Hardenberg

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Zie Hardenberg (gemeente) voor de gelijknamige gemeente in Overijssel, Hardenberg (Finsterwolde) voor de streek in Groningen en Karl August von Hardenberg voor de staatsman.

Hardenberg

Plaats in Nederland

Hardenberg

Situering

Algemeen

Inwoners (2008)

17.950 ^[1]

Overig

Postcode

7770-7773

Netnummer

0523

Nederland

Zicht op Hardenberg

Hardenberg (Nedersaksisch: Hardenbarg of Haddenbarreg) ( uitspraak (info·uitleg)) is een stad aan de Overijsselse Vecht in de Nederlandse provincie Overijssel.

In Hardenberg staat het gemeentehuis van de gelijknamige gemeente die na de gemeentelijke herindeling van 2001 ontstaan is uit de gemeenten Hardenberg (in 1941 ontstaan uit de gemeenten Stad Hardenberg en Ambt Hardenberg), Avereest en Gramsbergen. De stad Hardenberg heeft 17.950 inwoners^[1].

Inhoud

1 Geschiedenis
- 1.1 Voor de 20e eeuw
- 1.2 Vanaf de 20e eeuw
2 Wijken
3 Verbindingswegen
4 Godsdienst
5 Toerisme en evenementen
- 5.1 Markante punten in Hardenberg
6 Gebouwen
- 6.1 Rijksmonumenten
- 6.2 Andere bijzondere gebouwen
7 Bekende (oud)inwoners van Hardenberg
8 Hardenberg in de literatuur
9 Externe links
10 Bronnen, noten en/of referenties

[bewerken] Geschiedenis

[bewerken] Voor de 20e eeuw

Wapen van Stad Hardenberg met Sint Stephanus

Aanvankelijk lag dicht bij de plaats waar nu Hardenberg ligt, de nederzetting Nijenstede. Het Kerkhof Nijenstede herinnert hier nog aan. Naast deze nederzetting werd een bisschoppelijk kasteel op de Herdenberch gebouwd. De bewoning van Nijenstede verplaatste zich geleidelijk naar het gebied rond en met name binnen de vesting. De burcht op de Herdenberch werd rond 1230 ommuurd door bisschop Wilbrand van Oldenburg. Deze muur liet hij bouwen als reactie op de nederlaag van zijn voorganger Otto von Lippe bij de slag bij Ane in 1227 tegen opstandige Drenten onder leiding van Rudolf van Coevorden. In 1362 verplaatste de Utrechtse bisschop Jan van Arkel de stadsrechten van Nijenstede naar Hardenberg. Bisschop Floris van Wevelinkhoven laat in 1386 het kasteel verder versterken en verfraaien. Hij verblijft veel in het kasteel en overlijdt er in 1393. In 1497 wordt Hardenberg door een grote brand verwoest. In 1518 laat Filips van Bourgondië, bisschop van Utrecht, het kasteel ontmantelen. Ook de stadsmuur wordt gesloopt. Restanten ervan zijn in de 20e eeuw gevonden en een fragment ervan is gereconstrueerd. Op de plaats waar destijds het kasteel stond, werd in het eind van de 19e eeuw een kerk gebouwd, de Höftekerk. Deze naam verwijst naar het bisschoppelijke hof of (versterkte) hofstede,^[2].

In de tijd van het Hanzeverbond, tot ca. 1500, waren er in Overijssel Hanzesteden als Kampen, Zwolle en Deventer. Deze zogeheten Gemeene of Principaalsteden zochten contact met kleinere steden en dorpen in hun achterland. In Overijssel was een groot aantal van deze Bijsteden aan een van de grote IJsselsteden gelieerd. Zo was de stad Hardenberg door de ligging aan de Vecht verbonden met Zwolle. Hardenberg had waarschijnlijk niet meer dan landbouwproducten te bieden.

Hardenberg is tot in de twintigste eeuw een sterk agrarische plaats gebleven. Alleen de scheepvaart over de Overijsselse Vecht met zompen was een economische activiteit van belang. Op 8 mei 1708 brandde, na een 'foutje' van Aaltje Kraak, Hardenberg bijna volledig af. Bij de wederopbouw werden de overwegend houten huisjes vervangen door stenen woningen.

Hardenberg staat ook bekend als 'Klepperstad'. In vroeger tijden was er een zogenaamde Klepperman aangesteld,^[3] een soort nachtwacht. Deze riep 's avonds met een klepper de tijd om en controleerde op eventueel brandgevaar.

