Graffiti

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Een graffiti-artiest aan het werk in Boekarest

Graffiti zijn afbeeldingen of teksten die op straat of op een andere min of meer openbare plaats met verf, verfstift (paintmarker), inkt of krassen zijn aangebracht.

Etymologie[bewerken]

Het woord "graffiti" betekent "ingekraste tekeningen" en is de meervoudsvorm van het Italiaanse woord graffito, verwant aan graffio (schram) en het werkwoord graffiare (schrammen). Graffiare staat via het Latijn in verband met het Griekse werkwoord γράφειν (graphein, inkrassen, schrijven, graveren).

Uitspraak[bewerken]

Het woord graffiti is een Italiaans woord dat als 'graf-fi-ti' wordt uitgesproken (de klemtoon dus op de tweede lettergreep). Hoewel het verschijnsel uit Amerika is overgewaaid, waar het woord eveneens met de klemtoon op de tweede lettergreep wordt uitgesproken, wordt het in Nederland soms uitgesproken als 'gref-fi-ti', hetgeen dan bijna klinkt als gravity (zwaartekracht). Dit is onjuist en wordt in de wereld van de graffiti niet gewaardeerd. In Vlaanderen wordt het vaker uitgesproken als 'gra-fi-ti'.

Geschiedenis[bewerken]

Het gewone volk van het Romeinse Rijk schreef in het vulgair Latijn in plaats van in het klassiek Latijn van de literatuur, zoals te zien is in deze politieke graffiti in Pompeï.

Oude graffiti[bewerken]

Graffiti zijn van alle tijden. De Romeinen uit de klassieke oudheid schreven ook op hun muren en monumenten. Dit waren vooral politieke uitspraken en aankondigingen van gladiatorenspelen, bijvoorbeeld in Pompeï. Ook Vikingen brachten graffiti aan op plaatsen die ze aandeden, zoals nog steeds te zien is in bijvoorbeeld Maes Howe in Schotland[1] en de Italiaanse steden Rome en Pompeï.[2]

Moderne graffiti[bewerken]

Tijdens de Tweede Wereldoorlog was het een rage onder Amerikaanse soldaten om overal waar ze kwamen de tekst 'Kilroy was here' te plaatsen, voorzien van Mr. Chad, het mannetje dat over een muur staart. Deze graffiti worden nog overal ter wereld aangetroffen; van de muren van openbare toiletten tot bovenin het Vrijheidsbeeld in New York.[3]

Graffiti op een metro, gemaakt door Ces53, een Nederlandse graffitikunstenaar

Eind jaren zestig namen New Yorkse jongeren de gewoonte over van de straatjeugd uit Philadelphia om met een viltstift hun schuilnamen vliegensvlug op treinstellen en op metro's te plaatsen (vergelijk de geurvlag uit de biologie).[4][5][6] Dit soort 'handtekeningen' wordt tags genoemd.

Begin jaren 80 inspireerden de graffiti van New York Europese kunstenaars als Blek le Rat en vervolgens werden ze geïntroduceerd in verschillende Europese steden.[7] In Nederland leidde dit tot een aanzienlijke graffiti-activiteit, die haar hoogtepunt kende tussen 1985 en 1995.

Beschrijving[bewerken]

Snel aangebrachte 'handtekeningen' worden tags genoemd. Een throw-up is een grote uitgewerkte tag met een of twee kleuren. In New York werd de viltstift al snel vervangen door de spuitbus en het metrostel werd de ideale drager om een miljoenenpubliek te bereiken. Naar gelang van de grootte van de schildering op de treinen onderscheidt men all-overs, top-to-bottom-, window-down- of end-to-end-graffiti. Een volledig beschilderde wagen inclusief ramen noemt men een whole car. Maar er zijn ook double whole car (ook wel married couple genoemd) schilderingen (pieces) gemaakt die bestaan uit twee whole car pieces.

