Grens

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Zie het artikel Voor de gelijknamige strip, zie Grens (strip). Voor de Zwitserse gemeente Grens, zie Grens (gemeente).
Grenspaal Nederland-Duitsland (oude grens Gelder-Munster)
De grens tussen Nederland en Duitsland bij Schoonebeek wordt gevormd door water.
Monument op de grens tussen Brazilië (links) en Uruguay.

Een grens vormt de scheidingslijn tussen twee landen of andere (meestal bestuurlijke) eenheden.

Algemeen onderscheidt men:

  • Natuurlijke grenzen, waar een landschapselement zoals de zee, een rivier of gebergte het verkeer bemoeilijkt.
  • Kunstmatige grenzen, die in het algemeen in verdragen zijn vastgelegd. Deze grenzen kunnen samenvallen met een natuurlijke grens, maar zijn vaak nauwkeuriger vastgelegd.
  • Administratieve grenzen, de grenzen tussen andere bestuurlijke eenheden dan staten, zoals tussen deelstaten, provincies of gemeentes.
  • Taalgrenzen, de grenzen tussen verschillende taalgebieden.

Natuurlijke grenzen[bewerken]

Bij het afbakenen van natuurlijke grenzen zijn er meestal weinig problemen. Wanneer een gebergte de grens vormt kan men die meestal over de bergruggen trekken. Over watergrenzen bestaan conventies die meestal neerkomen op de volgende regels:

  • Landen mogen zich in hun aangrenzende zeeën territoriale wateren en een aansluitende zone toe-eigenen. De territoriale wateren leiden tot 12 zeemijlen voorbij de basislijn, de aansluitende zone in beginsel tot 24 zeemijlen. De rest van de zee is in principe niet onderworpen aan de soevereiniteit van een staat. Wanneer de zee tussen landen smaller is wordt in principe de equidistantielijn aangehouden, de lijn die de punten verbindt die even ver van beide basislijnen liggen.
  • Wanneer de grens wordt gevormd door een rivier ligt deze in principe in het midden van de rivier.
  • Wanneer de grens wordt gevormd door een meer lopen de grenzen eveneens over de equidistantiepunten.

Kunstmatige grenzen[bewerken]

Grens naar Schotland vanuit Engeland

Bij een kunstmatige grens is deze in het terrein vastgelegd, door op de knikpunten een grenspaal of grenssteen te plaatsen. Wanneer men ongecontroleerde grensoverschrijding wil bestrijden is het ook mogelijk dat op de grens een hek wordt geplaatst, of zelfs een muur. De Chinese Muur is daarvan een klassiek voorbeeld. Een (para)militaire grensbewakingsdienst, de marechaussee, de politie of de douane zal dan meestal langs de grens patrouilleren, met vuurwapens en eventueel honden. Men kan tevens gebruikmaken van mijnenvelden, wachttorens en boobytraps. Dit soort zwaarbewaakte grenzen trof men aan bij de Duits-Duitse grens, en vindt men tegenwoordig nog steeds bij landen die op vijandige voet staan of waarbij men illegale grensoverschrijding vreest.

In het oude Egypte werden al grensstenen gebruikt om de gebieden van landeigenaars af te bakenen. Dit werd bijgehouden en eens in de zoveel tijd door landmeters gecontroleerd aangezien sommige eigenaars de grenssteen in hun voordeel verplaatsten. In de middeleeuwen markeerden banpalen de grens van het rechtsgebied, de banne, rond een stad. Wie verbannen was, mocht deze niet passeren. Voor de Moderne Tijd waren grenzen vaak niet duidelijk, mede door de nog in de kinderschoenen staande cartografie. Het kwam in de middeleeuwen dan ook wel eens voor dat de bevolking in een grensgebied aan twee heren belasting moest betalen. Grenzen waren vooral onduidelijk in dunbevolkte gebieden als bossen, woestijnen, toendra's en moerassen. Niemand eiste die gebieden op dus waren ze ook niet interessant om te verdelen. Wanneer in latere tijden het bestaan van interessante grondstoffen werd vermoed kon dit echter alsnog tot conflicten leiden, zoals de Chaco-oorlog.

Uti possidetis[bewerken]

Vanaf de eerste dekolonisatiegolf van 1800-1830 in Zuid-Amerika zag de wereld regelmatig de opsplitsing van grotere bestuurlijke eenheden in kleinere. Voorbeelden waren het uiteenvallen van Oostenrijk-Hongarije, Joegoslavië, de Sovjet-Unie, en de verschillende koloniale rijken. Meestal werd hiervoor het internationale rechtsbeginsel uti possidetis gebruikt, dat inhield dat de nieuwe nationale grenzen zo veel mogelijk aan de hand van de oude administratieve indelingen moesten worden getrokken. De meestvoorkomende kritiek op dit beginsel is dat deze oude grenzen meestal al willekeurig zijn en volstrekt geen recht doen aan geografische, etnische, taalkundige of culturele factoren. Voorbeelden hiervan zijn onder andere de kaarsrechte grenzen van landen als Saoedi-Arabië, Papoea-Nieuw-Guinea, Egypte, Libië en Canada.