[bewerken] Vanaf de 20e eeuw

Aan het begin van de twintigste eeuw was Hardenberg sterk agrarisch. De eerste industriële vestiging betrof dan ook de melkfabriek Salland. In 1930 opende een atelier van de N.V. Leeuwarder Textiel Mij. Eltem. Eind jaren vijftig vestigde de Wavin, een plasticbuizenfabriek, haar belangrijkste productievestiging in Hardenberg. Dit bedrijf groeide uit tot een multinational die onder meer plastic kratten en zakken ging fabriceren. Het werd verreweg de belangrijkste werkgever in Hardenberg. In de jaren negentig concentreerde het bedrijf zich weer op buizen en werden de andere bedrijfsactiviteiten op het terrein in Hardenberg verkocht. In de naoorlogse jaren is het centrum van Hardenberg gemoderniseerd waardoor het oorspronkelijke karakter grotendeels verloren is gegaan. Voor en door de middenstand van de stad werd in de jaren vijftig de gratis huis-aan-huiskrant Weekblad de Toren opgericht.

Door de toegenomen industrie is Hardenberg behoorlijk gegroeid. In de jaren zestig werd het dorp Heemse geannexeerd en werden daar verschillende woonwijken gebouwd. In de jaren zeventig werd op de plaats van het gehucht Baalder een gelijknamige woonwijk gebouwd, en eind jaren '80 werd ten zuiden daarvan begonnen met de nieuwbouwwijk Baalderveld. Sinds een paar jaren heeft Hardenberg een nieuw bedrijventerrein (Haardijk) en een nieuwe woonwijk (Marslanden) in aanbouw, waarvan de eerste fases afgerond zijn. Aan de andere kant van het kanaal Almelo-De Haandrik wordt een nieuw industrieterrein aangelegd, De Broeklanden. Hier is ook een nieuwe verbindingsweg met Duitsland aangelegd. De stad Hardenberg is de afgelopen jaren een metamorfose ingegaan door een stadsvernieuwing. In het centrum wordt een aantal nieuwe gebouwen gebouwd. Het project waarbij een groot aantal nieuwe winkels en appartementen rond het marktplein worden gebouwd is inmiddels afgerond. Ook wordt er een nieuw gemeentehuis gebouwd in een nieuw aan te leggen park. Daarnaast worden er nieuwe huizen gebouwd in het gebied Marsch-Kruserbrink. Ook de infrastructuur van Hardenberg wordt de komende jaren verbeterd om het verkeer soepel te verwerken.

[bewerken] Wijken

Voor een overzicht naar CBS-indeling van onder andere de wijken van de plaats Hardenberg, zie wijken en buurten in Hardenberg.

In Hardenberg liggen de volgende woonwijken:

Naam	Bouwjaren
Baalder	jaren '70 en '80 (20e eeuw)
Baalderveld	jaren '80 en '90 (20e eeuw)
Centrum*
Marslanden	jaren '00 en '10 (21e eeuw)
Heemse
Hazenbos	jaren '70 (20e eeuw)
Heemserbos	jaren '60 en '70 (20e eeuw)
Heemsermars	jaren '60 en '70 (20e eeuw)
Norden	jaren '70 (20e eeuw)
* Het centrum is nog in verschillende buurten onder te verdelen, waaronder de Marsch-Kruserbrink.

[bewerken] Verbindingswegen

Station Hardenberg.

Hardenberg is bereikbaar over de weg over de N340 en N34 die van Zwolle naar Emmen en verder gaat richting Groningen. Ook de N36 die uit de richting Almelo komt, sluit vlakbij Hardenberg op de N34 aan.

In 1886 opende de Dedemsvaartsche Stoomtramweg-Maatschappij (DSM) haar lijn naar Hardenberg. Deze lijn liep feitelijk niet door tot Hardenberg, maar eindigde in Heemse, dat aan de overzijde van de Vecht ligt. Zo werden de kosten van een brug uitgespaard. De remise van de DSM lag tegenover Hotel de Rustenbergh. In 1937 werd de stoomtramlijn opgeheven.

