Hilversum 3

Hilversum 3
Lancering	11 oktober 1965
Eigenaar	De Nederlandse Staat
Uitzendgebied
Land	Nederland
Uitzendgebied	Landelijk
Frequenties	Ultra kortegolf (FM) Middengolf (AM) 240 m, 1250 kHz (1970-1975) 445 m, 674 kHz (1975-1978) 444 m, 675 kHz (vanaf 1978)
Portaal    Media

Hilversum 3 was een Nederlandse publieke radiozender tussen 1965 en 1985. Na de zenderkleuring in 1979 werd het station uiteindelijk in 1985 omgedoopt in Radio 3, dat in 1994 verder is gegaan onder Radio 3FM en later 3FM.

Zenders

De hoofdingang van Audiocentrum 1, waar de studio's van Hilversum 3 waren gehuisvest

De officiële opening van de zender vond plaats op maandag 11 oktober 1965 omstreeks negen uur 's ochtends door minister Vrolijk van Cultuur onder het motto "Lichte muziek ter begeleiding van uw dagelijkse bezigheden uitgezonden tijdens de werkuren". Hilversum 3 was de eerste zender met een specifiek doel, populaire muziek. De uitzendingen waren in eerste instantie alle dagen van de week van 9.00 tot 18.00 uur. De 63 uren zendtijd werden verdeeld onder de omroepverenigingen AVRO, KRO, NCRV en VARA. De zender werd opgezet als tegenhanger van het toen immens populaire Radio Veronica.

In Noord-, Oost- en Zuid-Nederland zond de zender uit via de FM-kanalen van de regionale omroepen, zoals op onder andere FM 98,9 MHz via zender Lopik met uitzendingen in mono. In West-Nederland via nieuwe FM-kanalen.

In de wintermaanden zond men vanaf 28 december 1965 ook uit via de middengolfzender Jaarsveld op 240 meter (1250 kHz, 10 kilowatt) tot 15.30 uur, en in het voor- en najaar tot 17.00 uur. Dit was om storing aan zenders in Ierland en Hongarije, die deze frequentie ook gebruikten, te voorkomen. Hilversum 3 was op de middengolf niet in het gehele land te ontvangen. Vanaf 1975 kreeg Hilversum 2 een beter FM-net, waardoor de regionale AM-steunzenders werden ingezet voor Hilversum 3.

Later werd ook de middengolfzender Lopik op 674 kHz, 445 m, 20 kilowatt ingezet voor Hilversum 3. Hilversum 1, dat eerder gebruikmaakte van deze zender, was verplaatst naar Flevoland. Deze sterke frequentie is ook vaak in een jingle te horen geweest: "...and now, more music on The Big Four-Four-Five", wat sloeg op de golflengte 445 m. Deze golflengte kwam overeen met de frequentie 674 kHz. In 1978 werd de golflengte gewijzigd naar 444 m, waardoor de frequentie veranderde naar 675 kHz. Door een herindeling van het zenderpark in 1980 kon het vermogen van de middengolfzender omhoog naar 120 kW.

Om via de FM-uitzending in stereo te kunnen uitzenden, was een nieuwe dj-tafel nodig, omdat de oude tafel nog mono was.

Uitzending

Eén van de eerste diskjockeys op Hilversum 3 is Henk Terlingen. Op 18-jarige leeftijd begint hij in 1959 als omroeper bij de KRO. Samen met Henk Bongaarts (later bekend onder het pseudoniem Henk van Dorp) maakt Terlingen vanaf oktober 1965 succesvolle programma's op Hilversum 3. Hij speelt het typetje Hullekie Dullekie dat verzoekplaten draait. 'Fanfare Rock' van Horst Fischer is de eerste plaat die via het derde Nederlandse radionet (zoals minister Vrolijk het noemt in zijn toespraak) wordt gedraaid, in tegenstelling tot 'Paint It, Black' van de Rolling Stones, wat velen nog altijd denken.

Met de komst van de nieuwe zender Hilversum 3 op 11 oktober 1965 schuiven ook veel dj's door die eerder nog op Hilversum 1 en 2 zitten. Muziek Mozaïek van Willem Duys, bijvoorbeeld, verhuist van Hilversum 2 naar Hilversum 3. Meta de Vries, Cees van Zijtveld en Krijn Torringa zijn in de jaren zestig de diskjockeys die voor de AVRO programma's op Hilversum 3 maken.

