en mentale aandoeningen. Tevens omschrijft zijn werk 125 geneeskundige instrumenten, 300 procedures, en verdeeld het de menselijke geneeskunst in 8 categorieën: kāyācikitsā (interne geneeskunde), śalyacikitsā (chirurgie), śālākyacikitsā (oog-, oor-, neus-, en keelaandoeningen), kaumārabhṛtya (pediatrie), bhūtavidyā (geestelijke geneeskunde), agada tantra (toxicologie), rasāyana (ouderdom), en vājīkaraṇa (vruchtbaarheid, vooral voor mannen).

Een alternatieve vorm van geneeskunst uit het oude India is Uani. Deze bloeide vooral op tijdens de sultanaatperiodes en de tijd van het Mogolrijk.

China[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Traditionele Chinese geneeskunde voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

China ontwikkelde ook al vroeg een grote kennis op het gebied van geneeskunst. Veel van de oude Chinese geneeskunde komt voort uit de observaties en behandelingen van zieken, uitgevoerd door Taoïstische artsen. Het belangrijkste geschrift uit de oud-Chinese geneeskunst is de Huangdi neijing, bestaande uit twee boeken: de Suwen 素問 en de Lingshu 靈樞. De Neijing werd lange tijd toegeschreven aan de legendarische “gele Keizer” Huang Di, maar dit wordt door Chinese geleerden betwijfelt. Het ligt meer voor de hand dat de Neijing werd geschreven tijdens de Periode van de Strijdende Staten.[7]

Tijdens de Oostelijke Han-dynastie schreef Zhang Zhongjing een medisch geschrift genaamd Shang Han Lun.

Grieken en Romeinen[bewerken]

De Hippocratic Corpus; een verzameling van 70 oude medische werken uit Griekenland.

Scholen[bewerken]

De oudste bekende Griekse medische school, werd geopend in Cnidus in 700 voor Chr.. Hier werd onder andere het eerste anatomische werk uit Griekenland geschreven. De oud-Griekse geneeskunst was vooral gebaseerd rond het geloof in de klassieke Elementen vuur, water, aarde en lucht.

Goden[bewerken]

Asclepius was in het oude Griekenland de god van de geneeskunst, en stond in veel behandelwijzen centraal.[8] Epidaurus, de plaats waar hij geboren zou zijn, bevatte een kuuroord en waarschijnlijk een van de eerste georganiseerde ziekenhuizen waarvan men het bestaan weet.

Belangrijke figuren[bewerken]

Een belangrijk figuur in de oud-Griekse geneeskunst was de arts Hippocrates van Kos, die wordt gezien als de oprichter van de moderne geneeskunst.[9][10] De Hippocratic Corpus is een verzameling van meer dan 70 oude geschriften over geneeskunst, mogelijk allemaal van de hand van Hippocrates en zijn studenten. Hippocrates bedacht onder andere de Eed van Hippocrates, die nog altijd van toepassing is op hedendaagse artsen. Hippocrates en zijn volgelingen waren de eersten die veel ziektes en de behandelingen hiervoor omschreven. Zo omschreef hij reeds trommelstokvingers, en legde een verband tussen dit verschijnsel en longaandoeningen.

Hippocrates begon ziektes in te delen in categorieën die men vandaag de dag nog steeds hanteert, zoals "acuut", "chronisch", "endemisch" en "epidemie".[11][12] Hippocrates was voor zijn tijd conservatief omdat hij niet zomaar aannam dat ziektes door een bovennatuurlijke macht werden veroorzaakt. Zelf hanteerde hij vooral de sappenleer om ziektes te verklaren. Volgens Hippocrates bevatte het menselijk lichaam vier soorten lichaamssappen: bloed, slijm, gele en zwarte gal. Een verstoring van de balans tussen deze sappen zou ziektes veroorzaken.

De Grieks-Romeinse arts Claudius Galenus was een van de bekendste artsen uit de oudheid. Hij hield zich al bezig met hersen- en oogchirurgie. Zijn geschriften werden in het Middeleeuwse Europa belangrijke werken voor artsen, met name nadat Andreas Vesalius veel van Galenus’ werken vertaalde in het Latijn.[13] Een andere bekende arts uit de Grieks-Romeinse tijd was Aulus Cornelius Celsus. Hij schreef een van de eerste medische encyclopedieën over de Romeinse en Alexandrijnse geneeskunde, die nog tot in de 18e eeuw werd gehanteerd door artsen.

