Grote of Lebuïnuskerk

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Grote of Lebuïnuskerk
De kerk na de restauratie van 2009
De kerk na de restauratie van 2009
Plaats Deventer
Gebouwd in 1450 - 1525
Gewijd aan De Heilige Lebuïnus
Monumentale status Rijksmonument
Monumentnummer  12572
Portaal  Portaalicoon   Christendom

De Grote of Lebuïnuskerk is een gotische hallenkerk in Deventer. In de Middeleeuwen was het de hoofdkerk van de stad en een van de voornaamste kerken binnen het bisdom Utrecht. De Lebuïnuskerk deed tijdens het kortstondige bestaan van het bisdom Deventer (1559-1580) dienst als kathedraal. De kerk behoort tot de Top 100 der Nederlandse UNESCO-monumenten. De kerk is eigendom van de Protestantse Kerk, terwijl de toren bezit is van de gemeente Deventer.

Vroege geschiedenis[bewerken]

Bertold, de stichter van de kerk
Schildering in de crypte
Toren gezien vanaf de Nieuwe Markt
Beiaard in de lantaarn van de Lebuïnustoren

De Engelse missionaris Lebuïnus stak in 768 de IJssel over met het oogmerk de Saksen te bekeren. Hij bouwde op een rivierduin nabij een nederzetting aan een natuurlijke haven de eerste houten kerk. In de negende en tiende eeuw was Deventer in verband met de veroveringen van de Vikingen langs de grote rivieren lange tijd de residentie van de bisschop van Utrecht. Ook in latere eeuwen behield de kerk een belangrijke status binnen het bisdom. De bisschop had een residentie pal ten noorden van de kerk. Bisschop Balderik bouwde in de tiende eeuw ter plaatse de eerste kerk van steen. In 1040 gaf bisschop Bernold opdracht voor de bouw van een grote romaanse basiliek. Aan de kerk was een zelfstandig kapittel met een eigen proosdij verbonden en twintig kanunniken. In 1235 en 1334 werd deze Maria- en Lebuïnusbasiliek door brand verwoest.

Huidige kerk[bewerken]

De huidige kerk, een gotische hallenkerk, kwam tot stand tussen 1450 en 1525. Ze was rijk versierd met muurschilderingen en stond vol heiligenbeelden en altaren. Aan deze katholieke praal kwam een einde toen in 1580 de calvinisten de kerk in bezit namen en hem omdoopten tot Grote Kerk.[1] Het interieur werd grondig vernield en tenslotte witgepleisterd.

Muurschilderingen

Muurschilderingen van voor de reformatie zijn tijdens de restauratie van 1927 onder andere teruggevonden in de crypte en in de Magistraatskapel die speciaal voor de stadsbestuurders was gebouwd. De hele kerk is verder voorzien van bepleisterde kruis-, ster-, en netgewelven met profane en religieuze afbeeldingen. Sommige versieringen zijn daar aangebracht in de eerste helft van de 14e eeuw. De overige bepleistering van het interieur is, met uitzondering van de delen die van muurschilderingen voorzien waren, in de jaren vanaf 1927 verwijderd.

Romaanse resten

In het opgaande werk zijn nog belangrijke delen van de romaanse voorganger aanwezig. Ook is de romaanse crypte bewaard gebleven, die sterke gelijkenis vertoont met de crypte van de Pieterskerk in Utrecht, die ook door Bernold is gebouwd.

Restauraties

De middeleeuwse kap van de kerk werd bij een grootscheepse restauratie in het begin van de twintigste eeuw onder leiding van Wolter Te Riele en P.J.H. Cuypers vervangen. De huidige steekkappen dateren uit die tijd. Ook zijn toen alle aanbouwstels zoals woningen aan de Grote Kerkhofzijde verwijderd. De kerk is sindsdien veel minder op een organische wijze met de overige binnenstad verbonden, ze oogt meer als een monument op een voetstuk. [2] Begin eenentwintigste eeuw ondergingen kerk en toren wederom een belangrijke in- en uitwendige restauratie die voor de kerk echter niet tot ingrijpende veranderingen leidde.