Controle en formaliteiten[bewerken]

Sinds de Akkoorden van Schengen wordt slechts sporadisch binnen de meeste EU-lidstaten aan de grens gecontroleerd, maar dit geldt niet voor andere landen. In de regel zal een weg die een grens doorsnijdt versperd zijn opdat men controles kan uitvoeren, bijvoorbeeld door een slagboom en/of barrières, vergezeld van (douane)kantoren. De mate van controle kan variëren van een vluchtige blik op het vervoermiddel en eventueel het paspoort tot een urenlang onderzoek van zowel papieren als vervoermiddel met inhoud en het invullen van talloze formulieren. Een van de redenen voor de Akkoorden van Schengen was het terugbrengen van de enorme kosten die grenscontrole met zich meebracht, zowel voor de nationale overheden als voor vervoerders voor wie het tijdsverlies en de administratieve lasten enorm waren. Bij grenzen en grenscontroles is het verboden om te filmen en foto's te maken.

Smokkelen en consumptietoerisme[bewerken]

Bij smokkelen gaat het vaak om het illegaal over de grens brengen van goederen, bijvoorbeeld drugs. Soms steekt men de grens over om een goed of dienst te consumeren dat in het eigen land illegaal is maar in het andere land gedoogd of legaal, zoals alcohol, drugs, prostitutie of abortus. Een andere reden kan zijn dat het goed of de dienst in het andere land (veel) goedkoper is, bijvoorbeeld de brandstof die in Luxemburg veel goedkoper is dan in omliggende landen. In tegenstelling tot smokkel is consumptietoerisme in beginsel niet illegaal, aangezien een staat in principe slechts soevereiniteit heeft over zijn eigen grondgebied. Extra-territoriale werking van nationaal strafrecht op nationale onderdanen zou in beginsel een inbreuk vormen op de soevereiniteit van een andere staat. Een uitzondering is overigens sekstoerisme waar het strafbare seksuele handelingen betreft zoals seks met minderjarigen. Langzamerhand co-ordineren Westerse landen met de bestemmingslanden een vervolgingsbeleid waarbij de sekstoeristen bij thuiskomst vervolgd konden worden op grond van de zedenwetgeving van het vaderland. Bovendien wordt samengewerkt met de politie in de bestemmingslanden zodat de sekstoeristen ook daar al in de kraag kunnen worden gevat.

Smokkel, consumptietoerisme en grote plaatselijke prijsverschillen konden met name in vroeger tijden veel invloed hebben op de lokale economie en infrastructuur in een grensstreek. De gigantische supermarkten en vele tankstations die de dwergstaat Andorra lijken te bedekken, en de bovengemiddelde dichtheid van coffeeshops in Nederlandse grensgemeenten zijn moderne voorbeelden. Tijdens de Amerikaanse Drooglegging beleefden cafés in grensplaatsen in Canada en Mexico topjaren. Nog steeds drinken Saoediërs indien mogelijk hun borrels in buurlanden omdat alcohol in eigen land verboden is. Anderzijds kan consumptietoerisme ook diensten en werkgelegenheid 'wegzuigen' uit omliggende landen. Zo ondervinden pomphouders in de Belgische grensstreek bij Luxemburg concurrentienadeel van de Luxemburgse pomphouders die door de lagere accijnzen hun benzine veel goedkoper kunnen aanbieden.

Administratieve grenzen[bewerken]

Een grens op hoog bestuurlijk niveau is in de regel ook de grens op alle ondergelegen niveaus. Een taalgrens kan een land verdelen, en een gemeentegrens kan een dorp doorkruisen, maar een gemeentegrens kan niet over een provinciegrens of rijksgrens heen. De bebouwing kan naadloos op elkaar aansluiten, maar een gemeente ligt niet in twee provincies tegelijk. Wanneer utipossidetis wordt toegepast bij het verdelen van een grotere nationale eenheid tussen kleinere, kunnen de oude administratieve grenzen 'promoveren' tot de nieuwe nationale grenzen.

