Graffiti

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Een graffiti-artiest aan het werk in Boekarest

Graffiti zijn afbeeldingen of teksten die op straat of op een andere min of meer openbare plaats met verf, verfstift (paintmarker), inkt of krassen zijn aangebracht.

Naam[bewerken]

Het woord "graffiti" betekent "ingekraste tekeningen" en is de meervoudsvorm van het Italiaanse woord graffito, verwant aan graffio (schram) en het werkwoord graffiare (schrammen). Graffiare staat via het Latijn in verband met het Griekse werkwoord γράφειν (graphein, inkrassen, schrijven, graveren).

Geschiedenis[bewerken]

Het gewone volk van het Romeinse Rijk schreef in het vulgair Latijn in plaats van in het klassiek Latijn van de literatuur, zoals te zien is in deze politieke graffiti in Pompeï.

Oude graffiti[bewerken]

Graffiti zijn van alle tijden. Er is zelfs een spreekwoord over: gekken en dwazen schrijven hun namen op muren en glazen. Het volk van de Vandalen was bekend om zijn graffiti. De Romeinen uit de klassieke oudheid schreven ook op hun muren en monumenten. Dit waren vooral politieke uitspraken en aankondigingen van gladiatorenspelen, bijvoorbeeld in Pompei. In Rome zijn er graffiti gevonden die de Vikingen daar hebben aangebracht[bron?].

Moderne graffiti[bewerken]

Tijdens de Tweede Wereldoorlog was het een rage onder Amerikaanse soldaten om overal waar ze kwamen de tekst 'Kilroy was here' te plaatsen, voorzien van een mannetje die over een muur staart. Deze tekeningen, die intussen wel aan populariteit hebben ingeboet, kunnen nog steeds overal ter wereld aangetroffen worden: van openbare toiletten tot in de Mount Everest.[1]

Graffiti op een metro, gemaakt door Ces53, een Nederlandse graffitikunstenaar

Eind jaren zestig namen New Yorkse jongeren de gewoonte over van de straatjeugd uit Philadelphia om met een viltstift hun schuilnamen vliegensvlug op treinstellen en op metro's te plaatsen - vergelijk de geurvlag uit de biologie.[2][3][4] Graffiti worden gezien als belangrijk onderdeel van de hiphop-cultuur.

Die handtekening wordt de tag genoemd. Een throw-up is een grote uitgewerkte tag met een of twee kleuren. In New York werd de viltstift al snel vervangen door de spuitbus en het metrostel werd de ideale drager om een miljoenenpubliek te bereiken. Naar gelang van de grootte van de schildering op de treinen onderscheidt men all-overs, top-to-bottom-, window-down- of end-to-end-graffiti. Een volledig beschilderde wagen inclusief ramen noemt men een whole car. Maar er zijn ook double whole car (ook wel married couple genoemd) schilderingen (pieces) gemaakt die bestaan uit twee whole car pieces.

Begin jaren 80 waaide graffiti over van New York naar verschillende Europese steden, mede door toedoen van de Parijse artiest Blek le Rat.[5] In Nederland leidde dit tot een aanzienlijke graffiti-scene die zijn hoogtepunt kent tussen 1985 en 1995.

Graffiti op straat wordt meestal gemaakt met behulp van spuitbussen met verschillende kleuren verf. Het zijn vaak korte teksten en afbeeldingen, variërend van tags (korte parafen waaraan de maker door zijn collega's wordt herkend) tot pieces (grotere, met kunstzinnig gevoel uitgevoerde afbeeldingen). Vaak ziet men tientallen tags die dicht bij elkaar zijn neergezet. Er zijn duidelijke stijlen te herkennen in een ondergrondse graffiti-subcultuur. Tegenwoordig is in Nederland vrijwel overal graffiti aan te treffen.

In de loop der jaren is de graffiti van het illegale circuit gedeeltelijk geaccepteerd door de maatschappij. Zo bevindt zich graffiti bij wijze van kunstuiting in scholen en clubhuizen. Ook wordt een speciale vorm van graffiti, reverse graffiti, steeds meer gebruikt als vorm van buitenreclame. Men kan soms graffitiworkshops volgen, bijvoorbeeld in buurthuizen en tijdens festivals. In andere delen van de maatschappij wordt graffiti minder gewaardeerd. In de wereld van het openbaar vervoer moeten hoge kosten worden gemaakt om de graffiti te verwijderen van het plaatwerk, de deuren en de ramen van het materieel, vooral als de graffiti-artiest de technieken en materialen van autospuiters heeft toegepast.

