Hollandse Oorlog

Hollandse Oorlog
Onderdeel van de oorlogen van koning Lodewijk XIV van Frankrijk
Lodewijk XIV steekt de Rijn over.
Datum	1672 - 1679
Locatie	Europa, Nederlandse en Franse koloniën
Resultaat	Onbeslist, Vrede van Nijmegen
Casus belli	Franse Rijn-Alpen-Pyreneeëndoctrine voor natuurlijke grenzen
Verdrag	Vrede van Nijmegen, Vrede van Westminster, Vrede van Saint-Germain
Strijdende partijen
Nederland Brandenburg Vanaf 1673: Oostenrijk Spanje Lotharingen Vanaf 1674: Duitse Rijk: Münster Brunswijk en anderen Vanaf 1675: Denemarken Frankrijk tot 1674: Engeland Münster Keulen vanaf 1674: Zweden
Commandanten
Willem III Michiel de Ruyter Cornelis Tromp Frederik Willem Montecuccoli Aneas Caprara Juan Domingo Karel IV George-Willem Christiaan V Niels Juel Lodewijk XIV Turenne (†) De Grote Condé Montmorency Vauban Créquy Jean II d'Estrées Abraham Duquesne Hertog van York Prins Rupert Bernhard von Galen Karel XI Wolmar Wrangel

Gevechten in de Hollandse Oorlog Solebay · Groenlo · (1ste) Schooneveld · Bredevoort · Coevorden · (2de) Schooneveld · Groningen · Maastricht · Kijkduin · Bonn · Sinsheim · Seneffe · Entzheim · Mulhouse · Truckheim · Fehrbellin · Sasbach · Konzer Brücke · Stromboli · Agosta · Bornholm · Öland · Palermo · Halmstad · Lund · Valenciennes · Kamerijk · Kassel · Møn · Køge Baai · Malmö · Landskrona · Kochersberg · Offenburg · Ieper · Rheinfelden · Gengenbach · Saint-Dennis

Prins Willem III werd de nieuwe stadhouder en nam de leiding van de strijd tegen Frankrijk op zich

De Hollandse Oorlog (1672-1679) of de Frans-Nederlandse Oorlog begon toen Frankrijk de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden binnenviel in het kader van zijn streven naar natuurlijke grenzen. De Republiek schitterde in de Hollandse beginfase (1672-1674) van de strijd toen ze Frankrijks en Engelands vloten in de Derde Engelse Zeeoorlog afweerde, en tegelijkertijd de Franse, Keulse en Münsterse inval terugsloeg. Toch was 1672 een Rampjaar omdat de kosten van de militaire verrichtingen mede de Gouden Eeuw beëindigden. En Lodewijk XIV keerde zich tegen de Zuidelijke Nederlanden en paste er vanaf 1673 de tactiek van de verschroeide aarde toe. In de afleidingsfase (1674-1676) begon Engeland Frankrijk te opponeren, terwijl de keizer en Brandenburg de Fransen bestookten in de Elzas, waarop Lodewijk XIV afleidingen creëerde door Siciliës opstand tegen Spanje te steunen en door Zweden Brandenburg te doen aanvallen, waarop ook een Schoonse Oorlog van Denemarken tegen Zweden volgde. Pas in de slotfase (1677-1678) boekten Frankrijk en Zweden opnieuw zeges waardoor Lodewijk XIV de oorlog kon afsluiten met gebiedswinst in de Franche-Comté, in de Zuidelijke Nederlanden en in de Cariben. De Vrede van Nijmegen van Frankrijk met de Republiek (augustus 1678), met Spanje (september 1678) en met Zweden en de keizer (februari 1679) en de Vrede van Saint-Germain tussen Frankrijk en Brandenburg-Pruisen (juni 1679) sloten de Hollandse Oorlog af. Frankrijk boekte gebieds- en prestigewinst maar tegelijk geopolitiek verlies. Er ontstond immers een Engels-Nederlands blok dat tijdens de Negenjarige Oorlog (1688-1697) en de Spaanse Successieoorlog (1701-1714) zeer succesvol tegen Frankrijk zou blijken.

