Halsberg

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
IJzeren halsberg

Een halsberg (Middelnederlands: 'halsberch', lett. bescherming van de hals, waarbij 'hals' als een pars pro toto voor het lichaam moet worden opgevat) is een nauwsluitend, lang hemd met mouwen en een capuchon, reikend tot onder de knie en soms tot op de enkels, geweven uit ijzeren ringetjes, doorgaans twee tot drie lagen dik, dat gedragen werd door ridders in de twaalfde en dertiende eeuw. Het gewicht zal gevarieerd hebben tussen de 15 en 25 kilogram. In de middeleeuwse Arthurroman maakt de halsberch deel uit van de standaarduitrusting van elke ridder. Het woord 'harnas' bestaat wel, maar betekent (nog) iets heel anders: bagage, wat je aan spullen bij je hebt. De halsberch werd uitsluitend gedragen door strijders te paard en beschermde de drager ervan tegen slagen met bijl, hamer of zwaard, voor zo ver die niet opgevangen konden worden met het schild. Tegen een frontale aanval met een lans met een ijzeren punt is hij niet opgewassen, evenmin als tegen pijlen uit een kruisboog of een longbow (de laatste twee golden in de ogen van de ridders daarom als 'verboden wapens').[bron?]

Onder de halsberch droeg de ridder een (linnen) hemd en daarboven op een gewatteerd vest en een gewatteerd leren hoofddeksel (coifie), voorzien van een metalen afdekplaatje. Om zijn benen en voeten te beschermen droeg hij 'kousen', die evenals de halsberch geweven waren van metalen ringetjes. Om zijn handen te beschermen vergelijkbare handschoenen. Om zijn hoofd te beschermen droeg hij een (pot)helm. Over de halsberch heen droeg de ridder een wapenkleed waaraan men kon afzien tot welke strijdende partij hij behoorde. Verdere identificatie vond plaats aan de hand van het beschilderde schild dat hij voerde.
Hoewel de halsberch een goed compromis was tussen bewegelijkheid en bescherming werd met de komst van zwaardere wapens op het slagveld de halsberch bedekt met metalen platen, waarna in de loop van de Middeleeuwen het harnas ontstond, waarin de drager ervan weliswaar beter beschermd was tegen rondvliegende projectielen, maar zich amper op zijn paard kon voortbewegen en er met een takel op- en afgetild moest worden. Om in dat harnas te kunnen passen werd de halsberch ingekort tot een maliënkolder.
In de Karelepiek komt de halsberch ook wel voor, maar daarin is de defensieve bewapening diverser en ouderwetser. Men draagt daar wel eens een bronie, een leren jas die bestikt is met metalen plaatjes (schubben), die in de zeventiende eeuw de naam en het scheldwoord 'schobbejak' kreeg. Ook is de Karelepiek reëler in de problemen die een gewapende ruiter heeft om in het zadel te komen. In de Arthurromans kunnen de helden zich zelfstandig in het zadel hijsen. Wel wordt enige assistentie bij het afstijgen (het vasthouden van de stijgbeugel) op prijs gesteld. In de Franse Karelepiek gaat de held soms eerst op een steen staan, een 'perron', om vanaf die steen zijn paard te bestijgen.

Tronie van een jongeman met een halsberg en kris (Leendert van Beijeren, toegeschreven)

Aan het eind van de Middeleeuwen, als de halsberch heeft plaatsgemaakt voor het harnas, gaat men het woord halsberg gebruiken voor een metalen kraag die bovenop het harnas gedragen wordt ter bescherming van de hals.

Link[bewerken]

  • De Geïntegreerde Taalbank (GTB) s.v. [Halsberg]

Literatuur[bewerken]

  • Robinson Planché, James (1876) Cyclopædia of Costume, Vol. 1. London, Chatto and Windus, Piccadilly