Hekserij
Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Met hekserij wordt de praktijk van het oproepen en manipuleren van bovennatuurlijke krachten bedoeld. Het is een fenomeen dat wereldwijd en in veel samenlevingen voorkomt. Antropologisch wordt, door het werk van Evans-Pritchard over hekserij, soms onderscheid gemaakt tussen hekserij en tovenarij, omdat van een heks geloofd wordt dat hij of zij ook zonder gebruik van rituelen en magische objecten iemand schade kan toebrengen. [1] Hekserij is een veelomvattend begrip dat wellicht het best gedefinieerd kan worden als een poging de wereld op magische wijze te veranderen.
Inhoud |
[bewerken] Definitie van het begrip
Het definiëren van wat hekserij nu juist is, wordt bemoeilijkt door de verschillende ideeën en concepten die er historisch en geografisch van bestaan. Daarenboven is er niet zoiets als een gemeenschappelijk coherent systeem van geloofsartikelen die samenlevingen over hekserij gemeen hebben, want die ideeën veranderen soms radicaal en worden bijvoorbeeld vermengd met magie, tovenarij, religie, folklore en duivelsaanbidding. Sommige samenlevingen beschouwen een heks als een persoon met bovennatuurlijke krachten, maar in het westen beoordeelde men in het verleden zo iemand als een gewone persoon die er bewust voor had gekozen om een heks te worden. Ook wordt er soms onderscheid gemaakt tussen goede en slechte hekserij, waarbij de goede heks de gemeenschap tegen kwade krachten beschermt.
Het begrip wordt in Europa vaak als synoniem voor Wicca opgevat, maar dit laatste verwijst dan weer uitsluitend naar een variant van hekserij die pas in de 20e eeuw is ontstaan. Ook het begrip sjamaan is niet zonder meer gelijk te stellen aan 'heks'. Zo heeft een sjamaan vooral een genezende functie binnen de samenleving en geniet een veel hogere status dan een heks. Een ander verschil is, dat een sjamaan binnen zijn gemeenschap wordt opgeleid voor zijn taak, terwijl een heks geacht wordt te beschikken over aangeboren magische krachten.
De verwarring wordt nog groter door de stereotype afbeelding van heksen in de populaire cultuur als oude kollen die elkaar 's nachts ontmoeten en de duivel aanbidden. Er bestaat dus geen eenduidige definitie van wat hekserij is of wat een heks is. Eén ding is zeker: de uitbeelding van de heks in de westerse literatuur, theater en film heeft weinig of niets te maken met het fenomeen van de heks in vroegere of nu nog bestaande samenlevingen.
Vermits de antropologie als wetenschap baat heeft bij een preciezere omschrijving van terminologie in verband met magie, hekserij en tovenarij, is het werk van Evans-Pritchard "Witchcraft amongst the Azande" uit 1937 van fundamenteel belang geweest.
[bewerken] Functie van hekserij in gemeenschappen
- in gemeenschappen die geloven in hekserij biedt het een verklaring voor fenomenen die anders niet verklaard kunnen worden zoals ziekten, ongevallen en onverwachte gebeurtenissen
- het kan een instrument zijn ter sociale controle: bij antisociaal of afwijkend gedrag riskeert de overtreder beschuldigd te worden als heks en stelt zich daardoor buiten de gemeenschap, wat een afdoend afschrikmiddel is.
- het geloof in hekserij bevordert volgens antropologisch onderzoek in een gemeenschap voorzichtige relationele omgang. Niemand weet immers precies wie er een heks is en wie niet. [2]
[bewerken] Hekserij in Europa
 Zie Heksenvervolging in Europa (1300-1720) voor het hoofdartikel over dit onderwerp. |
De meest voorkomende connotaties die men in Europa - behalve de bredere definitie zoals hierboven gegeven - verbindt aan het begrip hekserij zijn de heksenvervolgingen van de 14e tot 18e eeuw en de moderne 20e eeuwse variëteit van hekserij die onder impuls van Gerald Gardner tot stand kwam, Wicca genoemd.