Gereedschap[bewerken]

De Romeinen kenden al verschillende instrumenten voor geneeskunde, waaronder enkele speciaal voor vrouwen.[14] Zo gebruikten ze reeds pincetten, scalpels, en scharen, en waren ze bekend met methodes als hechten en cataractextractie.[15]

Middeleeuwen[bewerken]

Islam[bewerken]

Een Arabisch manuscript uit 1200, getiteld Anatomie van het oog, door al-Mutadibih.

Perzië profiteerde vanwege zijn centrale ligging van de ontwikkelingen op het gebied van geneeskunde in zowel Griekenland als India. De eerste generatie van Perzische artsen werd opgeleid in de Academie van Gondesjapoer.[16][17]

Tijdens het gouden tijdperk van de islamitische beschaving, droegen moslimartsen sterk bij aan de ontwikkeling van de geneeskunst. Ze hielden zich onder andere bezig met anatomie, oogheelkunde, farmacologie, fysiologie en chirurgie. De islamitische geneeskunst borduurde verder op invloeden uit zowel de Oud-Indische als Oud-Griekse geneeskunst.[18] Zo werden 129 werken van Claudius Galenus in het Arabisch vertaald door Hunayn ibn Ishaq en zijn assistenten.

Muhammad ibn Zakarīya Rāzi, ook bekend als Rhazes, was de eerste arts die ethanol gebruikte bij zijn werk als arts. Abu al-Qasim al-Zahravi wordt gezien als de vader van de moderne chirurgie.[19] Hij schreef onder andere de Kitab al-Tasrif (1000), een 30 delen tellende encyclopedie die tot de 17e eeuw zowel aan islamitische als Europese medische scholen werd gebruikt als lesmateriaal.

Een andere invloedrijke persoon in de islamitische geneeskunst was Avicenna. Van zijn hand zijn de Canon van de geneeskunde (1025) en Het boek van geneeskunde (1027), die eveneens tot de 17e eeuw vast lesmateriaal waren aan islamitische en Europese scholen. Avicenna deed tevens belangrijk onderzoek naar infectieziektes, zoals het voorkomen van verspreiding door zieke patiënten af te zonderen, en medisch onderzoek.[20][21]

In 1242 was Ibn al-Nafis de eerste die de kleine bloedsomloop en kransslagader omschreef,[22] welke de basis vormen van het Hart en vaatstelsel.[23] Hij omschreef ook als een van de eersten het concept van metabolisme,[24] en ontwikkeld een nieuw system voor fysiologie ter vervanging van de werken van Claudius Galenus.[25]

Andere belangrijke bijdragen aan de geneeskunde van uit de islam waren de ontdekking van het immuunsysteem, de introductie van microbiologie, en het combineren van geneeskunde met wetenschap, botanie en chemie.

Europa[bewerken]

In het middeleeuwse Europa kwam de geneeskunde na de val van het Romeinse Rijk tijdelijk in een dal terecht. Veel van de oude kennis verdween en werd op grote schaal vervangen door lokale geneeswijzen. In kloosters werden echter wel de medische geschriften uit de Romeinse tijd bewaard. Deze kloosters hadden vaak speciale ruimtes voor de behandeling van zieken. De kloosters bleven echter vasthouden aan de oude medische kennis van Galenus en Hippocrates, en er werd nauwelijks onderzoek gedaan naar nieuwe geneeswijzen. Het Christendom zag ziektes namelijk als een test van God, en dus als iets dat de zieke zelf moest overwinnen.

Georganiseerde, professionele geneeskunde kwam weer op gang na de oprichting van het medisch college Schola Medica Salernitana in Italië. In de 12e eeuw werden universiteiten gesticht waar ook geneeskunde kon worden gestudeerd. Artsen hielden zich echter voornamelijk bezig met kruiden en medicijnen. Chirurgie werd bijna niet toegepast. Alleen chirurgijns hielden zich hiermee bezig.

