Gorredijk

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Ga naar: navigatie, zoeken
Gorredijk
Plaats in Nederland
Gorredijk
Gorredijk
Gorredijk
Situering
Provincie Friesland
Gemeente Opsterland
Coördinaten 53°0'N  6°4'E
Algemeen
Inwoners (1 jan 2007) 7.050[1]
Overig
Postcode 8401
Netnummer 0513
Belangrijke verkeersaders N392
Portaalicoon   Nederland

Gorredijk (Fries: De Gordyk) is het grootste dorp in de gemeente Opsterland, in de Nederlandse provincie Friesland. Het dorp telde op 1 januari 2007 7.050 inwoners.[1] Door het centrum van Gorredijk loopt de Opsterlandse Compagnonsvaart. Het centrum heeft een beschermd dorpsgezicht. Gorredijk is een relatief oud dorp, dat door turfwinning is ontstaan. Naar verwachting telt Gorredijk in 2009 bijna 8.000 inwoners. Dit aantal zal hoger worden door de uitbreiding 'Loevestein'.

Inhoud

[bewerken] Vlecke

Gorredijk is een zogenaamde "Vlecke". Gorredijk was in het verleden met name de plaats waar spullen werden ingevoerd, opgeslagen en verhandeld. Een bijnaam van de Gordyksters is dan ook "handjeklappers". Tot 20 jaar terug stond de Gordykster Merke (jaarmarkt) nog bekend om z'n veehandel, maar dat is nu verleden tijd. In Gorredijk werd veel Turf doorgevoerd, met name uit de streek achter Tijnje. Er was in de regio bittere armoede. In het boek van Geert Mak, "Lopen met Van Lennep", wordt Gorredijk genoemd als no go area, een rovershol. Zij (Jacob van Lennep en Dirk van Hogendorp) kwamen niet verder dan Heerenveen op hun tocht.

[bewerken] Geloof

Gorredijk kent een rijk Joods verleden. Zo was er een synagoge en een Joodse school. Slechts een handjevol mensen overleefde de tweede wereldoorlog. In een weiland richting Jubbega/manege Dekema vindt men in een weiland een historische Joodse begraafplaats. In de oorlog was het relatief rustig in Gorredijk, hoewel er een behoorlijk aantal mensen in het verzet zat op één of andere wijze. Aan de vooravond van de bevrijding is er nog een schietpartij geweest rondom de brug in de hoofdstraat, nu genoemd naar de gesneuvelde Gerke Numan. In de omgeving van Gorredijk waren net als elders in Friesland veel onderduikadressen. Op de begraafplaats van Gorredijk liggen een aantal militairen begraven, de bemanning van een geallieerde Avro Lancaster. Deze werd neergeschoten tussen Gorredijk en Beetsterzwaag door een Bf 110 nachtjager van vliegbasis (wespennest) Leeuwarden.

[bewerken] Verleden

Vroeger zag Gorredijk er anders uit. Uitgestrekte hoogveengebieden bedekten Zuidoost-Friesland. Dit veen werd later afgegraven en deze "industrie" trok heel wat mensen naar deze toen schaars bevolkte streken. De oorspronkelijke bewoners waren boeren, die leefden van de landbouw. Zij verbouwden: boekweit, haver, rogge, erwten, bonen, vlas en kruiden. Verder hielden ze schapen en bijen. Koeien werden nog maar weinig gehouden.

De Kortezwaagster boeren zullen misschien hun hooi voor een deel hebben gehaald uit de lage landen tussen Tijnje en Terwispel. Ze zullen ook wel stukjes heide hebben ontgonnen in en bij de Gorrevenen, die in de richting van het huidige Jubbega gelegen waren. Deze Gorrevenen werden in de zeventiende eeuw door de Heren Compagnons afgegraven. Vooral Jonker Dekema had hier veel bezittingen. Jonkersland had ook Dekema's land kunnen heten.

