Hasmoneeën

De familie van de Hasmoneeën heeft een belangrijke rol gespeeld in de Joodse geschiedenis kort vóór het begin van onze jaartelling. De familienaam gaat vermoedelijk terug op een voorouder met de naam Chasjmon/Hasmon.

Makkabeeën

Judea aan het begin van de Makkabeese opstand

De beroemdste leden van de familie van de Hasmoneeën zijn Mattathias en zijn vijf zonen, ook wel aangeduid als Makkabeeën. Mattathias en zijn zonen namen in het jaar 167 v.Chr. het initiatief voor de Makkabeese opstand, waarbij Joden die de Thora wilden naleven rebelleerden tegen de Seleucidische overheerser Antiochus IV Epiphanes. Het begin en verloop van de opstand wordt beschreven in het boek I Makkabeeën, zij het vanuit een gekleurd (pro-hasmonees) perspectief.

Aanvankelijk leidde Mattathias de opstand, maar na zijn dood nam zijn zoon Judas de leidersrol op zich. Hij is ook degene die als eerste de bijnaam 'Makkabeeër' kreeg (Makkabeeër betekent 'moker'). Drie jaar na het begin van de opstand veroverde Judas de tempel op de Seleucidische troepen en wijdde deze opnieuw. Dit wordt door Joden nog jaarlijks herdacht in het Chanoekafeest.

Judas en drie van zijn broers (namelijk Johannes, Jonathan - die Judas als leider van de opstand opvolgde - en Eleazar) sneuvelden in de strijd. Onder Simon de Makkabeeër, de enige in leven gebleven Makkabeese broer, ontstond een zelfstandige Joodse staat, waarvan Simon de eerste vorst was.

Stamboom

Leiders van de Makkabeese opstand of koningen in de Hasmoneese dynastie zijn dikgedrukt.

Mattathias

Johannes Makkabeüs

Simon Makkabeüs

Judas Makkabeüs

Eleazar Makkabeüs

Jonathan Makkabeüs

Judas

Mattathias

Johannes Hyrkanus

Aristobulus I

Antigonus

Alexander Janneüs

Salome Alexandra

Aristobulus II

Hyrkanus II

Antigonus

Alexander

Alexandra

Aristobulus III

Herodes I

Mariamne

Hasmoneese dynastie

Toen Simon stierf, werd hij opgevolgd door zijn zoon Johannes Hyrcanus. Daarmee werd de Hasmoneese dynastie gevestigd. Voor het eerst na de Babylonische ballingschap was er weer sprake van een zelfstandige Joodse staat.

De achtereenvolgende Hasmoneese heersers over de Joodse staat waren:

• Simon Makkabeüs (141-134)
• Johannes Hyrcanus (134-104)
• Aristobulus I (104-103)
• Alexander Janneüs (103-76)
• Salome Alexandra (76-67).
  Zij was de weduwe van Alexander Janneüs.
• Hyrcanus II en Aristobulus II
  (67-63; Hyrcanus II tot 37)

Groei van het Hasmoneese rijk

In de tijd van Judas Maccabeüs was Judea een klein tempelstaatje. Vooral de eerste Hasmoneese koningen toonden zich echter grote veroveraars. Het Hasmoneese rijk breidde zich snel uit, tot het de omvang had van het Israël van de koningen David en Salomo.

• 

  Judea tijdens Judas Makkabeüs

• 

  veroveringen door Jonathan Makkabeüs

• 

  veroveringen door Simon Makkabeüs

• 

  veroveringen door Johannes Hyrcanus

• 

  veroveringen door Aristobulus I

• 

  veroveringen door Alexander Janneüs

• 

  Uiteindelijke omvang van het Hasmoneese rijk

Oppositie

Hoewel de Makkabeeën tijdens de opstand op veel steun konden rekenen van de wetsgetrouwe Joden (in deze periode ook wel chasideeën genoemd), veranderde dat toen de onafhankelijke Joodse staat was ontstaan. Uit de werken van Flavius Josephus blijkt dat de Farizeeën en de Essenen, die beide voortkomen uit de chasideeën, gedurende heel de Hasmoneese periode kritisch of zelfs afwijzend stonden tegenover de Hasmoneese heerschappij. De reden hiervoor was tweeledig.

Eerst en vooral hadden zij er bezwaar tegen dat de Hasmoneeën het koningschap en het hogepriesterschap in zich verenigden. Dit was, meenden zij, in strijd met de Thora: de koning moest afkomstig zijn uit de stam Juda, terwijl de hogepriester moest stammen uit de stam Levi, meer specifiek uit het geslacht van Aäron.

In de tweede plaats namen de Hasmoneese vorsten in toenemende mate de hellenistische cultuur over, terwijl Essenen en Farizeeën zich vastklampten aan de Joodse tradities waar, naar hun gevoel, de Makkabeeën voor gestreden hadden.

Het boek I Makkabeeën lijkt geschreven te zijn met de bedoeling de binnenlandse oppositie te overtuigen van de rechtmatigheid van de Hasmoneese heerschappij.

Einde van de dynastie

De broers Hyrcanus II en Aristobulus II waren na de dood van hun moeder Salome Alexandra in een hevige strijd om de opvolging gewikkeld. Aan hun beider ambities kwam een einde toen de Romeinen in 63 v.Chr. Jeruzalem innamen. De Romeinen stelden Hyrcanus II aan als hogepriester over het Joodse land, dat nu een vazalstaat van de Romeinen was geworden. Hyrcanus' gebrek aan ruggengraat gaf zijn raadsheer Antipater - de gouverneur van Idumea - de kans in toenemende mate een belangrijke politieke rol voor zich op te eisen.

In 40 v.Chr. kwamen de Parthen onder Orodes II en zijn zoon Pacorus I op het toppunt van hun macht en wisten zij grote delen van Syrië te veroveren. Antigonus, de zoon van Aristobulus II, sloot een bondgenootschap met hen en met hun hulp wist hij voor korte tijd de macht over te nemen en de Hasmoneese staat in ere te herstellen (40 v.Chr.-37 v.Chr.). De Parthische opleving hield echter niet lang stand en daarmee was feitelijk ook Antigonus' lot bezegeld. Herodes, de zoon van de inmiddels overleden Antipater, heroverde Jeruzalem echter met hulp van de Romeinen en kreeg het koningschap over het Joodse land. Om zijn heerschappij ook in Joodse ogen legitiem te maken, trouwde hij met de Hasmoneese prinses Mariamne, maar haar politieke invloed was nihil. Ook Mariamnes broer Aristobulus III speelde geen rol van betekenis meer, doordat kort nadat hij onder internationale politieke druk het ambt van Hogepriester had gekregen, hij om het leven kwam bij een door Herodes bevolen moordaanslag.

De familie van de Hasmoneeën bleef nog wel geruime tijd populair onder de Joden, maar heeft Herodes en de door hem gestichte nieuwe Herodiaanse dynastie niet meer van de heerserspositie kunnen verdringen.