De aanloop naar de Hollandse Oorlog (1670-1672)

Lodewijk XIV wilde voor Frankrijk natuurlijke grenzen, o.a. aan de Beneden-Rijn. En dus wilde hij de Republiek isoleren en overwinnen om ook de Zuidelijke Nederlanden in te palmen. Ten tijde van de Devolutieoorlog (1667-1668) had de Republiek Frankrijk dat immers belet. Eerst bezette Lodewijk XIV Lotharingen (april 1670) geënclaveerd binnen Frankrijk. En dan sloot hij het geheime Verdrag van Dover (juni 1670) met Karel II van Engeland/Schotland. Een Franse toelage zou de Engelse koning bevrijden van belastingsverzoeken aan het Engelse Parlement, zodat Karel II het absolutisme en het katholicisme in Engeland/Schotland kon invoeren. Tegelijkertijd probeerde Lodewijk XIV om zo van Engeland/Schotland een Franse satelliet te maken. En Karel II van Engeland werd inderdaad een bondgenoot van Frankrijk. Maar hij verspilde de Franse fondsen in zijn hofhouding en werd niet katholiek en niet absolutistisch. Toch kon de Republiek deze Frans-Engelse coalitie slechts counteren door een verbond met de Spaanse Karel II (december 1671). Doch Lodewijk XIV verbond zich ook met Münster, Keulen en dan Zweden (januari + april 1672). De Republiek werd zo door Frankrijk en diens bondgenoten omsingeld. Ze benoemde Willem III tot stadhouder en opperbevelhebber in alle gewesten (feb 1672) en verbond zich nog met Brandenburg-Pruisen (mei 1672).

De Slag bij Solebay (1672), een Staatse brander steekt het Engelse admiraalsschip in brand

De Hollandse Oorlog omvat de 3de Engelse Zeeoorlog (1672-1674)

Engeland/Schotland viel in Kanaal (watergang) onverwachts, maar tevergeefs, de Staatse Smyrna-vloot aan die terugkeerde uit het Osmaanse Rijk (maart 1672). Pas achteraf verklaarde Engeland/Schotland de Republiek de oorlog (april 1672). Omdat Karel II dit had afgesproken met Lodewijk XIV kaderde deze 3de Engelse Zeeoorlog in de Hollandse Oorlog. Admiraal De Ruyter wilde een blokkade van de kust van de Republiek en een embargo op haar graaninvoer uit de Oostzee voorkomen. Hij viel de Engels-Franse vloot daarom per verrassing aan vóór Solebay (mei 1672) op de Engelse oostkust. De Fransen voeren er weg, De Ruyter verloor er 2 schepen en de Engelsen hun admiraal en hun admiraalsschip. De Engelsen hadden hun oorlogsvloot sinds 1667 wederopgebouwd en die overtrof opnieuw die van de Republiek. En ze namen graag wraak voor hun vernedering bij Chatham in 1667 tijdens de 2de Engelse Zeeoorlog. Maar De Ruyter had de Staatse vloot nu beter geoefend in het gebruik van grotere schepen. En Engelsen en Fransen wantrouwden elkaar. De zeelanen bleven zo open. De Ruyter wilde een Engelse landing in de Republiek tegengaan door in de Theems blokkeringsschepen te laten zinken en er zo de Engelse vloot op te sluiten. Maar de Engels-Franse vloot dreef De Ruyter terug. Daarop ging hij tussen de zandbanken van Schooneveld vóór de Scheldemonding liggen. De Republiek had veel kleine schepen met weinig diepgang omdat de Zuiderzee/IJsselmeer naar Amsterdam ondiep was en er ook langs de Nederlandse kust veel zandbanken lagen. Zandbanken bemoeilijkten het gebruik van zwaardere schepen met meer kanonnen en meer diepgang, zoals de Engelsen en de Fransen die meer hadden. Bij Schooneveld wist De Ruyter zo een numeriek sterkere Engels-Franse vloot te verdelen, en twee Franse schepen tot zinken te brengen tegen één Staats schip (juni 1672). Tot een beslissende slag liet hij het niet komen om zijn vloot te vrijwaren. Tijdens de Tweede Slag bij Schooneveld wist hij opnieuw Britten en Fransen te scheiden (juni 1672). De Republiek weerstond zo Engeland en Frankrijk samen, een grootse prestatie.

