Ork
Orks (Engels: Orcs), of Aardmannen (Engels: Goblins) zijn mythologische wezens. Het zijn vaak slechte, domme en trolachtige wezens, die het kwade belichamen. Ze komen voor in verhalen, sprookjes, boeken, films, computerspellen en muziek.
Inhoud |
[bewerken] Aardmannetjes in volksverhalen en sprookjes
Aardmannetjes en hun verwanten duiken overvloedig op in de mondelinge overlevering van noordwest-Europa. Al naar de aard van de overlevering of de luim van de verteller kunnen ze dus verschillende eigenschappen hebben. Toch zijn er wel kenmerken die in veel verhalen terugkeren:
- mensachtig postuur, maar vaak krom lopend en dik of zwaar gebouwd
- klein, van vingerlang tot maximaal anderhalve meter
- vooral overdag leven ze ondergronds, gewoonlijk in holen of half-ondergrondse ruw gebouwde huizen in verlaten gebieden
- dom
- onbeschaafd tot grof of ruw
- zwijgzaam, of moeilijk en krom sprekend
- zelden neutraal van karakter: de meeste typen zijn slecht geluimd, egoïstisch of hebberig tot ronduit kwaadaardig, maar zorgeloze en koddige, ietwat onnzele aardmannetjes zijn ook wel te vinden.
- nachtactief
- solitair of in kleine groepjes levend
- geen aandrang tot het grootse: eten, drinken en slapen zijn de voornaamste besognes. Soms ook nog ruziemaken, stelen en mensen lastigvallen.
- vooral bij de kwaadaardige types zien we weerzinwekkende kook- en eetgewoonten, Daardoor kunnen ze soms smerige en giftige brouwsels maken.
De aardmannen kunnen niet tegen de zon, ze veranderen dan in steen. In enkele verhalen leven aardmannen overdag als padden.
De Duergar is een boosaardige aardman uit Noord-Engeland.
[bewerken] Verwantschappen
In hun eigenschappen zijn aardmannetjes duidelijk verwant aan trollen en reuzen uit volksverhalen, en natuurlijk aan onszelf, de mens.
Een groene kruising tussen mens en aardmannetje vinden we in Shrek, de titelfiguur van de film. Hij is een goedmoedige maar nukkige Oger, en echtgenoot van de parttime mens/ogre Fiona. Merk op dat Fiona's gedaanteverwisseling tussen de dag en de nacht, die ze voor Shrek verbergt, een van de vele variaties is op verschil tussen het dagleven en nachtleven van aardmannetjesachtigen, en ook typerend is voor hun deels verborgen bestaan.
Tolkiens trollen zijn eigenlijk groot uitgevallen aardmannetjes. De dwergen zijn wat moeilijker te plaatsen, maar ook zij hebben wel iets van aardmannetjes. De orks in In de ban van de Ring leven in grote groepen en zijn misschien verwant aan mensen omdat ze, in tegenstelling tot de trollen, een zekere hang naar het grootse hebben. Tolkien vermeldt dat ze zeer bedreven waren in het perfectioneren van wapens en marteltuig, en een fascinatie hadden voor eenvoudige maar gewelddadige machinerie. De Uruk-hais van Tolkien zijn gebaseerd op hobgoblins uit volksverhalen, maar dit was minstens een gedeeltelijke vergissing, zoals hijzelf in zijn brieven toegeeft. Nadere studie van de folklore leerde hem dat de Hobgoblin in feite een kleiner en vriendelijk familielid van de Goblin is.[1]
Helemaal aan de andere kant van de stamboom staan de 's nachts dansende sommeltjes op Texel. Die hebben eerder kabouterachtige kenmerken. In de boeken van Marten Toonder komen verscheidene wezens voor met aardmannetjes-trekjes. In het verleden is er soms begripsverwarring geweest met kabouters, waardoor deze ook aardmannetjes genoemd werden. In werkelijkheid is de kabouter echter niet verwant met de aardmannetjes.
Al deze figuren zijn wel schatplichtig aan de figuren uit Europese volksvehalen, maar niet identiek. Een vrij willekeurige lijst van overige verwanten:
- Noorwegen - Trol -
- Engeland - Ogre, Goblin en zijn vriendelijke verwant de Hobgoblin
- Griekenland - Kallikantzaros, komt alleen rond de winterzonnewende bovengronds.
[bewerken] Orks in het fantasy-genre
Tolkien was de eerste die het woord in deze betekenis gebruikte, naar eigen zeggen gebaseerd op het Oudengelse woord orc of ork dat zou staan voor voor "demon, helduivel" (en niet verwant aan de ook wel gebruikte aanduiding voor de orka, een zeezoogdier).