De KRO is de eerste omroep die op Hilversum 3 uitzendt. Henk Terlingen, Henk Bongaarts (alias Henk van Dorp), Ted de Braak, Bob Bouber, Johnny Hoes, Donald de Marcas en Henk Bouwman zijn in de jaren zestig veel bij de KRO op Hilversum 3 te horen.

In het begin wordt er alleen overdag uitgezonden later uitgebreid met de avonduren.In 1972 wordt er tot 1 uur in de nacht uitgezonden en vanaf 1973 24 uur per dag.

Als de zenderkleuring in 1979 wordt ingevoerd gaan de nachtuitzendingen naar Hilversum 1 en wordt er uitgezonden van 7.00 uur (zondag 8 uur) tot 0.00 uur. Markant in die tijd was dat voor het begin van de uitzendingen om 6.30 wel de waterstanden werden doorgegeven en vanaf 6.45 uur (zondag 7.45) klonk minuten lang een soort jengelend orgeltje dat de eerste tonen van het Wilhelmus speelde, met daarna de woorden "Hilversum 3", die waren ingesproken door Henk Mouwe.

Pas later wordt er weer 24 uur per dag uitgezonden.

Over de vraag in hoeverre Hilversum 3 een echt alternatief was liepen de meningen uiteen, omdat de zender gevuld werd door de bestaande omroepverenigingen die om toerbeurt een dag met een eigen muzikale inhoud mochten verzorgen. Daarmee ontstond het beeld dat de zender geen eigen gezicht had. Nadat Veronica noodgedwongen moest stoppen, ging het marktaandeel van Hilversum 3 steeds meer omhoog. Al snel werd het de best beluisterde zender van Nederland.

Verticale programmering

Hilversum 3 maakte veelal gebruik van een zogenaamde verticale programmering. Iedere dag zond een andere omroep uit, waardoor iedere dag anders klonk. Zo was er in de jaren '70 de AVRO-maandag, VARA-dinsdag, KRO-woensdag, TROS-donderdag en NCRV-zaterdag. Op vrijdag zond de EO in de ochtend uit terwijl de NCRV in de late ochtend en begin van de middag uitzond en de NOS in de latere middag. VOO had tot 1979 1 uur zendtijd aan het begin van de avond wat bij het bereiken van de C status in de middag werd uitgebreid terwijl de VPRO de rest van de avond uitzond. Op zondag zond de AVRO in de ochtend uit,de NOS in de middag en de KRO in de avond. In tegenstelling tot de vaste tv-avonden die jaarlijks wisselden op 1 oktober bleven de vaste radiodagen ongewijzigd.

Enkele radioprogramma's van de NOS werden wel al jarenlang horizontaal geprogrammeerd uitgezonden, onder meer Joost mag niet eten met Joost den Draaijer, NOS Maal met Joost den Draaijer, Felix Meurders en Frits Spits en De Avondspits van Frits Spits.(echter niet op zondag omdat er dan pas om 8 uur werd begonnen i.p.v. 7 uur).

Zeer populaire dagen waren de TROS-donderdag met diskjockeys zoals Ad Roland, Tom Mulder en Ferry Maat. Op de vrijdag had Veronica in de jaren tachtig uitzending met diskjockeys als Lex Harding, Erik de Zwart, Bart van Leeuwen en Jeroen van Inkel.

De omroepen hadden ook vaste slogans. Zo was er bijvoorbeeld AVRO's maandag muziekdag, de opwindende VARA dinsdag, de volle Veronica vrijdag enzovoort.

De KRO ondervond op woensdag veel concurrentie van VOO op Hilversum 1/Radio 2 welke omroep op die dag op Hilversum 1/Radio 2 een alternatief aanbood met programma's met populaire muziek zoals Muziek terwijl u werkt en Nederland Muziekland. In oktober 1983 haalde die omroep dan ook Peter Koelewijn als dj binnen in de hoop luisteraars van VOO terug te winnen wat maar gedeeltelijk lukte. Daarom verplaatste de KRO in oktober 1984 zijn vaste woensdag naar de zondag.