Voor het vervoer van turf was een kanaal nodig. In 1622 was dit er nog niet, maar in 1630 wordt het genoemd. Het doorgraven van de Hegedyk omstreeks 1631 wordt beschouwd als “beginpunt” van de veenkolonie Gordyk. Er kwam dus een kanaal naar de Gorrevenen. Er was een huis bij de "Hooge wech" , dat spoedig gevolgd werd door meerdere. Over het gat in de dijk kwam een hooghout, waar de turfscheepjes met gestreken mast onderdoor kunnen varen. In 1633 is sprake van: "Seeckere huijs, seuen roede lang en twee voet breet, staende te corteswagen bij de hoogewech en de Heerensloot".

[bewerken] Over Gorredijk

[bewerken] Scholen

Er zijn maar liefst vijf basisscholen, waaronder de Vlieger, de Tsjerne, de Flambou, Trimbeets en Christelijke basisschool de Librije. Middelbaar onderwijs is vertegenwoordigd door de Burgemeester Harmsmaschool, eerder een middenschool. Voor havo en vwo is men aangewezen op Heerenveen (12 km) en Drachten (16 km). dichtstbijzijnde hbo-instellingen zijn Leeuwarden, Groningen en Zwolle. Meeste scholieren gaan op de fiets.

[bewerken] Bedrijven

Grotere bedrijven zijn o.a. Rinsma dameskleding (beste winkel van Nederland 2007), Timmerfabriek de Vries, Van Wijnen bouw en Baarsma dranken. De RVS-produktieafdeling van Stork RVS is gesloten. Stork Friesland - als ontwerper en leverancier van indampers en drogers - is overgenomen door Tetra Pak en in februari 2009 verplaatst naar Heerenveen. Er rest nog het technologiecentrum "CRO" - nieuwe Tetra Pak-naam "PDC" aan de Wetterwille. Vanuit omliggende dorpen komt men met name naar Gorredijk voor werk, winkels en de supermarkten. Gorredijk kent sinds een aantal jaren een probleem met parkeerruimte in het centrum.

[bewerken] Omliggende dorpen

Omliggende dorpen zijn Kortezwaag, Jonkersland en Langezwaag. Tijnje, Nij Beets, Lippenhuizen, Jubbega 3e sluis, de Hemrik en Beetsterzwaag. Reistijd per auto naar bijvoorbeeld Amsterdam centrum is iets meer dan anderhalf uur, via Flevoland. Per trein en bus is de reistijd zeker tweeënhalf uur.

[bewerken] Centrum

Gorredijk kent een centrum, dat als een lint bebouwd is langs de Opsterlandse Compagnonsvaart. Zoals de Brouwerswal, Molenwal, en Langewal. Deze wordt gekruist door de Hoofdstraat. Buurten als het Leantsje, De Helling en De Vlecke zijn begin jaren zeventig gebouwd. In de jaren tachtig zijn straten ontwikkeld als de Spinnerij, Brouwerij, Wolkammerij, Weverij, Mouterij en Kuperij. Laatste project is plan Loevestein, dat in verschillende fases wordt opgeleverd. Deze wijk brengt Gorredijk en Lippenhuizen dichter naar elkaar.

[bewerken] Kerken

Hoewel Gorredijk een met name "rood" (socialistisch) dorp is, Domela Nieuwenhuizen kwam uit deze streek, telt het meerdere kerkgenootschappen. Zoals de katholieke kerk, een protestantse gemeente, Doopsgezinde gemeente, Eben Haëzer, en de Jehovah's Getuigen. Gorredijk heeft vanaf 1683 zijn eigen Nederlands Hervormde kerk. In de twaalfde eeuw was er een kerkklok. Deze werd in 1896 te koop aangeboden en is nu in het Rijksmuseum te vinden. Bij deze klok zal hoogstwaarschijnlijk wel een kerk hebben gehoord!

[bewerken] Markt

Gorredijk mag vanaf 1694 elke woensdag een weekmarkt houden. De bekende woensdagmiddagmarkt is een overblijfsel van de vroegere week­markt. Vanaf die tijd stamt ook de voorjaars- en najaars-veemarkt, waarbij respectievelijk de koeien van stal of op stal moesten. De boeren brachten toen hun boter naar de Boterwaag, nu kantoor, en hun granen naar de Korenbeurs. De­ze laatste is lang een herberg geweest, maar thans opgenomen door Van Campen en Dijkstra aan de Brouwerswal hoek Hoofdstraat. Met de groei van de plaats hield de industrie gelijke tred. Er zijn hier drie scheepswerven, een touwslagerij en twee kalkovens ge­weest. Kortezwaag is door de eeuwen heen een agrarisch dorp gebleven.