Soorten[bewerken]

Op grond van hun vorm en doel kan men verschillende soorten graffiti onderscheiden:[6]

Naam/type Vorm Doel
Doodling doedels, krabbels op schoolbanken en dergelijke uiting van losse gedachten, verdeelde en afgeleide aandacht, vaak door tieners
Latrinalia namen, beledigingen en grappen in publieke toiletten uiting en discussie van onderdrukte ideeën, emoties en politiek
Tags subculturele bijnamen of symbolen: creatief en stijlvol geschreven. Het drukken van het stempel van de schrijver op zichtbare plaatsen, waar deze door zo veel mogelijk mensen kunnen worden gezien. Hoe zichtbaarder in de publieke ruimte en hoe meer, des te groter de erkenning.
Gang graffiti markeringen van bendes (gangs), geplaatst aan de randen van het gebied van een bende, bijvoorbeeld in de vorm van omgekeerd geschreven woorden of geheimtaal aanduiden/afbakenen van het 'bendegebied' als waarschuwing voor andere bendes bij wijze van geurvlag
Politieke murals afbeeldingen en tekst op muren die politieke gebeurtenissen en boodschappen uitbeelden protesteren tegen onderdrukking of het uitdragen van specifieke politieke initiatieven
Activistische graffiti tekst geplaatst op reclamebeelden in de publieke ruimte. Dit kunnen bijvoorbeeld billboards, reclameborden of bushokjes zijn. Het bekritiseren van het reclamebeeld vanuit een bepaalde ideologie door er een aanverwante boodschap op te plaatsen (bijvoorbeeld bekritiseren van schaarsgeklede vrouwen vanuit feministisch, religieus of zedelijk oogpunt)
Throw Up Een of meer letters bestaande uit één lijn - wordt in hooguit één minuut gezet (geschilderd) Hetzelfde als bij tags, waarbij er hier ook gelet wordt op de stijl en het verhaal dat wordt afgebeeld.
Bomb Zelfde als een tag.
Wildstyle Ingewikkelde lettervormen waarbij delen vervormd en door elkaar gevlochten zijn, vaak veelkleurig, met meer stijl en diepte (3-dimensionale schets) dan throw-ups
Piece graffitiwerk
Masterpiece volgens andere schrijvers een meesterwerk
Reverse graffiti Het schoonmaken van muren, maar dan zo dat een patroon zichtbaar wordt. Deze vorm wordt door de makers als een legale manier van graffiti gezien omdat het niet verboden is om een muur schoon te maken.
Post-graffiti (ook wel canvas genoemd) pieces geschilderd in galerieën of op een schilderdoek beschikbaar gestelde werken voor kunstgalerieën of kopers. Verkoop voor levensonderhoud of voor het ondersteunen van de ondergrondse levensstijlen van graffititekenaars.
Blockbuster Meestal de naam van een crew (groep) of schrijver (graffiti-artiest) in grote kantige blokletters, vaak ingekleurd in zilver met zwarte rand.
Silverpiece Werkstuk uitgevoerd met zwarte rand en zilveren inkleuring, over het algemeen op een illegale plaats omdat de inkleuring de meeste tijd vergt.

Kunst[bewerken]

Aanvankelijk werd graffiti als low brow art beschouwd, maar toen de uitingswijze evolueerde werd zij in bredere kringen als kunstuiting gezien. De graffitimakers halen inspiratie uit allerlei andere media. De poppetjes die vaak naast de woorden zijn afgebeeld lijken in vorm en lichaamshouding veel op de stripfiguren van Vaughn Bodé. Soms worden zijn hagedissen of typische vrouwenfiguurtjes zelfs uit eerbetoon gekopieerd. Ook in de maatschappelijk aanvaarde kunstvormen is de graffitikunst doorgedrongen. De consumptiegoederen uit de popart, de afkeer van de galeriekunst en de 'happening-en-performance-drang' van de conceptualisten droegen ertoe bij, dat de spuitbusschilders in de jaren '80 graffiti als kunstvorm gingen beoefenen.

Zonder zijn leraren Joseph Kossuth en Keith Sonnier aan de New Yorkse School for Visual Arts te willen negeren, beweerde Keith Haring toch: "The metro-stations are my galeries and there is my public". Andere bekende graffitikunstenaars tijdens de opkomst van deze stroming in New York zijn Jean-Michel Basquiat en Kenny Scharf.

Graffitischilders werken zowel figuratief als non-figuratief, op om het even welke drager. De kunstenaar laat zich alleen leiden door zijn spontaniteit en een opvallend snelle uitvoering (noodgedwongen omdat de techniek dit enigszins vereist en hij anders risico loopt te worden gearresteerd). In Nederland beweegt Laser 3.14 zich met gedichten op de grens tussen graffiti en street-art. Daarnaast zijn er verschillende Amsterdamse en Leidse graffiti-artiesten (generatie jaren 80-90) die in grensgebieden tussen kunst, reclame en graffiti hun brood verdienen, bijvoorbeeld Delta (Amsterdam) en Zedz (Leiden). In Midden-Nederland is de Utrechtse kabouter erg bekend.

