Heren van Amstel
De Heren van Amstel (ook geschreven als Heeren van Aemstel of Heren van Aemstel) waren een middeleeuws ministeriaal (en later adellijk) geslacht die het Amstelland ontgonnen en over het gebied regeerden in naam van de bisschop van Utrecht (en later de graaf van Holland).
In 1994 werden in Amsterdam (aan de Nieuwendijk, ten zuiden van de Nieuwezijds Kolk) de funderingen van een kasteel ontdekt. Mogelijk werd dit kasteel gebouwd door de heren van Amstel, hoewel historici hierover nog van mening verschillen. [bron?]Wolfger (of Wolfegrus) van Amestelle wordt in 1105 genoemd als scultetus (schout) van Amestelle (Amstelland). Zijn zoon Egbert bouwde een klein kasteel (eigenlijk meer een versterkt huis) in Ouderkerk aan de Amstel, waarschijnlijk op de plek waar later de joodse begraafplaats Beth Haim kwam. In 1204 werd dit kasteel verwoest door invallende Kennemers.
Gijsbrecht II was de eerste die zichzelf dominus (heer) van Amestelle noemde, in 1226. Gijsbert kwam echter in conflict met de bisschop van Utrecht en werd in 1252 gebonden achter een paard de stad Utrecht binnengesleurd.
Arnoud van Amstel, een zoon van Gijsbrecht III, bouwde het kasteel IJsselstein in ca. 1279. Zijn zoon Gijsbert, die zich Gijsbert van IJsselstein ging noemen, stichtte vervolgens de stad IJsselstein en de St. Nicolaaskerk, waar hij ook begraven ligt in een grote graftombe.
Gijsbrecht IV (1235-1303) werd leenman van graaf Floris V van Holland. Gijsbrecht werd één van de machtigste mannen van Holland en besloot uiteindelijk dat hij liever zelfstandig wilde worden. Samen met andere edelen ontvoerde en doodde hij de graaf in 1296. De dood van Floris V riep grote verontwaardiging op en de machtsgreep mislukte. Gijsbrecht verloor zijn bezittingen en werd verbannen.
Gijsbrechts zoon Jan I (1270-1345) lukte het in 1304 nog een tijd Amsterdam te bezetten, maar de stad werd belegerd en Jan moest uiteindelijk uit de stad wegvluchten. Amsterdam moest als straf de nieuw verworven stadsrechten weer tijdelijk inleveren en de verdedigingswerken van de stad werden op last van de graaf afgebroken.
Na zijn verbanning vestigde Gijsbrecht IV zich waarschijnlijk in Oss in het Hertogdom Brabant. De Groningse hoogleraar Dick E.H. de Boer heeft aanwijzingen gevonden - zij het geen sluitend bewijs - dat Gijsbrecht na zijn verbanning met enkele volgelingen betrokken was bij de stichting van Pruisisch Holland.
Amstelland werd eigendom van graaf Jan II van Holland, die het in 1300 in leen gaf aan zijn broer Guy van Avesnes, bisschop van Utrecht. Ook de IJsselsteinse bezittingen van de heren van Amstel werden aan Guy geschonken, die het in 1308 weer in leen gaf aan Gijsbrecht van IJsselstein. Guy's dochter Maria van Henegouwen trouwde met Gijsbrechts zoon Arnoud van IJsselstein.
[bewerken] Toneelstuk
Joost van den Vondels toneelstuk Gysbrecht van Aemstel is mogelijk het meest bekende toneelstuk uit de Nederlandse literatuur. De historische gebeurtenissen in het 14e-eeuwse Amsterdam waar de 17e-eeuwse Vondel in zijn 'Gijsbrecht' naar verwijst, voltrokken zich in werkelijkheid niet rond zijn hoofdpersoon Gijsbrecht (IV), maar rond diens zoon Jan. Gijsbrecht dankt zijn status als held van Amsterdam – zo kreeg hij een beeld in de Beurs van Berlage en werd het Amsterdamse Gijsbrecht van Aemstelpark naar hem vernoemd – eerder aan Vondels 'dichterlijke vrijheid' dan aan historische feiten.
[bewerken] De Heren
- Wolfgerus van Amstel 1075-1126 ?
- Egbert van Amstel 1105-1172
- Gijsbrecht I van Amstel 1145-1188
- Gijsbrecht II van Amstel 1180-1242
- Gijsbrecht III van Amstel 1200-1252
- Gijsbrecht IV van Amstel 1230-1303
- Jan I van Amstel 1270-1340 ? (alleen als titel)
- Gerard van Amstel 1297-1351 (alleen als titel)
Cafés in Amsterdam, Breskens, Arnhem en Mallorca zijn vernoemd naar de heren van Amstel.
Bronnen, noten en/of referenties:
- Th.A.A.M. van Amstel: De heren van Amstel 1105-1378: Hun opkomst in het Nedersticht van Utrecht in de twaalfde en dertiende eeuw en hun vestigen in het Hertogdom Brabant na 1296 (Hilversum, 1999)
- Amsterdam Bureau Monumenten en Archeologie
- Gemeentearchief Amsterdam
- Graftombe voor de Heren van IJsselstein
- Geschiedenis Site
- Nationaal Archief