[bewerken] Uitgaan

In de jaren zeventig was er het café "Double Barrel", deze uitgaansgelegenheid is net als discotheek "de Overtoom" op het gelijknamige bedrijventerrein gesloten. De meeste jongeren uit Gorredijk gaan "stappen" in Heerenveen, Drachten, Groningen en soms ook Zevenhuizen en Marum. Er zijn een paar kroegen in de hoofdstraat, 2 snackbars en een shoarmazaak. De Vergulde Turf is een lunchgelegenheid met als enige een groot terras. De kroegen trekken een klein maar vast publiek. Begin 1900 waren er in Gorredijk ruim 100 (kleine) (huiskamer) kroegen en brouwde Gorredijk z'n eigen drank: Gerard Brons beerenburg en jenever. Dit was gevestigd in de Hoofdstraat. Brons bestaat nog steeds, maar wordt gebrouwen door Boomsma BV in Leeuwarden.

[bewerken] Ziekenhuizen

Ziekenhuizen in de regio zijn Nij Smellinghe in Drachten en de Tjongerschans in Heerenveen. Meer specialistische behandelingen vinden plaats in o.a. het MCL Leeuwarden en met name neuro, trauma en hart-long chirurgie in het UMC Groningen, vroeger AZG. Ambulance voorzieningen worden o.a. geleverd door Kijlstra in Drachten en Oenema in Heerenveen. Er zijn meerdere tandartsen en een behoorlijke huisartsenpraktijk, welke in 2009 gevestigd wordt op het oude terrein van Stork Friesland.

[bewerken] Turf

Gorredijk is gelegen aan de turfroute. Dit trekt jaarlijks veel kleine bootjes op doorreis die ook in het centrum van Gorredijk kunnen aanmeren/overnachten. In Gorredijk is ook een zeer succesvolle fabrikant van sloepen gevestigd.

[bewerken] Inwonertal

Het inwonertal van Gorredijk werd steeds groter. Het ontwikkelde zich tot een middenstandsdorp van betekenis. Niet vergeten mag worden te wijzen op de belangrijke plaats, die de Joden hebben ingenomen. Nu resten ons slechts een gedenksteen in het winkelpand op de hoek van de Hoofdstraat en de Kerkewal en de Sjoelstrjitte, welke herinnert aan de synagoge, die eens aan de Langewàl heeft gestaan, maar die helaas na de tweede wereldoorlog moest worden afgebroken.

De zes molens, hier omstreeks 1900 nog aanwezig, waren:

  • De graanmolen "De Morgenster" op het terrein van de Metaalindustrie De Jong B.V.
  • Een houtzaagmolen aan de Molenwal van Van der Sluis en Posthuma (deze molen staat thans in Makkinga).
  • De tweede graanmolen, aan de Molenwal.
  • Een runmolen, waar men eikeschors maalde tot run voor de leerlooierij, stond aan de Kerkewal.
  • De derde graanmolen "De Vlieger" stond aan het einde van de Brouwers­wal.
  • Waar thans een weg langs de Miente voert, stond de graanmolen "De Hoop" . De weg is hier naar genoemd.

[bewerken] Bevolking

[bewerken] Rijksmonumenten

Onderstaande tabel geeft een overzicht van de rijksmonumenten in de plaats en nabijgelegen gehuchten. De objecten worden getoond zoals deze zijn geregisteerd in het Rijksmonumentenregister, inclusief onderdelen van een monument met een eigen rijksmonumentnummer.

