Haarlemmerolie

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Reclamekaart uit begin 20e eeuw

Haarlemmerolie is een middel dat uit de zeventiende eeuw stamt. Het wordt al eeuwenlang aangeprezen omdat het tegen alle kwalen zou helpen.

Geschiedenis[bewerken]

Herdenkingsplaquette voor de Oprechter Haarlemmer Oliefabriek C. De Koning Tilly, Antoniestraat, Haarlem

De samensteller van Haarlemmerolie was de schoolmeester Claes Tilly. Het zat in een klein flesje en kon worden gedronken of op de huid gesmeerd. Het is nog steeds verkrijgbaar als capsules, in een flesje en als zalf. De samenstelling is al eeuwen geheim, maar bestaat in ieder geval uit terpentijnolie, kruiden en zwavel. Het middel, ook wel medicamentum gratia probatum genoemd, werd door zeevaarders en zendelingen meegenomen op hun reizen. Haarlemmerolie en daarmee de stad Haarlem werd zo bekend over de hele wereld.

In de eerste Haarlemsche Pharmacopée van 1693 zijn drie voorschriften opgenomen van Balsamus Sulphuris: Balsamus Sulphuris Anisatus, Bals. Sulphuris Succinatus en Bals. Sulphuris Terebinthinatus.[1][2] Balsamus Sulphuris Terebinthinatus werd in 1628 al genoemd (met borstbessiroop of zeeajuinhonigazijn als toevoeging) door de arts Gregor Horst (1578-1636) in een opsomming van middelen tegen benauwdheid en astma.[3] In het boek Antidotarium speciale van de arts Johann Jacob Wecker (1528-1586), postuum uitgebracht in 1588, staat Olei sulphuris terebinthinati beschreven als een zalf.[4]

Namaak[bewerken]

Flesje Haarlemmerolie met het opschrift Marseille Tilly
Oude Haarlemmerolieflesjes met opschrift C. de Koning Tilly
Flesje Haarlemmerolie van Gebroeders Waaning-Tilly
Inv. Meester C.T.

Haarlemmerolie was een markt waar veel geld in omging. Er is een oud contract uit 1917 bekend waarin ene Samuel Frank toezegt aan een Franse apothekeres genaamd Suzanne jaarlijks 60.000 flesjes te leveren. Omdat het zo bekend was, werd het veel nagemaakt. Het etiket op de flesjes was het strijdtoneel: Voorafgaand aan een regel met vreemde tekens stond: 'En op dat niemand bedrogen wordt teekent hij zijn brief aldus'. De tekens werden in 2003 ontcijferd door de Archeologische Werkgroep Haarlem. Er stond 'Inv. Meester C.T.' ofwel uitgevonden door meester Claes Tilly. Omdat de makers van de nep-flesjes wel de regel 'En opdat niemand bedrogen... aldus' op hun etiket overnamen, maar niet de ondertekening in de rare tekens, was het altijd duidelijk wat echt was en wat nep.

Vandaag de dag[bewerken]

Haarlemmeroliedruppels zoals ze vandaag de dag verkocht worden
Haarlemmerolie capsules

Nadat Claes Tilly in 1734 was overleden, werd de productie van de Haarlemmerolie door zijn erfgenamen voortgezet. In 1764 werd Claes de Koning Tilly de nieuwe eigenaar. Het bedrijf C. de Koning Tilly Oprechte Haarlemmerolie-fabriek is nog steeds in Haarlem gevestigd. Lange tijd is de fabriek gevestigd geweest in de Anthoniestraat (voorheen: Achterstraat) te Haarlem. In 2005 is het pand in de Anthoniestraat opgekocht door een projectontwikkelaar/aannemer die er verschillende wooneenheden in creëerde. Er zijn nog wel oorspronkelijke details bewaard gebleven, zoals de gevelsteen. Sinds 1995 kent Haarlem een Claes Tillyweg.