Afbeelding van alle Nederlandse vestingsteden die in 1672 werden veroverd

Lodewijk XIV valt de Republiek binnen (1672-1674)

Lodewijk XIV begon zijn Hollandse Oorlog (maart 1672) door de Republiek binnen te vallen langs de Maas, doorheen het prinsbisdom Luik dat van zijn bondgenoot Keulen afhankelijk was (mei 1672). Zo moest hij de Zuidelijke Nederlanden niet doorkruisen en geraakte hij met Spanje niet in oorlog. Hij liet Maastricht links liggen, nam Kleef in en stak de Rijn over (juni 1672). En zijn bondgenoot de bisschop van Münster, Bernhard von Galen kon zonder veel verzet doortrekken naar de stad Groningen. De Ridderschap van Overijssel gaf zich zonder slag of stoot over. Ook Drenthe werd bezet. De stad Groningen bood echter weerstand onder leiding van Carl von Rabenhaupt, baron van Sucha (1602 - 1675). De strijd werd van beide zijden vooral gevoerd met de artillerie. Hieraan heeft Bernhard von Galen zijn bijnaam Bommen Berend te danken. Het beleg duurde vier weken, waarna de bisschop van Münster het beleg opgaf nadat hij de helft van zijn leger had verloren, deels wegens gevechten met de vijand, en deels wegens het slechte weer. De Fransen rukten op met een leger van misschien wel 120.000 man sterk, een van de grootste legers die Europa tot die tijd had gezien. En raadspensionaris Johan de Witt had het Staatse leger verwaarloosd ten voordele van de oorlogsvloot van zijn vriend De Ruyter. En daarom had hij het Franse gevaar gebagatelliseerd, wat hem nu zwaar werd aangerekend. De IJssel-linie hield niet lang stand en de Franse troepen drongen door tot in het hart van de Republiek. Zelfs de stad Utrecht werd door de Fransen bezet. Maar in Holland zelf legde de Republiek met overstromingen een Waterlinie aan (juni 1672). Lodewijk XIV, niet gehaast en gebrand op een oorlogsvergoeding, ging in Utrecht op de overgave wachten. Doch zo geraakte de Hollandse Waterlinie tijdig af (juli 1672). Lodewijks gebrek aan doortastendheid redde de Republiek. En ook diplomatiek betrok voor hem de gezichtseinder. Want omdat hij niet terugtrok uit het Brandenburgse Kleef verbond ook de keizer van het Heilige Roomse Rijk zich met de Republiek (juli 1672). En toen een leger van het Heilige Roomse Rijk met daarin Brandenburg-Pruisen dichterbij kwam (augustus 1672) moest Lodewijk XIV reeds Franse troepen naar het oosten van de Republiek verleggen. En hij stond al zwakker in de Republiek omdat hij er zijn leger deed uitzwermen om er de steden te bezetten.

In de Republiek verdringt Willem III de regenten (1672)

In Holland brak door de oorlog een niet geheel spontane volksopstand uit. De Oranjepartij, zelf sterk door de Engelsen gesteund, gebruikte deze situatie om een staatsgreep te plegen. In veel plaatsen werden de regenten er valselijk van beschuldigd zich tegen betaling over te willen geven aan de Fransen. Dezelfde beschuldiging werd tegen Michiel de Ruyter ingebracht; hij zou de vloot aan de Fransen hebben willen verraden. In Den Haag werd de raadpensionaris Johan de Witt samen met zijn broer Cornelis vermoord: een volksmenigte werd opgehitst door orangisten en drong de gevangenis binnen waar Cornelis onder valse beschuldigingen wederrechtelijk werd vastgehouden (augustus 1672). De situatie wordt wel omschreven als: Het volk was redeloos, de regering radeloos en het land reddeloos. Het Eerste Stadhouderloos Tijdperk (1650-1672) eindigde toen Prins Willem III de nieuwe stadhouder werd, en voor De Republiek de leiding van de strijd tegen Frankrijk op zich nam. De Oranje-stadhouders werden opnieuw baas, de regenten en hun raadspensionaris opzijgeschoven. En in tegenstelling tot wat de Fransen en Engelsen hadden verwacht, bleek Willem III geen marionet in hun handen, maar geleid te worden door de belangen van de Nederlandse Republiek. De schrik over de Franse inval zat er bij de Nederlanders diep in. Willem III zou na de Hollandse Oorlog de spil worden van de anti-Franse coalitie in Europa, die in de Negenjarige Oorlog en de Spaanse Successieoorlog het Franse expansiestreven een halt zou toeroepen.