Tijdens de renaissance werd steeds meer geëxperimenteerd met anatomie en bestudering van het lichaam. Andreas Vesalius leverde onder ander een grote bijdrage aan de ontwikkeling van de geneeskunde in Europa door middel van zijn anatomie van de hersenen en andere organen.

Moderne geneeskunde[bewerken]

In de 19e eeuw kwam de geneeskunde weer in een stroomversnelling, mede door verbeteringen op het gebied van scheikunde en laboratoriumtechnieken, maar ook door het vernieuwde denken. Er werd steeds meer geëxperimenteerd en oude stellingen en opvattingen werden niet meer zomaar voor waar aangenomen. Oude ideeën over infectieziekten werden bijvoorbeeld vervangen door nieuwe kennis over virologie en bacteriologie. Tevens ontstond er specialisatie, waarbij artsen en onderzoekers zich toe gingen leggen op een bepaald gedeelte van de geneeskunst.

In 1676 ontdekte Antonie van Leeuwenhoek voor het eerst bacteriën en andere micro-organismen met zijn microscoop.[26] Louis Pasteur legde een verband tussen deze micro-organismen en ziektes, en zorgde zo voor een revolutie in de geneeskunde. Hij ontwikkelde samen met Claude Bernard het pasteuriseren, wat vandaag de dag nog steeds wordt gebruikt.

Ignaz Semmelweis (1818–1865) wist in 1847 het aantal sterfgevallen door kraamvrouwenkoorts sterk terug te dringen door artsen die zwangere vrouwen hielpen bij de bevalling aan te raden eerst hun handen goed te reinigen voor ze aan het werk gingen. Zijn bevindingen werden echter niet door de medische gemeenschap erkend totdat de Britse arts Joseph Lister in 1865 het principe van een antisepticum en het reinigen van wonden ontdekte.

In de 19e eeuw werden voor het eerst geneesmiddelen voor specifieke ziektes ontwikkeld. Ook werd meer bekend over hoe ziektes voorkomen konden worden door te zorgen voor goede hygiëne.

Een nieuwe sprong voorwaarts gebeurde toen Alexander Fleming de penicilline ontdekte in 1928.

Na de publicatie van Charles Darwins De oorsprong der soorten, publiceerde Gregor Mendel (1822–1884) in 1865 zijn boek over erfelijkheidsleer, wat later bekend kwam te staan als de Wetten van Mendel. Deze vormde begin 20e eeuw de basis voor klassieke genetica. In 1953 leidde d eontdekking van de structuur van DNA door James Watson en Francis Crick tot de ontwikkeling van moleculaire biologie en moderne genetica.

Geneeskunde was oorspronkelijk voornamelijk een vakgebied voor mannen. Vrouwen werkten uitsluitend als zusters of verpleegsters. Onder andere Florence Nightingale droeg bij aan de emancipatie binnen de geneeskunde. Tot de vroege 20e eeuw was de ontwikkeling van de geneeskunde met name in Europa nog nauw verbonden met de kerk. Zo was vaak toestemming van de kerk nodig voor het voorschrijven van medicijnen of het uitvoeren van een operatie.[27]

Vandaag de dag is de geneeskunde nog steeds in ontwikkeling. Zo wordt bijvoorbeeld nog gezocht naar goede medicijnen tegen ziektes als hiv, aids en kanker.

Bibliografie[bewerken]

  • Porter, R., The Greatest Benefit to Mankind: A Medical History of Humanity from Antiquity to the Present, Harper Collins, 1997 ISBN 0-00-215173-1.
  • Rousseau, George S. (2003). Framing and Imagining Disease in Cultural History (Basingstoke: Palgrave Macmillan). [with Miranda Gill, David Haycock and Malte Herwig]. ISBN 1-4039-1292-0
  • Sivin, Nathan (1993). "Huang-ti nei-ching 黃帝內經." In Early Chinese Texts: A Bibliographical Guide, ed. by Michael Loewe: 196-215. Institute for East Asian Studies, University of California, Berkeley.
  • Unschuld, Paul U. (2003). Huang Di Nei Jing Su Wen: Nature, Knowledge, Imagery in an Ancient Chinese Medical Text. Berkeley and Los Angeles: University of California Press.
  • Walsh, James J., The Popes and Science; the History of the Papal Relations to Science During the Middle Ages and Down to Our Own Time, Kessinger Publishing, 1908, reprinted 2003 ISBN 0-7661-3646-9. from WorldCat[3] Review excerpts:

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Primitive Medicine. HealthGuidance Geraadpleegd op 2009-02-18
  2. "Lessons in Iceman's Prehistoric Medicine Kit", The New York Times, 1998-12-08. Geraadpleegd op 2009-02-18.
  3. Herodotus, The Histories, “Chapter 77, Book II” (Engelse vertaling)
  4. Nunn, John F., Ancient Egyptian Medicine, University of Oklahoma Press, 2002
  5. a b H. F. J. Horstmanshoff, Marten Stol, Cornelis Tilburg (2004), Magic and Rationality in Ancient Near Eastern and Graeco-Roman Medicine, p. 99, Brill Publishers, ISBN 90-04-13666-5.
  6. H. F. J. Horstmanshoff, Marten Stol, Cornelis Tilburg (2004), Magic and Rationality in Ancient Near Eastern and Graeco-Roman Medicine, p. 97-98, Brill Publishers, ISBN 90-04-13666-5.
  7. Unschuld (2003), 1.
  8. Risse, G.B. Mending bodies, saving souls: a history of hospitals. Oxford University Press, 1990. p. 56 [1]
  9. Hippocrates: The "Greek Miracle" in Medicine
  10. The Father of Modern Medicine: Hippocrates
  11. Garrison, 1966
  12. Martí-Ibáñez, 1961
  13. Dear, Peter. Revolutionizing the Sciences: European Knowledge and Its Ambitions, 1500-1700. Princeton, NJ: Princeton University Press (2001), 37-39.
  14. Surgical Instruments from Ancient Rome
  15. The Romans carried out cataract ops, BBC
  16. Micheau, Françoise. The Scientific Institutions in the Medieval Near East: 991–2 ., in Morelon Rashed, 1996, pagina's 985–1007
  17. Peter Barrett (2004), Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding, p. 18, Continuum International Publishing Group, ISBN 056708969X.
  18. Amber Haque (2004), "Psychology from Islamic Perspective: Contributions of Early Muslim Scholars and Challenges to Contemporary Muslim Psychologists", Journal of Religion and Health 43 (4): 357-377 [361]
  19. A. Martin-Araguz, C. Bustamante-Martinez, Ajo V. Fernandez-Armayor, J. M. Moreno-Martinez (2002). "Neuroscience in al-Andalus and its influence on medieval scholastic medicine", Revista de neurología 34 (9), p. 877-892.
  20. David W. Tschanz, MSPH, PhD (August 2003). "Arab Roots of European Medicine", Heart Views 4 (2).
  21. The Canon of Medicine, The American Institute of Unani Medicine, 2003.
  22. Husain F. Nagamia (2003), "Ibn al-Nafīs: A Biographical Sketch of the Discoverer of Pulmonary and Coronary Circulation", Journal of the International Society for the History of Islamic Medicine 1, p. 22–28.
  23. Chairman's Reflections (2004), "Traditional Medicine Among Gulf Arabs, Part II: Blood-letting", Heart Views 5 (2), p. 74-85 [80].
  24. Dr. Abu Shadi Al-Roubi (1982), "Ibn Al-Nafis as a philosopher", Symposium on Ibn al-Nafis, Second International Conference on Islamic Medicine: Islamic Medical Organization, Kuwait (cf. Ibn al-Nafis As a Philosopher, Encyclopedia of Islamic World).
  25. Nahyan A. G. Fancy (2006), "Pulmonary Transit and Bodily Resurrection: The Interaction of Medicine, Philosophy and Religion in the Works of Ibn al-Nafīs (died 1288)", p. 3 & 6, Electronic Theses and Dissertations, University of Notre Dame.[2]
  26. Madigan M, Martinko J (editors), Brock Biology of Microorganisms, 11th, Prentice Hall, 2006 ISBN 0-13-144329-1.
  27. Arturo Castiglioni, A history of medicine, Kessinger Publishing, 1958, p. 192