In navolging van Tolkien hebben vele fantasy-auteurs het woord gebruikt voor hun fictieve mensensoorten:
- de Orcs zijn een ras uit Warhammer, een spel van Games Workshop. Samen met de Goblins, Hobgoblins, Snotlings en Gnoblars worden ze de Greenskins genoemd. Ze zijn te vinden in het boek Orcs & Goblins.
- de Orks zijn een ras uit Warhammer 40,000 een spel van Games Workshop. Hoewel ze van de zelfde ontwerper zijn als de orcs van Warhammer zijn ze toch verschillende rassen in verschillende universa.
- de woeste maar nobele Orcs uit Warcraft
- Orc, een karakter uit de complexe mythologie van William Blake, is een positief figuur, de belichaming van creatieve passie en energie, aangezien Orc een anagram is van Cor, een synoniem voor hart
- de Orcs uit Dungeons & Dragons, zij kennen veel verschil en variatie
- een ras van de beestmensen uit Final Fantasy XI
- de ontwikkelde maar barbaarse Orsimer uit The Elder Scrolls
- de Orcs uit Orc Magazine worden onderverdeeld in Orks, Goblins, Hobgoblins, Gremlins, Gorkens en Ridgelings
- de slechte brutale korte Gargûn uit Hârn, verzonnen door N. Robin Crossby
- de Orks uit Earthdawn en Shadowrun zijn noch goed noch slecht van nature
- de Orcs uit Sovereign Stone Series zijn een zeevarend, bijgelovig volk
- de Orcs uit The Killing Spirit, geschreven door Sean-Michael Argo, zijn zeer intelligent en in staat om magie te gebruiken alhoewel ze een brute taal hanteren, met hun magie kunnen ze transformeren in Gor-Angir of "The Killing Spirit"
- de Orcs uit het online spel Utopia worden beschreven als slecht en destructief
- de Orks uit Orkworld zijn niet echt slecht, maar slechts benadeeld door hun lagere intelligentie en aanpassingsmogelijkheden
- de Orcs uit Magic:The Gathering worden omschreven als over het algemeen laffe strijders die vooral vertrouwen op de kleinere minder intelligente Goblins om oorlog te voeren
- de Orcs uit het strategiespel Disciples zijn het dominante ras van de groenhuid-soorten
- de Orcs uit De reis van de eenhoorn zijn erg vechtlustig en willen niets liever dan de hele fantasie wereld beheersen. Er zijn verschillende stammen orcs en een hoofdman van een stam kan magie gebruiken.
- De Orks uit het spel Kingdom Under Fire: Heroes zijn de basisinfanterie van de slechte kant.
- De Orcs uit Orcs van Stan Nicholls zijn intelligent en pure krijgers, gebrand op glorie op het slagveld
- De Orks uit De Dwergen van Markus Heitz zijn grote, groene krijgers met slagtanden als van een everzwijn. Slim zijn ze echter niet.
- De orks uit het spel Heroes of Might and Magic zijn strijdlustige strijders die een kruising tussen demonen en mensen blijken te zijn.
[bewerken] Orks in de boeken van Tolkien
Orks zijn onder andere bekend van hun optreden in de boeken van J.R.R. Tolkien (onder andere In de Ban van de Ring). Ze komen in grote aantallen voor in Midden-aarde en vormen het leger van Sauron, Saruman en Morgoth.
 Ork (Tolkien), het hoofdartikel over orks in de werken van J.R.R. Tolkien. |
[bewerken] Orks in Warcraft
In de spellen Warcraft van de spelontwikkelaar Blizzard Entertainment spelen orks ook een belangrijke rol. Zij worden geïntroduceerd in het eerste spel en zien er niet hetzelfde uit als Orks in de boeken en films van The Lord of the Rings. Orks in Warcraft leven in clanverband en zijn bijna altijd de gedoodverfde vijanden van de mensen. Ze zijn echter wel nobel van aard en in Warcraft 3: Reign of Chaos sluiten ze een verbond met de mensen en nachtelfen om het Burning Legion te verslaan in de slag bij Mount Hyjall en zo de wereldboom te beschermen tegen het demonenleger van Archimonde. In World of Warcraft staan ze weer min of meer tegenover de mensen.
[bewerken] Zie ook
- Het aardmanneke (sprookje)
- De aardmannetjes (sprookje)
- De twee koningskinderen (sprookje)
- Het dankbare alvermanneke (volksverhaal)
- Aardmannetje (Harry Potter), wezens uit de Harry Potter-verhalen.
- Oni, een demon
- Ghoul
Bronnen, noten en/of referenties:
- De Elfen, Brian Froud & Alan Lee, 1979, ISBN 90-269-6466-8
- ↑ Carpenter, Humphrey, ed. (1981), The Letters of J. R. R. Tolkien, Boston: Houghton Mifflin, #319, ISBN 0-395-31555-7
