Gysbert Japicx

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Gysbert Japicx
Gysbert Japicx, in 1637 geschilderd door Matthijs Harings
Gysbert Japicx, in 1637 geschilderd door Matthijs Harings
Algemene informatie
Geboren 1603, Bolsward
Overleden 1666, Bolsward
Beroep schoolmeester
Portaal  Portaalicoon   Literatuur

Gysbert Japiks (ook: Gysbert Japix, Gysbert Japicx, Gijsbert Japiks, Gijsbert Jacobs) (Bolsward, 1603 - aldaar, 1666) is de bekendste Friese renaissanceschrijver. Hij is één van de historische onderwerpen in de Canon van Friesland.

Schrijfwijze[bewerken]

De familienaam van Gysbert Japiks was Hol(c)kema (een van de 19de eeuwse grondleggers van boekhandel Scheltema & Holkema in Amsterdam is ook uit dit geslacht). Gysbert gebruikte zijn familienaam weinig, en anderen na hem evenmin. Het gevolg is dat het patronymicum Japiks vaak als familienaam wordt gebruikt. Daarvan zijn in de loop van de geschiedenis drie gangbare varianten ontstaan. De schrijfwijze 'Japicx' komt van de ondertekening die Gysbert gebruikte in de brieven aan zijn vriend Simon Abbes Gabbema (naast Nederlandse varianten als Jacobs). Deze zijn opgenomen in de Rymlerye-edities van 1681 en 1684. De schrijfwijze 'Japiks' is volgens de spellingsregels van het Fries, dat de x amper gebruikt, ook niet in eigennamen. De schrijfwijze 'Japix' staat op het titelblad van de Friesche Rymlerye. De eerste twee varianten waren tot 1989 gangbaar. Philippus Breuker heeft met de publicatie van zijn proefschrift[1] de derde variant weer in zwang gebracht. Voor de naam Gysbert Japicxpriis heeft de Provincie Fryslân consequent de –cx schrijfwijze gebruikt.[2]

Werk en leven[bewerken]

Japiks was gedurende zijn werkzame leven schoolmeester en voorzanger in Bolsward. In 1640 verscheen van zijn hand het boek Fryske Tsjerne, met speelse verhaaltjes en gedichten. Japiks' volledige werk is pas na zijn dood uitgegeven door zijn vriend Simon Gabbema. Dit werk verscheen in 1668 onder de titel Friesche Rymlerye (Fries dichtwerk).

Het werk van Japiks valt in drie delen uiteen:

  • Leafde en boartlike mingeldeuntsjes ('Liefde en speelse versjes'), waarin opgenomen de Fryske Tsjerne
  • Gemiene of hûsmanne petear ('Gesprek van de gewone man of boer')
  • Himelsk harplûd ('Hemelse harpklank')

Het eerste deel bevat volksaardige versjes en verhaaltjes, het tweede wat serieuzere tweegesprekken en een paar liederen, en het laatste Friese vertalingen van psalmen en andere geestelijke liederen. Verder is de briefwisseling tussen Japiks en Gabbema uitgegeven.

Invloed[bewerken]

Het Gysbert Japicxhûs, Japicx' geboortehuis (tegenwoordig museum) aan de Wipstraat in Bolsward (2014).

Gysbert Japiks moet al tijdens zijn leven nationale en internationale bekendheid hebben genoten. Hij onderhield contacten met Hollandse en Engelse schrijvers en geleerden. De Engelse geleerde Franciscus Junius heeft een tijdlang in Bolsward gewoond om van Japiks Fries te leren.

De bijzondere betekenis van Japiks werk ligt in het feit dat hij voor het eerst sinds het verdwijnen van het Fries als rechts- en bestuurstaal, rond 1580, de taal weer voor serieus werk gebruikt. Zijn schrijverij sluit qua stijl aan bij die van 17e-eeuwse Hollandse renaissanceschrijvers. De heersende opvatting in de literaire frisistiek is dat Japiks daarmee het Fries weer een plaats tussen de Europese cultuurtalen wilde geven. Het is een strijdpunt of hij daarmee ook de maatschappelijke emancipatie van het Fries op het oog had. Vóór Japicx werd de Friese taal in bijvoorbeeld de liedkunst vooral aangewend om boerse taferelen te schilderen, zoals in de door de componist Jacob Vredeman de Vries op muziek gezette Friese villanellen, of in het enkele Friese lied dat Jan Jansz. Starter in zijn bundel, de Friesche Lusthof, opneemt. Hoe dit ook zij, de taal en spelling van Japiks' werk vormen de basis van de hedendaagse Friese schrijftaal, zoals die zich in de 19e en 20e eeuw heeft ontwikkeld.

Gedeputeerde Staten van Friesland hebben in 1947 een belangrijke literatuurprijs naar Japiks vernoemd, de Gysbert Japicxpriis. Het jaar 2003, vierhonderd jaar na Japiks' geboorte, is door de provincie Fryslân tot Gysbert Japiksjaar uitgeroepen. In dat jaar werd Japiks geëerd met een tentoonstelling, diverse boeken en een rockopera over zijn leven en de uitgave van een cd met zijn bekendste liederen.

In Leeuwarden ligt in de Oranjewijk de Gysbert Japicxstraat. Deze wordt omringd door onder andere de Emmakade en de Willem Lodewijkstraat. Er zijn Gysbert Japiksstraten in Sneek en Joure. Verder zijn er nog Gysbert Japicxstrjittes in Stiens, Franeker, Buitenpost en Kollum en een Gysbert Japicxslaan en -brug in Bolsward.

Trivia[bewerken]

  • De liederen van Japicx zijn contrafacten, ze kunnen dus worden gezongen op bekende wijsjes van die tijd.

Bronnen[bewerken]

  1. It wurk fan Gysbert Japix
  2. Website sirky.nl, biografische schets over Gysbert Japix