Sinds 1 februari 1905 is Hardenberg per spoor bereikbaar via de spoorlijn Zwolle - Stadskanaal. De spoorlijn is door de NOLS aangelegd en werd in 1938 ingekort tot Emmen. In 1987 werd de lijn geëlektrificeerd. Het gedeelte tussen Mariënberg en Gramsbergen werd toen dubbelsporig. Het stationsgebouw werd ontworpen door Eduard Cuypers en is gebouwd in 1903. De belangrijkste buslijnen zijn lijn 30 (Hoogeveen-Slagharen-Hardenberg) en lijn 80 (Hardenberg-Bergentheim-Almelo). Buurtbussen rijden vanaf Hardenberg naar diverse andere plaatsen in de gemeente.

Verder ligt het industrieterrein De Nieuwe Haven aan het Kanaal Almelo-de Haandrik. Hier is, zoals de naam al zegt, een haven, waar vooral betoncentrales gebruik van maken.

[bewerken] Godsdienst

Hardenberg is in religieus opzicht voornamelijk protestants. Met name de Gereformeerde Kerk (vrijgemaakt) is sterk vertegenwoordigd, zowel op godsdienstig als op sociaal-economisch gebied. Zij beschikt over vier kerkgebouwen verdeeld over zes kerkelijke gemeentes. De gemeente Hardenberg Centrum komt samen in de 'Petrakerk', de gemeentes Baalder, Baalderveld-Oost en Baalderveld-Zuid in 'Het Morgenlicht', de gemeente Heemse in de 'Kandelaarkerk' en sinds juni/juli 2007 is er de nieuwe kerkelijke gemeente Marslanden die in het nieuwe kerkgebouw 'De Levensbron' samenkomt.

Ook de gemeenten van de Protestantse Kerk in Nederland hebben een groot aantal leden: de Nederlands-hervormde gemeente heeft twee gemeenten (Hardenberg en Heemse) en de Gereformeerde Kerk van Hardenberg, die in 1999 gefuseerd is met die van Heemse. Overigens zijn de Hervormde gemeenten van Hardenberg en Heemse in maart 2006 gefuseerd met de Gereformeerde kerk Hardenberg-Heemse. Zij vormen thans de Protestantse Gemeente Hardenberg-Heemse.

Vanaf begin januari 2009 is de Christelijk Gereformeerde kerk uit Lutten verder gegaan in het verbouwde voormalige Sjaloomschoolgebouw in Heemse. Deze is vanaf toen Sjaloomkerk gaan heten. Hardenberg heeft ook een Rooms-Katholieke parochie die in het centrum gevestigd is. Daarnaast zijn er een Evangelische en een Pinkstergemeente.

Voor de Tweede Wereldoorlog was er een joodse gemeenschap met een synagoge. Deze synagoge is rond eind jaren '70, begin jaren '80 ondanks protest afgebroken. Net buiten de stad ligt het zogenaamde Jodenbergje. Hier werden van 1761 tot 1910 overleden Joden begraven, omdat dit niet in de stad mocht. Als opvolger hiervan ligt er ook een kleine Joodse begraafplaats in het centrum van Hardenberg.

[bewerken] Toerisme en evenementen

In de jaren '80 van de 20e eeuw is het belang van toerisme rond Hardenberg sterk toegenomen. Hardenberg profileert zich in de zomermaanden als "klepperstad" en organiseert onder die vlag veel activiteiten, zoals de avondvierdaagse en het jaarlijkse luchtballonnenfestival.
Te Hardenberg staat nog één te bezichtigen molen: De Oele Mölle. Een andere trekpleister is de Evenementenhal, waarin veel verschillende evenementen en beurzen georganiseerd worden.

[bewerken] Markante punten in Hardenberg

De Vecht met rundvee in de omgeving van Hardenberg

'De Oele Mölle' in Hardenberg

De Witte of St. Lambertuskerk te Hardenberg (Heemse)

Het Jodenbergje bij Hardenberg

[bewerken] Gebouwen

[bewerken] Rijksmonumenten

Voor de rijksmonumenten in het tot Hardenberg behorende Heemse zie Heemse#Rijksmonumenten

Onderstaande tabel geeft een overzicht van de rijksmonumenten in de plaats en nabijgelegen gehuchten. De objecten worden getoond zoals deze zijn geregisteerd in het Rijksmonumentenregister, inclusief onderdelen van een monument met een eigen rijksmonumentnummer.