In de kerk zijn nog op verschillende plaatsen de gevolgen van de calvinistische beeldenstorm zichtbaar.

Toren[bewerken]

Oorspronkelijk had de kerk aan de westzijde een complex van torens. De centrale toren werd geflankeerd door vier kleinere. Na vier eeuwen werden ze in 1454 grotendeels gesloopt. De eerste steen voor de tegenwoordige toren legde men in de zomer van 1459. Voor een tweede toren ten noorden van de eerste zijn wel de fundamenten aanwezig, maar hij is nooit gebouwd.

Het bovenste gedeelte van de toren, de koepel, wordt ook wel de lantaarn genoemd. Het is een ontwerp van de bekende bouwmeester Hendrick de Keyser uit 1613. Op de koepel staan de woorden Fide Deo, Vigila, Consule, Fortis Age. Hetgeen betekent: Vertrouw op God, wees waakzaam en bedachtzaam, handel kloekmoedig. Rondom de voet van de lantaarn is een bewandelbaar dek.

Beiaard[bewerken]

De lantaarn werd gebouwd om plaats te bieden aan de in 1647 geplaatste beiaard die werd gegoten door de gebroeders Hemony uit Zutphen. Dit is het oudste Hemony klokkenspel van Nederland. Het heeft lang bestaan uit 47 klokken, 28 daarvan zijn nog origineel. In 2009 werd het carillon geheel gerestaureerd. Bij die gelegenheid werden 6 klokken toegevoegd; een 1800 kg zware luidklok en 5 kleine klokjes waardoor de muzikale mogelijkheden sterk zijn vergroot. De grote luidklokken hangen in een nieuwe driedelige stalen klokkenstoel terwijl de kleinere klokken weer zoals vroeger in de galmgaten zijn opgehangen. Het uurwerk werd in 1862 gemaakt door de Parijse uurwerkmaker Borrel.

Stadsbeiaardiers[bewerken]

De volgende beiaardiers bespeelden in dienst van de gemeente Deventer vanaf 1615 het klokkenspel in de toren van de Grote of Lebuïnuskerk.[3]

  • Willem Weinichman (1615-1617)
  • Claude Bernardt (1617-1625)
  • Lucas van Lenninck (1625-1653)
  • Henrick Cornelissen(1653-1666)
  • Jurriën Berff (1666-1691)
  • Wessel Labare (1691-1732)
  • J.W.E. Böhler (1732-1771)
  • J.C. Böhler (1771-1803)
  • C. Berghuys (1804-1807)
  • J.W. Brandenburg (1807-1808)
  • J. van Tright Jr. (1808-1852)
  • C.A. Brandts Buys (1853-1885)
  • H. v.d. Berg (1886-1900)
  • F.W. Haarbrink Sr. (1900-1938)
  • F.W. Haarbrink Jr. (1939-1957)
  • H.K.J. Jaeger (1957-1972)
  • A.R. Smit (1972-2012)
  • J.W. Achterkamp (2012-heden)

Beklimming[bewerken]

De Lebuïnustoren is op geregelde tijden opengesteld voor beklimming door het publiek. De smalle spiltrap naar de tweede omgang op 46 meter hoogte bestaat uit 220 treden.

In 2009 en 2010 vond een grootscheepse restauratie van de toren plaats.

Enkele afmetingen[bewerken]

  • Lengte van de kerk (binnenwerks): 99,10 meter
  • Grootste breedte: 38,65 meter
  • Hoogte van het schip: ca. 18 meter
  • Hoogte van de toren: 62,50 meter

De kerk moet niet verward worden met de Broederenkerk in Deventer, die ook wel de r.k. Sint-Lebuïnuskerk genoemd wordt.

Externe link[bewerken]

Galerij[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Revius; Licht op Deventer
  2. Rademaker H.F.A. (1992), Anderhalve eeuw steigers rond de kerk, in: Esmeijer A.C. ea (red.), De Grote of Lebuinuskerk te Deventer, Clavis kunsthistorische monografieën, Utrecht, Walburg Pers, Zutphen ISBN 906011-788-3
  3. De Torenmuziek van Deventer, C.M. Hogenstijn