Hardenberg

Hardenberg

Plaats in Nederland
Situering
Provincie	Overijssel
Gemeente	Hardenberg
Coördinaten	52°34'N  6°37'E
Algemeen
Inwoners (2009)	18.330
Overig
Postcode	7770-7773
Netnummer	0523
Detailkaart
Locatie in de gemeente Hardenberg
Portaal    Nederland

Hardenberg (Nedersaksisch: Hardenbarg of Haddenbarreg) ( uitspraak (info·uitleg)) is een stad aan de Overijsselse Vecht in de Nederlandse provincie Overijssel.

In Hardenberg staat het gemeentehuis van de gelijknamige gemeente die na de gemeentelijke herindeling van 2001 ontstaan is uit de gemeenten Hardenberg (in 1941 ontstaan uit de gemeenten Stad Hardenberg en Ambt Hardenberg), Avereest en Gramsbergen. De plaats Hardenberg heeft 18.330 inwoners.

Geschiedenis

Wapen van Stad Hardenberg met Sint Stephanus

Voor de 20e eeuw

Aanvankelijk lag dicht bij de plaats waar nu Hardenberg ligt, de nederzetting Nijenstede. Naast deze nederzetting werd een bisschoppelijk kasteel op de Herdenberch gebouwd. De bewoning van Nijenstede verplaatste zich geleidelijk naar het gebied rond en met name binnen de vesting. De burcht op de Herdenberch werd rond 1230 ommuurd door bisschop Wilbrand van Oldenburg. Deze muur liet hij bouwen als reactie op de nederlaag van zijn voorganger Otto von Lippe bij de slag bij Ane in 1227 tegen opstandige Drenten onder leiding van Rudolf van Coevorden. In 1362 verplaatste de Utrechtse bisschop Jan van Arkel de stadsrechten van Nijenstede naar Hardenberg. Hier werd vervolgens de Stephanuskerk gebouwd, die de kerk in Nijenstede moest vervangen. Het kerkhof van Nijenstede bleef echter wel in gebruik als de begraafplaats voor de bewoners van Hardenberg.

Bisschop Floris van Wevelinkhoven laat in 1386 het kasteel verder versterken en verfraaien. Hij verblijft veel in het kasteel en overlijdt er in 1393. In 1497 wordt Hardenberg door een grote stadsbrand verwoest. In 1518 laat Filips van Bourgondië, bisschop van Utrecht, het kasteel ontmantelen. Ook de stadsmuur wordt gesloopt. Restanten ervan zijn in het eind van de jaren '50 van de 20e eeuw gevonden en een fragment ervan is vervolgens gereconstrueerd. Op de plaats waar destijds het kasteel stond, werd in het eind van de 19e eeuw een kerk gebouwd, de Höftekerk. Deze naam verwijst naar het bisschoppelijke hof of (versterkte) hofstede.

Slag op de Hardenbergerheide, 17 juni 1580, Frans Hogenberg

In de tijd van het Hanzeverbond, tot ca. 1500, waren er in Overijssel Hanzesteden als Kampen, Zwolle, Oldenzaal en Deventer. Deze zogeheten Gemeene of Principaalsteden zochten contact met kleinere steden en dorpen in hun achterland. In Overijssel was een groot aantal van deze Bijsteden aan een van de grote IJsselsteden gelieerd. Zo was de stad Hardenberg door de ligging aan de Vecht verbonden met Zwolle. Hardenberg had waarschijnlijk niet meer dan landbouwproducten te bieden.

Hardenberg is tot in de twintigste eeuw een sterk agrarische plaats gebleven. Alleen de scheepvaart over de Overijsselse Vecht met zompen was een economische activiteit van belang. De opbouw van het oorspronkelijke stadje was dat van een voorstraatdorp. Deze straat loopt vanaf de brug over de Vecht, langs de Stephanuskerk verder naar het oosten. Eerder lag er parallel aan deze straat ook een achterstraat, die de meeste voorstraatdorpen kennen, maar doordat er een huizenblok is verwijderd is dit nu een plein geworden. De voorstraat is tegenwoordig de belangrijkste winkelstraat van Hardenberg.