Monumentnr.?
 Adres
 Naam
 Oorspronkelijke functie?
 Bouwjaar/architect
 Coördinaten?
 Afbeelding
31840 Info Gebouw Werk-woonhuis 1805 53°0'8"N, 6°3'54"O
31841 Info Gebouw Woonhuis 52°59'55"N, 6°4'24"O
31842 Info Gebouw Boerderij 52°59'21"N, 6°4'23"O
31843 Info Gebouw Woonhuis 1743 53°0'9"N, 6°3'51"O
31844 Info Gebouw Werk-woonhuis 53°0'13"N, 6°3'53"O
31845 Info Gebouw Werk-woonhuis 1826 53°0'12"N, 6°3'51"O
31846 Info Gebouw Werk-woonhuis 53°0'12"N, 6°3'51"O
31847 Info Gebouw Werk-woonhuis 53°0'8"N, 6°3'47"O
31848 Info Kerk/onderdeel Kerk en kerkonderdeel 53°0'12"N, 6°3'48"O
31849 Info Gebouw Werk-woonhuis 1776 53°0'13"N, 6°3'48"O
31850 Info Gebouw Woonhuis 53°0'13"N, 6°3'46"O
31851 Info Gebouw Woonhuis 53°0'4"N, 6°4'8"O
31852 Info Kerk/onderdeel Kerk en kerkonderdeel 1797 52°59'26"N, 6°3'56"O
31853 Info Gebouw Werk-woonhuis 1756 53°0'10"N, 6°3'48"O
513155 Info Gebouw Begraafplaats 1926 C. van Wamel 52°59'55"N, 6°3'27"O
513156 Info Gebouw Klokhuisje annex Baarhuisje 1928 C. van Wamel 52°59'53"N, 6°3'29"O
513157 Info Gebouw Erfscheiding 1926 C. van Wamel 52°59'55"N, 6°3'27"O
513184 Info Gebouw Onderwijs en wetenschap 1887 53°0'7"N, 6°3'48"O
513185 Info Gebouw Woonhuis 1917-1918 52°59'59"N, 6°3'39"O
513186 Info Gebouw Militair verblijfsgebouw 1895 53°0'27"N, 6°3'47"O

Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed KICH Rijksmonumenten Dataset

[bewerken] Sport

Op sportgebied is er: de korfbalvereniging LDODK, voetbalvereniging v.v. Gorredijk en volleybalvereniging reva. Fanfare "De Vlecke" is de fanfare van Gorredijk. Daarnaast is er ook nog een rugbyvereniging namelijk Rugby Club "de Wrotters".[2] en een zwemclub "ISIS".

[bewerken] Openbaar vervoer

Lijn van vervoerder Qbuzz:

[bewerken] Bekende Gorredijksters

[bewerken] Fotogalerij

Sluis Gorredijk

Voormalig waaggebouw

[bewerken] Zie ook

[bewerken] Bronnen, noten en/of referenties

Bronnen, noten en/of referenties:


Gemeente Opsterland (Opsterlân)

Steden, dorpen en gehuchten:
Bakkeveen (Bakkefean) · Beetsterzwaag (Beetstersweach) · Frieschepalen (Fryske Peallen) · Gorredijk (De Gordyk) · Hemrik (De Himrik) · Jonkersland (Jonkerslân) · Langezwaag (Langsweagen) · Lippenhuizen (Lippenhuzen) · Luxwoude (Lúkswâld) · Nij Beets · Olterterp · Siegerswoude (Sigerswâld) · Terwispel · Tijnje (De Tynje) · Ureterp (Oerterp) · Wijnjewoude (Wynjewâld)
Buurtschappen:
Allardsoog (Allardseach) · Grootwijngaarden (Grut Wyngaarden) · Haneburen (Hanebuorren) · Heidehuizen (Heidehuzen) · Hemrikerverlaat (Himrikerferlaat) · Klein Groningen (Lyts Grins) · Kortezwaag (Koartsweagen) · Nieuwe Vaart (Nije Feart) · Selmien · Sparjebird (Sparjeburd) · Uilesprong (Ulesprong) · Ureterp aan de Vaart · Vosseburen (Foksebuorren) · Wijnjeterpverlaat (Weinterpferlaat)
Friesland: Steden en dorpen      Nederland: Provincies · Gemeenten
 
Persoonlijke instellingen
Boek maken
in andere talen