Vandalisme en verwijdering[bewerken]

Vandalisme op een Belgisch treinstel
Bekladding van een rijksmonument

Vaak wordt graffiti in verband gebracht met vandalisme. Velen ergeren zich aan bekladding van de openbare ruimte. Graffitispuiters beschadigen eigendommen van privépersonen en gemeenten en jagen deze daarmee op kosten om de graffiti te verwijderen. Graffiti wordt vaak aangebracht op bouwwerken die niet van privépersonen zijn, maar van de overheid of van grote organisaties. Vaak zijn verrijdbare zaken het doelwit, zoals het in- en exterieur van treinen, metro's, trams, bussen, portocabins, en straatmeubilair zoals verdeelkasten van elektriciteitsbedrijven en van telefoon- of kabelbedrijven alsmede ook brievenbussen en vuilcontainers. Ongewenste graffiti wordt beschouwd als beschadiging van objecten. Daarom maakt de politie hiervan een proces-verbaal en wordt de dader gestraft. Deze moet meestal de kosten van het verwijderen betalen. In de praktijk komt dit echter nauwelijks voor. Voor Nederlandse gemeenten die samen met hun partners (politie, woningcorporaties, openbaar vervoerbedrijven e.d.) graffiti op willen nemen in hun veiligheidsaanpak, is er een Aanpak Graffiti ontwikkeld door het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid. Hierin onder meer een helder stappenplan om te komen tot een passend graffitibeleid. Met vele documenten van praktijkvoorbeelden en onderzoeken naar (de beleving van) graffiti.

Ongewenste graffiti kan afhankelijk van de gebruikte verf en ondergrond op meer manieren worden verwijderd:

  • met biologisch afbreekbare middelen.
  • met perslucht spuiten waar bakpoeder aan is toegevoegd. Bakpoeder is zacht en bros en zal daardoor objecten niet beschadigen of opruwen. Zo kunnen ondergronden zoals glas, natuursteen, geglazuurde tegels en RVS schoon gestraald worden. Door de energieoverdracht van het bakpoederkorreltje worden de graffiti van de ondergrond geschrobd. Een kleine hoeveelheid water wordt gebruikt om stofoverlast tot een minimum te beperken.
  • Gebruikmaken van een gesloten onderdruk straalsysteem. De verf wordt door middel van granulaat en onderdruk uit de ondergrond gezogen. Er is geen water nodig, er komen geen afvalstoffen vrij en de ondergrond blijft volledig intact.
  • Een nog vrij onbekende manier om illegale graffiti te verwijderen is door er legale graffiti overheen aan te laten brengen door speciale kunstenaars. Deze manier van graffiti verwijderen is in tegenstelling tot de andere methoden vaak permanent, aangezien graffitischrijvers zelden over een mooi kunstwerk heen zullen spuiten uit respect voor de artiest. Zo werd in Amsterdam maar ook in Rotterdam in de oudste metrostellen plakfolie met kunst over de graffiti geplakt, waardoor het interieur van de stellen er een stuk verzorgder ging uitzien en nieuwe graffiti voorkomen werd.

Graffiti die deels is verwijderd laat zogenoemde spookbeelden na. Ook deze spookbeelden of schaduwbeelden zijn te verwijderen met schaduwverwijderaars.

Graffiti kan niet worden verwijderd door gebruik te maken van chemische oplosmiddelen om de verf op te lossen, bijvoorbeeld terpentine. Terpentine verdunt de verf waardoor deze nog verder in de ondergrond zal trekken.

Het verwijderen van graffiti kan, net als gevelreiniging, blijvend kwalijke gevolgen hebben voor de onderliggende gevel. Een methode die op de ene steensoort succesvol is, kan op de andere zeer nadelig werken.

Uitspraak[bewerken]

Graffiti is van oorsprong een Italiaans woord dat als 'graf-fi-ti' wordt uitgesproken (de klemtoon dus op de tweede lettergreep). Hoewel het verschijnsel uit Amerika is overgewaaid, waar het woord eveneens met de klemtoon op de tweede lettergreep wordt uitgesproken, wordt het in Nederland soms uitgesproken als 'gref-fi-ti', hetgeen dan bijna klinkt als gravity (zwaartekracht). Dit is onjuist en wordt in de wereld van de graffiti niet gewaardeerd. In Vlaanderen wordt het vaker uitgesproken als 'gra-fi-ti'.

Afbeeldingen[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. (en) www.kilroywashere.org: The Legends of "Kilroy Was Here"
  2. Schwartzman, Allan, Street Art, The Dial Press, Doubleday & Co., New York, NY 1985 ISBN 0-385-19950-3
  3. Lewisohn Cedar, Street Art: The Graffiti Revolution, Tate Museum, London, England 2008 ISBN 978-1-85437-767-8
  4. Martha Cooper en Henry Chalfant, Subway Art, 1984. 25ste druk, 2009. Beschrijft het ontstaan van de graffiti van New York en droeg bij aan de internationale verspreiding van graffiti en de hiphop-cultuur.
  5. blekmyvibe.free.fr: Blek le Rat - History
  6. Winchester, H.P.M., et al. (2003) Landscapes, ways of imaging the world, p. 60-61, Pearson Education ltd, Harlow