Hardenberg staat ook bekend als 'Klepperstad'. In vroeger tijden was er een zogenaamde Klepperman aangesteld, een soort nachtwacht. Deze riep 's avonds met een klepper de tijd om en controleerde op eventueel brandgevaar. 8 mei 1708 is hier een voorbeeld van, toen, na een 'foutje' van Aaltje Kraak, Hardenberg bijna volledig afbrandde. Bij de wederopbouw in 1708 werden de overwegend houten huisjes vervangen door stenen woningen.

Zicht vanuit het Vechtdal

Vanaf de 20e eeuw

Aan het begin van de twintigste eeuw was Hardenberg sterk agrarisch. De eerste industriële vestiging betrof dan ook de melkfabriek Salland. In 1930 opende een atelier van de N.V. Leeuwarder Textiel Mij. Eltem. Verder worden in de jaren '30 het Röpcke-Zweers Ziekenhuis en het zwembad De Marsch gebouwd. In de Tweede Wereldoorlog, met name in de jaren '42 en '43, is de Joodse gemeenschap die in Hardenberg woonde grotendeels via doorgangskampen gedeporteerd naar Duitse concentratiekampen. De Joodse begraafplaatsen herinneren nog aan deze Joodse gemeenschap in Hardenberg, die in 1947 bij de gemeenschap van Almelo werd gevoegd. Eveneens zijn tijdens de oorlog rondom Hardenberg verschillende bommenwerpers neergestort.

In 1941 werd Rijkswerkkamp Molengoot iets ten noorden van Hardenberg (bij Collendoorn) geopend. Hier was werkverschaffing voor werklozen bij Heidemij. Later werden hier vooral Amsterdamse Joden ondergebracht die dwangarbeid voor weinig geld en eten en onder zware druk moesten verrichten. Het kamp is vooral bekend geworden door brieven van Philip Slier die in 1997 werden teruggevonden. Later is dit kamp gebruikt voor Rotterdamse daklozen en als Gezinsoord Overijssel in gebruik genomen voor 'asociale' gezinnen. In 1970 sloot het kamp helemaal.

In de naoorlogse jaren is het centrum van Hardenberg gemoderniseerd waardoor het oorspronkelijke karakter grotendeels verloren is gegaan. Voor en door de middenstand van de stad werd in de jaren vijftig de gratis huis-aan-huiskrant Weekblad de Toren opgericht. Eind jaren vijftig vestigde de Wavin, een plasticbuizenfabriek, haar belangrijkste productievestiging in Hardenberg. Dit bedrijf groeide uit tot een multinational die onder meer plastic kratten en zakken ging fabriceren. Het werd verreweg de belangrijkste werkgever in Hardenberg. In de jaren negentig concentreerde het bedrijf zich weer op buizen en werden de andere bedrijfsactiviteiten op het terrein in Hardenberg verkocht.

Door de toegenomen industrie is Hardenberg behoorlijk gegroeid. Vanaf de jaren zestig werden, bij het dorp Heemse net over de Vecht, verschillende woonwijken gebouwd. In de jaren zeventig werd op de plaats van het gehucht Baalder een gelijknamige woonwijk gebouwd, en eind jaren '80 werd ten zuiden daarvan begonnen met de nieuwbouwwijk Baalderveld. Sinds een paar jaren heeft Hardenberg een nieuw bedrijventerrein (Haardijk) en een nieuwe woonwijk (Marslanden) in aanbouw, waarvan de eerste fases afgerond zijn. Aan de andere kant van het kanaal Almelo-De Haandrik wordt een nieuw industrieterrein aangelegd, De Broeklanden. Hier is ook een nieuwe verbindingsweg met Duitsland aangelegd. De stad Hardenberg is de afgelopen jaren een metamorfose ingegaan door een stadsvernieuwing. In het centrum wordt op grote schaal nieuw gebouwd. Een groot aantal nieuwe winkels en appartementen rond het marktplein is in 2008 gereed gekomen. Ook wordt er een nieuw gemeentehuis gebouwd in een nieuw aan te leggen park. Daarnaast worden er nieuwe woningen gebouwd in het gebied Marsch-Kruserbrink. De verkeersinfrastructuur van Hardenberg wordt in de komende jaren verbeterd.

Wijken

Voor een overzicht naar CBS-indeling van onder andere de wijken van de plaats Hardenberg, zie wijken en buurten in Hardenberg.