De EO die al op vrijdagochtend uitzending had kreeg nu ook op woensdagochtend uitzending zodat er op 2 ochtenden in de week geen popmuziek werd uitgezonden maar country, gospel en op vrijdagmorgen zelfs geestelijke liederen en psalmen. De VPRO kreeg op de woensdagmiddag en avond zendtijd en zond alternatieve popmuziek uit. Alleen van 16.00-19.00 uur was er toen echte popmuziek te beluisteren met de NOS met de Nationale hitparade en de Avondspits. Daardoor waren de woensdag en de vrijdagochtend dan ook ook dagen die minder goed werden beluisterd, omdat de omroepen van die dag een programmering voorschotelde die minder aansprak en men met VOO een alternatief had. In december 1985 kreeg VOO de volle vrijdag en verdween de EO op die ochtend.

Programma's

Op Hilversum 3 werden programma's uitgezonden die naam maakten in het Nederlandse radiolandschap. Enkele voorbeelden:

• Dik Voormekaarshow (NCRV), een komisch radioprogramma van André van Duin en Ferry de Groot.
• Weeshuis van de hits met (KRO) Peter van Bruggen, die geassisteerd werd door het (fictieve) weesjongetje Morrison.
• Paviljoen Drie (VARA), waarin parlementáár medewerker Dolf Brouwers onzinnige telefoongesprekken voerde.
• Steen en Been Show (VARA) met Jack Spijkerman, die vele plaatjes begeleidde op zijn neusfluit of mondharmonica en onzinnige telefoongesprekken voerde.
• Ronflonflon (VPRO) met Jacques Plafond, waarin de presentator dwars door de platen heen praatte en zijn mening over een plaat niet onder stoelen of banken stak.
• Soulshow (TROS) met Ferry Maat waarin veel soul- en discomuziek werd gedraaid. Dit programma werd ook al uitgezonden via Radio Noordzee Internationaal, maar beleefde op de TROS-donderdag zijn hoogtij-dagen.

Schijven

In de jaren zeventig hadden de omroepen de koppen bij elkaar gestoken en gezamenlijk de Troetelschijf omarmd, in antwoord op de Alarmschijf van zeezender Radio Veronica. Maar toen Veronica als nieuwe B-omroep de Alarmschijf weer neer ging zetten op Hilversum 3, wilde elke omroep een eigen hittip hebben, waarbij doublures zeker niet waren uitgesloten.

De schijven:

• Maandag AVRO's Radio en TV-Tip
• Dinsdag VARA's Parkeerschijf
• Woensdag VPRO Disque Pop de la Semaine
• Donderdag TROS Paradeplaat
• Vrijdag Veronica's Alarmschijf
• Zaterdag NCRV Exclusiefschijf (sinds 1976), later Favorietschijf (vanaf 1978)
• Zondag KRO's Kiesschijf, later Speciale aanbieding

Vervolgens verkoos Frits Spits van de NOS in De Avondspits een Steunplaat te hebben en tijdens de Nationale Hitparade een Nationale Toekomst (1982-1983).

Hitparades

Al snel werden er pogingen ondernomen om een zekere harmonie in de zender aan te brengen. Zo adopteerde men in 1969 een eigen hitparade: de Hilversum 3 Top 30 die vanaf 1971 de Daverende Dertig werd en vanaf 1974 als de Nationale Hitparade (nog steeds een top 30) met gezamenlijk verkozen Tip 30 en Troetelschijf verder ging. In 1978 kwam de TROS met haar eigen TROS Top 50, dit duurde voort tot eind 1985.

Tegelijkertijd met de Nationale Hitparade begon de TROS in 1974 onverwacht de Nederlandse Top 40 (de opvolger van de Veronica Top 40) uit te zenden, inclusief Tipparade en Alarmschijf, totdat de VOO als aspirant-omroep in 1976 dat zelf op zich moest nemen. Daarop startte de TROS met de Europarade en de Polderpopparade, tot op 1 juni 1978 de TROS Top 50 gestart werd, die echter al in 1985 weer opzijgeschoven werd.

De AVRO zat ook niet stil en in 1978 dook de Toppop 30 op, een opinie-hitlijst waar fanclubs grote invloed op konden uitoefenen. In 1982 stopte de lijst omdat die invloed te groot werd geacht.