toegeschreven aan Jheronimus Bosch
De taakopvatting van heksen verschilt nogal, variërend van het uitvoeren van rituelen, de beoefening van traditionele geneeskunst met behulp van kruiden, het vinden van water of andere zaken tot het voorspellen van de toekomst. Afhankelijk van de beoefenaar (de heks) kan een veelvoud aan middelen worden aangewend, zoals rituelen, bezwering, communiceren met natuurgeesten, geneeskrachtige kruiden, pendelen, wichelroede en Tarot. Het doel van de hekserij kan evenzeer te maken hebben met het genezen van zieken en de verbondenheid met de natuur.
| Zie Heks (persoon) voor het hoofdartikel over dit onderwerp. |
Aangezien hekserij een uiterst individuele zaak is en er geen centrale dogma's bestaan, is ook de verschijningsvorm van hekserij zeer divers. Vele heksen zijn bovendien geneigd tot geheimhouding, wat historisch onderzoek niet ten goede komt. De reden voor deze geheimhouding kan gezocht worden in de geschiedenis. In de middeleeuwen zijn heel veel mensen het slachtoffer geworden van religieuze vervolging en werden als heks veelal op brute wijze gemarteld, verkracht en geëxecuteerd.
In 1486 werd het boek Malleus Maleficarum, geschreven door de Dominicaanse prior Heinrich Kramer, beter bekend onder de naam Institoris, uitgebracht. Ook de naam van de beroemde Dominicaanse pastoor Jakobus Sprenger prijkte op de kaft. Mogelijk heeft die weinig met het schrijven en de bepaling van de inhoud te maken gehad en werd zijn toentertijd bekende naam vooral gebruikt om interesse te wekken. Dit boek werd gehanteerd bij de jacht op, en het ondervragen en berechten van vermeende heksen en ketters.
Ook vrouwen die er wat vreemd uitzagen, geïsoleerd leefden, of uit de toon vielen bij de goegemeente werden vervolgd. Een ander motief is te vinden in het verhaal van Tanneke Sconincx.
Er zijn pausen geweest die van hekserij werden verdacht, bijvoorbeeld Paus Silvester II. Ook werden in 1409 Paus Johannes XXI en Paus Benedictus XII door Gregorius XII gehoord over vermeende magische praktijken bij de Raad van Pisa.
Vermeldenswaard is ook de controversiële theorie dat de Europese hekserij een onderdrukte heidense religie is. Vooral in de 19e eeuw was deze visie erg populair, bekend onder de naam 'heksencultus-hypothese'.
[bewerken] Hekserij in Indonesië
Er wordt verondersteld dat de mythologische Rangda afgeleid is van een Javaanse koningin (Mahendradatta) uit de elfde eeuw, die door de koning (Dharmodayana) werd verbannen vanwege hekserij. Uit wraak probeerde Rangda het rijk te vernietigen, de halve Balinese bevolking stierf aan de pest.
Het land was inmiddels van haar en haar zoon (Erlangga), voordat een heilige haar kon stoppen.
Dit heeft overeenkomsten met de Europese heksenjachten, ook deze speelden vaak in tijden van grote onzekerheid door armoede, klimaatsveranderingen en/of epidemieën. Voor ongunstige omstandigheden werd een zondebok gezocht.
[bewerken] Verdere lectuur
- De Ondergang van de Magische wereld, door Keith Thomas (Uitg. Agora 1989 Nl. vert.) ISBN 90-5157-057-0
- Witchcraft & Sorcery, door Dr. Max Marwick, 2nd ed. 1982 (Uitg. Penguin Books) ISBN 0 1408 0457 9
[bewerken] Zie ook
[bewerken] Externe link
[bewerken] Bronnen en referenties
- Witchcraft & Sorcery, 2nd edition 1982, editor: Dr. Max Marwick - Penguin Books
- ↑ Evans Pritchard: 1937 Witchcraft, Oracles and Magic Among the Azande. Oxford University Press.
- ↑ Onderzoek van E.Evans-Pritchard over hekserij bij de Azande in Afrika.
 |
Meer afbeeldingen die bij dit onderwerp horen, zijn te vinden op de pagina Category:Witchcraft op Wikimedia Commons. |