Kwakzalverij?[bewerken]

Niet iedereen was of is overtuigd van de heilzame werking van het middel. Tilly werd al in 1719 aangezegd de verkoop te stoppen omdat het product niet voldeed aan de in 1718 aangenomen keur dat het vak apotheker reglementeerde. De producenten van Haarlemmerolie waren en zijn tot op de dag van vandaag echter overtuigd van de geneeskracht van hun middel.

Encyclopædia Britannica refereert voor aanvullende informatie over terpentijn o.a. naar een artikel in het wetenschappelijke tijdschrift International Journal of Occupational Medicine & Environmental Health waarin beschreven wordt dat terpentijnolie in kleine hoeveelheden geen gevaar oplevert voor de gezondheid en over eigenschappen beschikt die goed zijn voor de menselijke gezondheid en welzijn.[5] Bij gebruik van terpentijn kan een overgevoeligheidsreactie optreden. Contacteczeem komt voor bij schilders, monteurs, schoenmakers en andere beroepen waar sprake is van langdurige blootstelling aan grote hoeveelheden terpenen en andere allergenen.

Nuvola single chevron right.svg Zie terpentijn en terpeen voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.

Spreekwoord[bewerken]

De term Haarlemmerolie wordt ook overdrachtelijk gebruikt als een soort wondermiddel (b.v. "Dat werkt als Haarlemmerolie") waardoor alles geacht wordt beter te gaan.

Trivia[bewerken]

  • De Engelsman Samuel Pepys schreef op 17 juli 1664 in zijn dagboek over het gebruik van terpentijn: "Dr. Burnett toonde mij de manier om terpentijn te eten, welke mij wel bevalt, want het gaat heel gemakkelijk" (vertaald uit het Engels).
  • In de Winkler Prins Encyclopedie wordt Haarlemmerolie een kwakzalversmiddel genoemd, het zou schadelijk zijn voor de gezondheid. In het woordenboek van de Encarta Winkler Prins Naslagbibliotheek van 2006 staat daarentegen vermeld dat het een ouderwets huismiddeltje tegen kwaaltjes is. Beide stellen dat de olie bereid is uit terpentijn, lijnolie en zwavel. Rudy van Dobben, de elfde opvolger van Claes Tilly, vertelde echter in een interview met het Reformatorisch Dagblad, geplaatst op 16 november 2011, dat zijn grootvader ooit een vals recept heeft laten uitlekken met lijnolie als een van de ingrediënten. De echte Oprechte Haarlemmerolie bevat echter geen lijnolie, aldus van Dobben.
  • De Microsoft Encarta encyclopedie uit 2009 stelt dat terpentijnolie in staat is om verschillende darmparasieten te vernietigen; dat het vaak gebruikt wordt als krampwerend en samentrekkend middel en over krachtige vochtafdrijvende eigenschappen beschikt.

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  • Henri Spijkerman, Haarlemmerolie: het medicamentum gratia probatum Jaarboek Haerlem 1993, (pag. 51-80)
  1. van der Wielen, P. (1937). Haarlem en de Pharmacie. Pharmaceutisch weekblad (74): 775-787 .
  2. Wittop Koning, D.A. (1972). Bijdrage tot de geschiedenis van de Haarlemmerolie (45): Pg. 10-11 (Kring voor de geschiedenis van de pharmacie in Benelux: Amsterdam)​.
  3. Horst, G, De tuenda sanitate studiosorum et literatorum libri duo, Typis & Impensis Casparis Chemlini, Marpurgum, 1628, Pg. 228-229
  4. Wecker, J, Antidotarium speciale, Basileae Per Eusebium Episcopium & Nicolai Frat. haeredes, 1588, Pg. 348
  5. Mercier, B., Prost, J., Prost M. (2009). The essential oil of turpentine and its major volatile fraction (alpha- and beta-pinenes): a review (International Journal of Occupational Medicine and Environmental Health: Dijon, France)​.