Graffiti op straat worden meestal aangebracht met behulp van spuitbussen met verschillende kleuren verf. Het zijn vaak korte teksten en afbeeldingen, variërend van tags (korte parafen waaraan de maker door zijn collega's wordt herkend) tot pieces (grotere, met kunstzinnig gevoel uitgevoerde afbeeldingen). Vaak ziet men tientallen tags die dicht bij elkaar zijn neergezet. Er zijn duidelijke stijlen te herkennen in een ondergrondse graffiti-subcultuur. Vrijwel overal zijn graffiti aan te treffen. Graffiteurs zoeken soms moeilijk bereikbare plaatsen op en lopen daarbij het risico van bijvoorbeeld valpartijen, aanrijding of elektrocutie.

Op sommige plekken kan men graffitiworkshops volgen, bijvoorbeeld in buurthuizen en tijdens festivals. In grote delen van de maatschappij worden graffiti echter minder gewaardeerd en als vandalisme beschouwd. Graffiti worden gezien als belangrijk onderdeel van de hiphop-cultuur.

Soorten[bewerken]

Op grond van hun vorm en doel kan men verschillende soorten graffiti onderscheiden:[8]

Naam/type Vorm Doel
Doodling doedels, krabbels op schoolbanken en dergelijke uiting van losse gedachten, verdeelde en afgeleide aandacht, vaak door tieners
Latrinalia namen, beledigingen en grappen in publieke toiletten uiting en discussie van onderdrukte ideeën, emoties en politiek
Tags subculturele bijnamen of symbolen: creatief en stijlvol geschreven. Het drukken van het stempel van de schrijver op zichtbare plaatsen, waar deze door zo veel mogelijk mensen kunnen worden gezien. Hoe zichtbaarder in de publieke ruimte en hoe meer, des te groter de erkenning.
Gang graffiti markeringen van bendes (gangs), geplaatst aan de randen van het gebied van een bende, bijvoorbeeld in de vorm van omgekeerd geschreven woorden of geheimtaal aanduiden/afbakenen van het 'bendegebied' als waarschuwing voor andere bendes bij wijze van geurvlag
Politieke murals afbeeldingen en tekst op muren die politieke gebeurtenissen en boodschappen uitbeelden protesteren tegen onderdrukking of het uitdragen van specifieke politieke initiatieven
Activistische graffiti tekst geplaatst op reclamebeelden in de publieke ruimte. Dit kunnen bijvoorbeeld billboards, reclameborden of bushokjes zijn. Het bekritiseren van het reclamebeeld vanuit een bepaalde ideologie door er een aanverwante boodschap op te plaatsen (bijvoorbeeld bekritiseren van schaarsgeklede vrouwen vanuit feministisch, religieus of zedelijk oogpunt)
Throw Up Een of meer letters bestaande uit één lijn - wordt in hooguit één minuut gezet (geschilderd) Hetzelfde als bij tags, waarbij er hier ook gelet wordt op de stijl en het verhaal dat wordt afgebeeld.
Bomb Zelfde als een tag.
Wildstyle Ingewikkelde lettervormen waarbij delen vervormd en door elkaar gevlochten zijn, vaak veelkleurig, met meer stijl en diepte (3-dimensionale schets) dan throw-ups
Piece graffitiwerk
Masterpiece volgens andere schrijvers een meesterwerk
Reverse graffiti Het schoonmaken van muren, maar dan zo dat een patroon zichtbaar wordt. Deze vorm wordt door de makers als een legale manier van graffiti gezien omdat het niet verboden is om een muur schoon te maken.
Post-graffiti (ook wel canvas genoemd) pieces geschilderd in galerieën of op een schilderdoek beschikbaar gestelde werken voor kunstgalerieën of kopers. Verkoop voor levensonderhoud of voor het ondersteunen van de ondergrondse levensstijlen van graffititekenaars.
Blockbuster Meestal de naam van een crew (groep) of schrijver (graffiti-artiest) in grote kantige blokletters, vaak ingekleurd in zilver met zwarte rand.
Silverpiece Werkstuk uitgevoerd met zwarte rand en zilveren inkleuring, over het algemeen op een illegale plaats omdat de inkleuring de meeste tijd vergt.