In Hardenberg liggen de volgende woonwijken:

Naam	Bouwjaren
Baalder	jaren 70 en 80 (20e eeuw)
Baalderveld	jaren 80 en 90 (20e eeuw)
Centrum*
Marslanden	jaren 00 en 10 (21e eeuw)
Heemse
Hazenbos	jaren 70 (20e eeuw)
Heemserbos	jaren 60 en 70 (20e eeuw)
Heemsermars	jaren 60 en 70 (20e eeuw)
Norden	jaren 70 (20e eeuw)
* Het centrum is nog in verschillende buurten onder te verdelen, waaronder de Marsch-Kruserbrink.

Verbindingswegen

Station Hardenberg.

Hardenberg is bereikbaar over de weg over de N340 en N34 die van Zwolle naar Emmen en verder gaat richting Groningen. Ook de N36 die uit de richting Almelo komt, kruist vlakbij Hardenberg de N34, en sluit bij Ommen op de N48 aan.

In 1886 opende de Dedemsvaartsche Stoomtramweg-Maatschappij (DSM) haar lijn naar Hardenberg. Deze lijn liep feitelijk niet door tot Hardenberg, maar eindigde in Heemse, dat aan de overzijde van de Vecht ligt. Zo werden de kosten van een brug uitgespaard. De remise van de DSM lag tegenover Hotel de Rustenbergh. In 1937 werd de stoomtramlijn opgeheven.

Sinds 1 februari 1905 is Hardenberg per spoor bereikbaar via de spoorlijn Zwolle - Stadskanaal. De spoorlijn is door de NOLS aangelegd en werd in 1938 ingekort tot Emmen. In 1987 werd de lijn geëlektrificeerd. Het gedeelte tussen Mariënberg en Gramsbergen werd toen dubbelsporig. Het stationsgebouw werd ontworpen door Eduard Cuypers en is gebouwd in 1903. De belangrijkste buslijnen zijn lijn 30 (Hoogeveen-Slagharen-Hardenberg) en lijn 80 (Hardenberg-Bergentheim-Almelo). Buurtbussen rijden vanaf Hardenberg naar diverse andere plaatsen in de gemeente.

Verder ligt het industrieterrein De Nieuwe Haven aan het Kanaal Almelo-de Haandrik. Hier is, zoals de naam al zegt, een haven, waar vooral betoncentrales gebruik van maken.

Godsdienst

Hardenberg is in religieus opzicht voornamelijk protestants. Met name de Gereformeerde Kerk (vrijgemaakt) is sterk vertegenwoordigd, zowel op godsdienstig als op sociaaleconomisch gebied. Zij beschikt over vier kerkgebouwen verdeeld over zes kerkelijke gemeentes. De gemeente Hardenberg Centrum komt samen in de 'Petrakerk', de gemeentes Baalder, Baalderveld-Oost en Baalderveld-Zuid in 'Het Morgenlicht', de gemeente Heemse in de 'Kandelaarkerk' en sinds juni/juli 2007 is er de nieuwe kerkelijke gemeente Marslanden die in het nieuwe kerkgebouw 'De Levensbron' samenkomt. Een kleine groep vrijgemaakten, die het niet eens konden zijn met bepaalde synodenbesluiten, scheidde zich in 2003 af van de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt) en sloten zich aan bij het kerkverband de Gereformeerde Kerken in Nederland (hersteld). De kleine gemeente is in 2009 opnieuw gescheurd; een deel hield diensten in gebouw "De Matrix" in de wijk Marslanden (en wordt daarom ook wel "Matrix-gemeente genoemd), een ander deel vergadert in het voormalige Christelijke Gereformeerde kerkgebouw te Lutten. De "Matrix-gemeente" belegt tegenwoordig diensten in de "Stefanuskerk" of de "Höftekerk", wanneer deze niet worden gebruikt door de PKN.

Ook de gemeenten van de Protestantse Kerk in Nederland hebben een groot aantal leden: de hervormde gemeente heeft twee gemeenten (Hardenberg en Heemse) en de Gereformeerde Kerk van Hardenberg, die in 1999 gefuseerd is met die van Heemse. Overigens zijn de Hervormde gemeenten van Hardenberg en Heemse in maart 2006 gefuseerd met de Gereformeerde kerk Hardenberg-Heemse. Zij vormen thans de Protestantse Gemeente Hardenberg-Heemse.