Grensconflicten[bewerken]

Waar tussen twee aangrenzende gebieden een bufferstrook ligt, is sprake van een niemandsland. Waar tussen twee grootheden geen duidelijke grenslijn getrokken kan worden, spreekt men wel van een grijs gebied. Waar twee landen het niet, of niet langer, eens zijn over hun grens spreekt men van een grensconflict. Grensconflicten kunnen reiken van diplomatiek overleg om een grens vast te stellen tot verklaarde oorlog. Er zal dan goed- of kwaadschiks een grenscorrectie worden bewerkstelligd. Een andere oplossing is de vorming van een condominium over het betwiste gebied.

Meestal is de reden van een grensconflict revisionisme, een etnische verdeling die afwijkt van de nationale grenzen, of de ontdekking van waardevolle hulpbronnen in een grensgebied.

Voorbeelden van grensconflicten[bewerken]

Huidige grensconflicten[bewerken]

  • Nederland heeft een reeds lang lopend grensgeschil met Duitsland over de exacte ligging van de landsgrens in de Dollard. Er is echter nooit sprake geweest van het gebruik van andere dan diplomatieke middelen om dit op te lossen.
  • Er bestaat een grensconflict over de Kaspische Zee tussen de aangrenzende voormalige Sovjetrepublieken enerzijds en Iran anderzijds. Inzet is de olie die zich onder de Kaspische Zee bevindt. De voormalige Sovjetrepublieken zijn van mening dat de Kaspische Zee juridisch als meer dient te worden gekwalificeerd, volgens Iran is de Kaspische Zee juridisch een zee. Uiteraard leidt kwalificatie tot zee voor een gunstige verdeling voor Iran, en kwalificatie tot meer voor een gunstige verdeling voor de voormalige Sovjetrepublieken.
  • Een van de aanleidingen voor de Iran-Irakoorlog van 1980-88 was het verloop van de grens in de rivier de Shatt al-Arab. Volgens Iran liep deze over de equidistantielijn, volgens Irak liep de grens dichter bij de Iraanse oever.
  • Marokko erkent de landgrenzen met de Spaanse steden Ceuta en Melilla niet en eist deze steden als Marokkaans grondgebied op. Ook worden een aantal eilanden geclaimd, zoals Isla Perejil.
  • Ook heeft China een grensconflict met India dat in 1962 zelfs uitmondde in de Sino-Indiase oorlog. De achterliggende reden was een in Chinese ogen onrechtmatige grenscorrectie tussen Brits-Indië en Tibet.
  • Taiwan (nationalistisch China) weigert internationale afspraken gemaakt door de Volksrepubliek China te erkennen en eist uit deze hoedanigheid nog steeds gebieden op waar de Volksrepubliek China al afstand van heeft gedaan, zoals geheel Mongolië, de republiek Tuva, alsmede claims op kleinere delen van Rusland, Tadzjikistan en Afghanistan. Aangezien Taiwan de facto slechts gezag heeft over het eiland Taiwan zijn deze claims puur theoretisch.
  • De annexatie van de Krim door Rusland wordt niet door Oekraïne en de meeste andere landen erkend.

Vroegere grensconflicten[bewerken]

Deze zijn vroegere grensconflicten in chronologische volgorde:

  • De Sovjet-Unie en China hadden lange tijd een grensgeschil over een aantal eilanden in de Amoer. Dit geschil is uiteindelijk opgelost.
  • In Zonhoven, België schonk Lodewijk IV van Loon in 1330 de heidegronden, gelegen tussen Zonhoven en Hasselt aan deze laatste met de bepaling dat de grens ging tot waar men gewoon was te weiden met de beesten. Deze 'vage' bepaling zorgde ervoor dat er meerdere honderden jaren grenstwisten bleven bestaan tussen de twee gemeenten.

Figuurlijk taalgebruik[bewerken]

Grens en begrenzing worden figuurlijk in uitdrukkingen gebruikt om (psychologische) beperkingen aan te duiden. Voorbeelden zijn:

  • De mogelijkheden zijn onbegrensd. De mogelijkheden zijn onbeperkt.
  • Waar haalt hij de onbegrensde brutaliteit vandaan... Hij is verschrikkelijk brutaal.
  • Hij kent zijn grenzen niet. Hij beseft niet wanneer hij te ver gaat, of is zo onervaren dat hij nog niet beseft wat (lichamelijk) wel en niet mogelijk is.
  • Hier ligt bij mij toch echt de grens. Dit is het maximale dat ik nog kan tolereren.
  • Dat is een grensgeval. Iets zit tussen acceptabel en onacceptabel in, of is nog net acceptabel.

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Logo Wikimedia Commons
Commons heeft meer mediabestanden op de pagina Grens.

HTTP://rienensamhome.blogspot.com Een site over grenspalen in en rond Nederland, met veel informatie over verschillende grenssituaties en soorten.

Galerij[bewerken]