Kunst[bewerken]

Aanvankelijk werden graffiti als low brow art beschouwd, maar toen de uitingswijze evolueerde werd zij in bredere kringen als kunstuiting gezien. De graffitimakers halen inspiratie uit allerlei andere media. De poppetjes die vaak naast de woorden zijn afgebeeld lijken in vorm en lichaamshouding veel op de stripfiguren van Vaughn Bodé. Soms worden zijn hagedissen of typische vrouwenfiguurtjes zelfs uit eerbetoon gekopieerd. Ook in de maatschappelijk aanvaarde kunstvormen is de graffitikunst doorgedrongen. De consumptiegoederen uit de popart, de afkeer van de galeriekunst en de 'happening-en-performance-drang' van de conceptualisten droegen ertoe bij dat de spuitbusschilders in de jaren '80 graffiti als kunstvorm gingen beoefenen.

Zonder zijn leraren Joseph Kossuth en Keith Sonnier aan de New Yorkse School for Visual Arts te willen negeren, beweerde Keith Haring toch: "The metro-stations are my galeries and there is my public". Andere bekende graffitikunstenaars tijdens de opkomst van deze stroming in New York zijn Jean-Michel Basquiat en Kenny Scharf.

Graffitischilders werken zowel figuratief als non-figuratief, op om het even welke drager. De kunstenaar laat zich alleen leiden door zijn spontaniteit en een opvallend snelle uitvoering (noodgedwongen omdat de techniek dit enigszins vereist en hij anders risico loopt te worden gearresteerd). In Nederland beweegt Laser 3.14 zich met gedichten op de grens tussen graffiti en street-art. Daarnaast zijn er verschillende Amsterdamse en Leidse graffiti-artiesten (generatie jaren 80-90) die in grensgebieden tussen kunst, reclame en graffiti hun brood verdienen, bijvoorbeeld Delta (Amsterdam) en Zedz (Leiden). In Midden-Nederland is de Utrechtse kabouter op die wijze actief.

Milieuaspecten en gezondheid[bewerken]

Het gebruikte materiaal is zeer variabel. Soms wordt met trappen en verfrollers op lange stokken gewerkt, maar meestal is het spuitverf. Vooral spuitverf is schadelijk voor gezondheid en milieu. Voor het verwijderen van graffiti worden soms ongezonde vluchtige oplosmiddelen gebruikt, waarbij gezorgd moet worden dat de vrijkomende opgeloste verfresten niet in het grondwater terecht komen. Het (telkens) verwijderen van de spuitverf kan ten koste gaan van de levensduur van het betreffende object.

Vandalisme en verwijdering[bewerken]

Vandalisme op een Belgisch treinstel
Bekladding van een rijksmonument

Graffiti worden vaak gezien als een vorm van vandalisme. Graffiti worden vaak aangebracht op bouwwerken die niet van privépersonen zijn, maar van de overheid of van grote organisaties. Vaak zijn verrijdbare zaken het doelwit, zoals het in- en exterieur van treinen, metro's, trams, bussen, portocabins, en straatmeubilair zoals verdeelkasten van elektriciteitsbedrijven en van telefoon- of kabelbedrijven alsmede ook brievenbussen en vuilcontainers. Het aanbrengen van ongewenste graffiti wordt beschouwd als beschadiging van objecten. Daarom maakt de politie hiervan proces-verbaal op en wordt de dader zo mogelijk opgespoord. Deze moet meestal de kosten van het verwijderen betalen. In de praktijk komt dit echter nauwelijks voor. Het reinigen van bekladde muren, geluidschermen, ramen, deuren, sloten, rijtuigen en dergelijke kost de eigenaar en uiteindelijk de maatschappij veel geld. Tijdens het reiningen worden onderliggende verflagen of bouwmateriaal vaak aangetast. Het gaat dus niet alleen om verwijderen van de opgebrachte verf, maar ook om herstel. Voor Nederlandse gemeenten die graffiti op willen nemen in hun veiligheidsaanpak, is een Aanpak graffiti ontwikkeld door het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid.