Vanaf begin januari 2009 is de Christelijk Gereformeerde kerk uit Lutten verder gegaan in het verbouwde voormalige Sjaloomschoolgebouw in Heemse. Deze is vanaf toen Sjaloomkerk gaan heten. Hardenberg heeft ook een rooms-katholieke parochie die in het centrum gevestigd is. Daarnaast zijn er een Evangelische en een Pinkstergemeente.

Voor de Tweede Wereldoorlog was er een joodse gemeenschap met een synagoge. Deze synagoge is rond eind jaren '70, begin jaren '80 ondanks protest afgebroken. Net buiten de stad ligt het zogenaamde Jodenbergje. Hier werden van 1761 tot 1910 overleden Joden begraven, omdat dit niet in de stad mocht. Als opvolger hiervan ligt er ook een kleine Joodse begraafplaats in het centrum van Hardenberg.

Toerisme en evenementen

In de jaren '80 van de 20e eeuw is het belang van toerisme rond Hardenberg sterk toegenomen. Vlakbij Hardenberg en de campings ligt de recreatieplas De Oldemeijer. In de zomermaanden profileert Hardenberg zich als "klepperstad" (naar de klepperman) en organiseert onder die vlag veel activiteiten, zoals de avondvierdaagse, het jaarlijkse luchtballonnenfestival en diverse kleine activiteiten en feesten.

Te Hardenberg staat nog één te bezichtigen molen: De Oele Mölle. Een andere trekpleister is de Evenementenhal, waarin veel verschillende evenementen en beurzen georganiseerd worden.

Markante punten in Hardenberg

De Vecht met rundvee in de omgeving van Hardenberg   'De Oele Mölle' in Heemse   De Witte of St. Lambertuskerk in Heemse   Het Jodenbergje bij Hardenberg   De kerktoren van de Stephanuskerk in het centrum van Hardenberg

Gebouwen

Rijksmonumenten

Lijst van rijksmonumenten in Hardenberg (plaats)

Andere bijzondere gebouwen

Naam	Soort gebouw	Bouwjaar	Bijzonderheden
Höftekerk	Kerk	1890
Huize Nijenstede	Landhuis	1854	In Heemse
Huize Welgelegen	Landhuis	1856	In Heemse
LOC	Multifunctioneel Centrum	2007	Beschreven in het jaarboek Architectuur in Nederland 2007-2008.
Oude postkantoor		1912
Station Hardenberg	Spoorwegstation	1903

Filmmaker Paul Verhoeven heeft voor de film Zwartboek (2006) een vooroorlogse boerderij opgeblazen.

Burgemeesters van Hardenberg

Zie de lijst van burgemeesters van Hardenberg

Bekende (oud)inwoners van Hardenberg

• Floris van Wevelinkhoven (ca. 1315 - 4 april 1393), bisschop van Münster
• Albertus Risaeus (1510 - 18 mei 1574), kerkhervormer
• Clara Feyoena barones van Raesfelt-van Sytzama (5 april 1729 - 1807), dichteres
• Jan Weitkamp (11 december 1870 - 27 december 1946), landbouwer, Kamerlid en wethouder
• Frits Slomp (5 maart 1898 - 13 december 1978), predikant en verzetsstrijder
• Edwin Evers (9 mei 1971), dj en drummer
• Helen Tanger (22 augustus 1978, arts en Nederlands roeier, olympisch zilver 2008 en brons 2004)
• Casper Boom (3 maart 1980), korfballer, wereldkampioen 2007

Hardenberg in de literatuur

• De dichteres Clara Feyoena die op het Landgoed Heemse woonde, bracht in 1783 het gedichtenalbum Heemse: Hof-, Bosch- en Veldzang uit over de natuur rond Heemse.
• De predikant Siebold Ulfers schreef na de doleantie de streekroman Oostloorn, waarin de gelijknamige plaats doorgaans met Hardenberg wordt geïdentificeerd.
• De dichter Willem Barnard is eind jaren '40 van de 20e eeuw predikant geweest van de hervormde gemeente. Hij heeft een aantal gedichten geschreven die over Hardenberg gaan in het album Dichter en Lezer in Hardenberg.

Externe links

• Website van de gemeente
• Website van de Historische Vereniging Hardenberg

Bronnen, noten en/of referenties

Bronnen, noten en/of referenties:

Mediabestanden

Zie de categorie Hardenberg van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.

52°34'N, 6°36'O