Monumentnr.^?	Adres	Naam	Oorspronkelijke functie^?	Bouwjaar/architect	Coördinaten^?
17188 Info	Hardenbergerweg 23	Zwieseborg	Boerderij	herbouwd in 1859	52°21'7"N, 6°23'33"O
17193 Info	Hardenbergerweg	Loozensche Linie	Open verdedigingswerk	1799-1800
17194 Info	Hardenbergerweg	Loozensche Linie	Open verdedigingswerk	1799-1800
17195 Info	Hardenbergerweg	Loozensche Linie	Open verdedigingswerk	1799-1800
20010 Info	Wilhelminaplein	Stadspomp	Klooster, kloosteronderdl	onbekend	52°34'25"N, 6°37'12"O
20011 Info	Wilhelminaplein	Stadsmuur	Omwalling	14e eeuw	52°34'30"N, 6°36'58"O
20012 Info	Voorstraat 34	Stadhuis van Hardenberg	Bestuursgebouw en onderdl	1805	52°34'31"N, 6°37'2"O
20013 Info	Voorstraat 36	Stephanuskerk	Kerk en kerkonderdeel	1847, Baarslag uit Dalfsen	52°34'31"N, 6°37'0"O
20014 Info	Voorstraat 36	Toren Stephanuskerk	Kerk en kerkonderdeel	1847, Baarslag uit Dalfsen	52°34'31"N, 6°37'0"O
20036 Info	Hoogenweg	Venerbrugger Schans/Linie	Open verdedigingswerk	1795/1800-1801	52°33'40"N, 6°40'21"O
20036 Info	Hoogenweg	Venerbrugger Schans/Linie	Open verdedigingswerk	1795/1800-1801	52°33'40"N, 6°40'21"O
20036 Info	Hoogenweg	Venerbrugger Schans/Linie	Open verdedigingswerk	1795/1800-1801	52°33'40"N, 6°40'21"O
454878 Info	Lage Doelen 3	Kerkorgel Höftekerk	Vanwege onderdelen kerk	1826, Van Gelder uit Amsterdam	52°34'30"N, 6°37'4"O
513679 Info	't Holt	Jodenbergje	Begraafplaats en -onderdl		52°34'58"N, 6°37'46"O

Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed KICH Rijksmonumenten Dataset

[bewerken] Andere bijzondere gebouwen

Naam	Soort gebouw	Bouwjaar	Bijzonderheden
Höftekerk	Kerk	1890
Huize Nijenstede	Landhuis	1854	In Heemse
LOC	Multifunctioneel Centrum	2007	Beschreven in het jaarboek Architectuur in Nederland 2007-2008.
Oude postkantoor		1912
Station Hardenberg	Spoorwegstation	1903

Filmmaker Paul Verhoeven heeft voor de film Zwartboek (2006) een vooroorlogse boerderij opgeblazen.

[bewerken] Bekende (oud)inwoners van Hardenberg

Floris van Wevelinkhoven (ca. 1315 - 4 april 1393), bisschop van Münster
Albertus Risaeus (1510 - 18 mei 1574), kerkhervormer
Clara Feyoena barones van Raesfelt-van Sytzama (5 april 1729 - 1807), dichteres
Jan Weitkamp (11 december 1870 - 27 december 1946), landbouwer, kamerlid en wethouder
Frits Slomp (5 maart 1898 - 13 december 1978), predikant en verzetsstrijder
Edwin Evers (9 mei 1971), dj en drummer
Casper Boom (3 maart 1980), korfballer, wereldkampioen 2007^[4]

[bewerken] Hardenberg in de literatuur

De dichter Clara Feyoena die op het Landgoed Heemse woonde, bracht in 1783 het gedichtenalbum Heemse: Hof-, Bosch- en Veldzang uit over de natuur rond Heemse.
De predikant Siebold Ulfers schreef na de doleantie de streekroman Oostloorn, waarin de gelijknamige plaats doorgaans met Hardenberg wordt geïdentificeerd.
De dichter Willem Barnard is eind jaren '40 van de 20e eeuw predikant geweest van de hervormde gemeente. Hij heeft een aantal gedichten geschreven die over Hardenberg gaan in het album Dichter en Lezer in Hardenberg.

[bewerken] Externe links

Meer afbeeldingen die bij dit onderwerp horen, zijn te vinden op de pagina Hardenberg op Wikimedia Commons.

[bewerken] Bronnen, noten en/of referenties

Bronnen, noten en/of referenties:

↑ ^a ^b CBS StatLine
↑ Pullen, A. en Wolbink, E. (2008). Monumenten in de Gemeente Hardenberg en Jongsma, K. in De Vechtstreek 1932-07-30
↑ Buist, G. (2000). Geheimen in het Vechtdal. Uitgave van Stichting Kunst & Cultuur Overijssel.
↑ Website Korfbal League