Ongewenste graffiti kunnen afhankelijk van de gebruikte verf en ondergrond op verscheidene manieren worden verwijderd:

  • met biologisch afbreekbare middelen.
  • met perslucht spuiten waar bakpoeder aan is toegevoegd. Bakpoeder is zacht en bros en zal daardoor objecten niet beschadigen of opruwen. Zo kunnen ondergronden zoals glas, natuursteen, geglazuurde tegels en RVS schoon gestraald worden. Door de energieoverdracht van het bakpoederkorreltje worden de graffiti van de ondergrond geschrobd. Een kleine hoeveelheid water wordt gebruikt om stofoverlast tot een minimum te beperken.
  • Gebruikmaken van een gesloten onderdruk straalsysteem. De verf wordt door middel van granulaat en onderdruk uit de ondergrond gezogen. Er is geen water nodig, er komen geen afvalstoffen vrij en de ondergrond blijft volledig intact.
  • Een incidenteel toegepaste manier om illegale graffiti te verwijderen is er legale graffiti overheen aan laten brengen door ingehuurde kunstenaars. Graffitischrijvers zullen zelden over het werk van anderen spuiten uit respect voor de artiest. Zo werd in Amsterdam maar ook in Rotterdam in de oudste metrostellen plakfolie met kunst over de graffiti geplakt, waardoor het interieur van de stellen er een stuk verzorgder ging uitzien en het aanbrengen van nieuwe graffiti voorkomen werd.
  • Graffiti zo snel mogelijk verwijderen of oververven werkt ontmoedigend.
  • Veel oppervlakken worden voorzien van een coating waar verf minder goed op hecht, zodat verwijderen later beter mogelijk is.
  • Geluidsschermen worden met klimplanten beplant, omdat deze de verf vanzelf weer weg-groeien.
  • Oppervlaktes worden driedimensionaal uitgevoerd, zodat het moeilijk is een afbeelding aan te brengen.

Graffiti die deels zijn verwijderd laten zogenoemde spookbeelden na. Ook deze spookbeelden of schaduwbeelden zijn te verwijderen met schaduwverwijderaars.

Graffiti kunnen niet worden verwijderd door gebruik te maken van chemische oplosmiddelen om de verf op te lossen, bijvoorbeeld terpentine. Terpentine verdunt de verf waardoor deze nog verder in de ondergrond zal trekken.

Het verwijderen van graffiti kan, net als gevelreiniging, blijvend kwalijke gevolgen hebben voor de onderliggende gevel. Een methode die op de ene steensoort succesvol is, kan op de andere zeer nadelig werken.

Wet en vervolging[bewerken]

De pakkans is op veel locaties niet groot, maar als er langdurig geverfd wordt, is het gebruikelijk dat er wachtposten staan. Het spuiten verloopt soms zeer georganiseerd, waarbij een persoon de contouren spuit, en anderen de invulling met verschillende kleuren voor hun rekening nemen, terwijl er ook wacht wordt gehouden.[bron?]

In de loop der jaren heeft de maatschappij zich deels neergelegd bij het steeds weer verschijnen van graffiti. Een enkele keer wordt er betaald voor het aanbrengen van werk om zo invloed te hebben op het resultaat en omdat het in sommige situaties mooi of verfrissend kan zijn.

Een speciale vorm van graffiti is reverse graffiti. Hierbij wordt met een hogedrukspuit de vervuiling verwijderd van een oppervlak dat gedeeltelijk afgedekt wordt met een sjabloon. Dit wordt steeds meer gebruikt als vorm van buitenreclame. Deze vorm van graffiti verdwijnt vanzelf weer langzaam. Ondanks dat er geen verf of ander materiaal wordt aangebracht, zijn reverse graffiti toch niet zonder meer toegestaan.

Afbeeldingen[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. (en) Orkneyjar: Maeshowe's Runes
  2. (en) Ancient Worlds: The Roman Worlds - History of graffiti
  3. (en) www.kilroywashere.org: The Legends of "Kilroy Was Here"
  4. (en) Schwartzman, Allan, Street Art, The Dial Press, Doubleday & Co., New York, NY 1985 ISBN 0-385-19950-3
  5. (en) Lewisohn Cedar, Street Art: The Graffiti Revolution, Tate Museum, London, England 2008 ISBN 978-1-85437-767-8
  6. (en) Martha Cooper en Henry Chalfant, Subway Art, 1984. 25ste druk, 2009. Beschrijft het ontstaan van de graffiti van New York en droeg bij aan de internationale verspreiding van graffiti en de hiphop-cultuur.
  7. (en) blekmyvibe.free.fr: Blek le Rat - History
  8. (en) Winchester, H.P.M., et al. (2003) Landscapes, ways of imaging the world, p. 60-61, Pearson Education ltd, Harlow