Om het aantal hitlijstjes nog verder op te voeren, hanteerden de VARA en de VPRO respectievelijk ook nog de Verrukkelijke 15 en de Moordlijst.

Veranderingen

In 1979 werd de zenderkleuring ingevoerd, zodat elke publieke zender een eigen profiel kreeg. Hilversum 3 werd het station met voornamelijk popmuziek waardoor praat en sportprogramma's moesten verdwijnen (behalve NCRV zaterdagsport omdat hierin ook popmuziek werd gedraaid). Toch werden er nog totaal afwijkende programma's uitgezonden welke niet rijmde met de zenderkleuring zoals op vrijdagmorgen de EO met de De Muzikale Fruitmand met geestelijke liederen en psalmen. Door de Hitkrant werd nog een actie gevoerd om het programma van Hilversum 3 te weren omdat deze muziek niet erg door de lezers van de Hitkrant werd gewaardeerd en men popmuziek wenste te horen. Een alternatieve zender was er toen nog niet. Ook Ronflonflon met Jacques Plafond was afwijkend en was meer een hoorspel maar Jacques draaiden wel platen tussen door.Het was echter wel het dichtst beluisterde VPRO programma zeker nadat het in 1985 van 15.00 uur naar 17.00 uur verplaatst werd. Ook Ko de Boswachtershow van de AVRO op zondagmorgen was geen popprogramma maar een kinderprogramma. Voorts zond de EO gospel en country muziek uit terwijl de VPRO veelal (onbekende) alternatieve popmuziek uitzond. Daarom hadden deze programma's een relatieve lage luisterdichtheid mede omdat op woensdag VOO op Hilversum 2 populaire programma's uitzond.

Bij het bereiken van de C status van VOO in 1979 kreeg deze omroep meer zendtijd op de vrijdagmiddag waarbij de NOS moest inleveren en de NOS met de Nationale hitparade naar de zondagmiddag verhuisde. Op zondag verdween de NOS met Langs de Lijn naar Hilversum 2 welk programma in het kader van de zenderkleuring niet op Hilversum 3 zou thuis horen en kregen VARA en TROS zendtijd op de late zondagdagochtend en de middag.

Op 24 maart 1982 bereikte de VOO de zogenaamde B-status (na eerder de TROS), waardoor de omroep op vrijdag nog meer zendtijd kreeg ten koste de EO, NCRV en VPRO terwijl de AVRO, VARA, TROS en KRO op zondag zendtijd moesten af staan aan de NOS.

In 1984 verhuisde de KRO van de woensdag naar de zondag omdat het op woensdag veel concurrentie ondervond van de VOO op Hilversum 2. Op de woensdag kwamen toen EO (ochtend), VPRO (vroege middag en avond) en de NOS (met de nationale hitparade) in de late middag. Uiteindelijk kreeg Veronica eind 1985 de gehele vrijdag ter beschikking na het behalen van de A status.

Af en toe werd er nog wel eens een wijziging in de dagen doorgevoerd, maar Hilversum 3 heeft jarenlang deze verticale programmering weten te handhaven.

Op 1 december 1985 wordt een nieuw schema voor de Nederlandse radio ingevoerd. Tevens doen de zenders afstand van de historische naam 'Hilversum' en worden ze omgedoopt in 'Radio'. Radio 1 wordt de nieuws- en actualiteitenzender, Radio 2 de lichte muziekzender, Radio 3 de popzender, Radio 4 de klassieke muziekzender en Radio 5 de zender voor o.a. minderheden en gesproken woord. De NOS verloor veel zendtijd op Radio 3, de Nationale Hitparade werd vanaf dat moment uitgezonden door de TROS, die met de TROS Top 50 was gestopt. De NOS behield alleen nog de horizontale uren (De Avondspits) op maandag t/m zaterdag tussen 18.00 en 19.00.

In september 1992, toen de nationale popzender de hete adem van de commerciëlen in zijn nek voelde, begon men een horizontale programmering in te voeren onder een zogenaamde sandwichformule, waarbij onbekende nummers tussen nieuwe hits en gouwe ouwe waren te horen. Zie de verdere verloop van deze nieuwe manier van uitzenden in het artikel 3FM.

Trivia

Herman van Veen maakte in 1984 een lied met de titel Hilversum III.