De Slag bij Kijkduin (1673), de Staatse admiraal De Ruyter blijft de Fransen en de Engelsen afmatten

Engeland sluit na de 3de Engelse Zeeoorlog vrede met de Republiek (1674)

Lodewijk XIV geraakte het jaar na zijn inval in de Republiek zijn Engelse bondgenoot kwijt. Het Engelse Parlement dwong zijn omgekochte koning immers de Test-wet te aanvaarden (maart 1673). Deze wet hield de overheidsbetrekkingen aan anglicanen voor, en was gericht tegen de godsdienstige verdraagzaamheidswet van Karel II het jaar voordien. Een Engels absolutisme gesteund op het katholicisme en op de katholieken werd zo verijdeld. Maar dat was juist waar Lodewijk XIV met zijn betoelagingsverdrag van 1670 op aanstuurde. De Republiek, die veel drukpersen had, voerde er in Engeland met succes een grote pamflet-actie tégen (zomer 1673). En op zee bleef de Republiek sterk. Toen de Engels-Franse vloot naar Noord-Holland stevende om De Ruyter uit Schooneveld weg te lokken wist deze, met 75 meestal kleinere schepen tegen 92 schepen en elk 30 branders, bij Kijkduin/Texel (augustus 1673) Fransen en Engelsen voor de 4de maal te scheiden en ze opnieuw van een kustblokkering te doen afzien. En opnieuw verloren beide kanten geen schepen, maar Engelsen en Fransen betreurden wel 2.000 doden, de Republiek 1.000. De Ruyter spaarde zijn krachten, behaalde geen grote overwinningen, maar hield de Staatse vloot tegen de Franse en Engelse overmacht overeind en wist daarmee een blokkade ván en een landing ín de Republiek te voorkomen. En in Noord-Amerika onderwijl heroverde de Staatse vloot New York (staat) (augustus 1673) dat zo Nieuw-Oranje werd.

Lodewijk XIV vs. de Zuidelijke Nederlanden (1673), de Hollandse fase eindigt (1674)

Lodewijk XIV verloor na een jaar in Utrecht zijn geduld. En de in het centrum van de Republiek gelegerde Franse troepen raakten geïsoleerd, omdat hun aanvoerlijn langs de Rijn bedreigd werd. Om een verbindingslijn langs de Maas op te bouwen, sloegen de Fransen het beleg voor Maastricht, welke stad zij ook veroverden (juni 1673). En daarmee bedreigde Lodewijk XIV nu Spanjes Zuidelijke Nederlanden. Die waren trouwens nog altijd zijn hoofdoogmerk. Franse troepen plunderden Brabant en de Vlaanders (mei-juni 1673). De oorlog verplaatste zich van de Republiek naar de Zuidelijke Nederlanden. En zo kon de Republiek een Quadruple Alliantie (1673) aangaan met Spanje, de keizer en bezet Lotharingen (augustus 1673) terwijl Brandenburg na een nederlaag tijdelijk uittrad (juni 1673) Toen Willem III per verrassing ook nog eens de Franse krijgsvoorraden in Bonn op de Midden-Rijn veroverde (november 1673) en zo contact legde met Spanje en de keizerlijken moest Lodewijk XIV uit de Republiek terugtrekken. De Republiek had zo de Engelse vloot, de Franse vloot en het Franse leger overwonnen. Militair was dit het volstrekte hoogtepunt van de Gouden Eeuw. Toen het Engelse Parlement Karel II geen begroting meer gunde (november 1673) sloot hij vlug de Vrede van Westminster (maart 1674) met de Republiek, en kreeg daarvoor een vergoeding en New York terug. En in het noordoosten van de Republiek bleven Von Rabenhaupt en Von Galen elkaar op verschillende plaatsen treffen, waarbij Von Rabenhaupt bij Veldhausen een nederlaag leed. Hierna grepen de coalitiegenoten van de Republiek, Brandenburg en keizer Leopold in. Voor de oorlog met Münster wordt ook wel de naam Tweede Münsterse Oorlog gebruikt. Ook Münster en Keulen sloten nu vrede met de Republiek (apr 1674). De eerste, Hollandse fase (1672-1674) van de oorlog was voorbij.

De afleidingsfase (1674-1676) begint in de Elzas

In de afleidingsfase (1674-1676) van de Hollandse Oorlog moest Lodewijk XIV het rooien zonderEngeland/Schotland. Want Engeland/Schotland was niet langer meer in oorlog met de Republiek. Lodewijk XIV moest nu op eigen houtje de Republiek, Brandenburg-Pruisen, de keizer en Spanje opvangen. Zijn hoofdobjectief bleef inmiddels wel de Spaanse Zuidelijke Nederlanden. Ze inpalmen zou de Franse Rijn-Alpen-Pyreneeëndoctrine voor natuurlijke grenzen verwezenlijken met Franse grenzen die opschoven richting de Neder-Rijn.. En bovendien bevonden de Spaanse Zuidelijke Nederlanden dreigend dicht bij de Franse hoofdstad Parijs en bij Versailles, beide excentrisch en erg noordelijk in Frankrijk gelegen. Maar Lodewijk XIV werd afgeleid in de Elzas. Want daar werd Frankrijk door de keizer en door Brandenburg-Pruisen vanuit de Palts bedreigd. Turenne viel de Spaanse Franche-Comté binnen (mei-juni 1674), stak de Rijn over en versloeg de keizerlijken bij Sinsheim (juni 1674) en brandschatte de Palts, waarop Brandenburg en de keizerlijken de Elzas binnenvielen (augustus 1674). Willem III van zijn kant viel vanuit de Zuidelijke Nederlanden aan richting Parijs maar werd door Condé tegengehouden te Seneffe (augustus 1674). En Frankrijk bleef in het prinsbisdom Luik Dinant, Hoei en Luik bezetten. En Turenne dreef Brandenburg en de keizerlijken in de Elzas terug te Turckheim (januari 1675). Doch het bleef er spannen. Want Turenne viel de keizerlijken aan te Salzbach maar werd er gedood (juli 1675). En Condé moest toen de keizerlijken die de Elzas opnieuw binnenvielen terugslaan, maar verloor daarbij wel Trier en Philippsburg (augustus-september 1675).

Een Franse vloot bestookt een Staats-Spaanse vloot in de haven van Palermo

Franse afleidingen in Spaans Sicilië en met Zweden in Brandenburg (1674-1676)

Lodewijk XIV verrichtte zelf twee afleidingsmanoeuvres. Ten eerste deed hij de Zweden vanuit Zweeds-Pommeren het onverdedigde Brandenburg binnenvallen (december 1674). Zweden kwam tot naast Berlijn (mei 1675), en wilde in Havelberg de Elbe over, Noordwest-Duitsland in. De Brandenburgse keurvorst moest ijlings de Elzas verlaten doch wist eenmaal thuis te Fehrbellin, rechts van Havelberg, de Zweden verpletterend te overwinnen (juni 1675). Zweden geraakte in het defensief en zijn faam van onoverwinnelijkheid lag aan scherven. Coenraad van Klenck werd als gezant naar Moskou afgevaardigd om de Russische tsaar Aleksej van Rusland te bewegen Zweden vanuit het oosten aan te vallen, zodat de Grote Keurvorst meer bewegingsvrijheid had de Republiek te steunen. Brandenburg en Denemarken namen nu niet alleen Zweeds-Pommeren (september 1675-november 1678) maar ook Zweeds-Bremen en -Verden over (september 1675-augustus 1676) en de Denen ook nog eens Gotland en Zuid-Zweden (mei-juni 1676). Zo begon ook nog eens een Schoonse Oorlog tussen Denemarken en Zweden. En Zweden had weinig zeemacht. Denemarken en de Republiek onder Tromp verpletterden de Zweedse vloot bij het Zuid-Zweedse eiland Öland (juni 1676). Doch al bij al was het Franse afleidingsmanoeuvre gelukt. Brandenburg keerde niet terug naar de Elzas. En als tweede afleidingsmanoeuvre ondersteunde Lodewijk XIV met een vloot een Siciliaanse volksopstand tegen Spanje (1674). De Republiek zond De Ruyter met 17 oude schepen om Spanje te helpen de Franse maritieme verbindingen met Sicilië te verbreken. Frankrijk evenwel viel de Staats-Spaanse vloot aan bij het Siciliaanse eiland Stromboli (januari 1676) en bleef gelijk te Augusta, bij Siciliës Etna-vulkaan (april 1676). De Ruyter sneuvelde er. Frankrijk kon daarop vóór Siciliës hoofdstad Palermo (juni 1676) de Staats-Spaanse vloot voor anker verrassen en zo het zeeoverwicht op de westelijke Middellandse Zee verwerven. Spanje kon de Siciliaanse opstand desalniettemin neerslaan. Maar zoals Zweden zowel Brandenburg als Denemarken afleidde, zo hield ook de Siciliaanse opstand zowel Spanje als de Republiek bezig. Toch bleef Lodewijk XIV ter plekke trappelen in de Elzas, terwijl hij en Louvois in de Zuidelijke Nederlanden de tactiek van de verschroeide aarde toepasten en er vooral de industrie vernietigden (1673-1678). Voor de Zuidelijke Nederlanden betekende dit het einde van hun stadscultuur en een totale duik de ruralisatie en de onderontwikkeling in.

De Slag bij Fehrbellin, Brandenburg-Pruisen wordt een belangrijke macht

Frankrijk en Zweden zegevieren in de slotfase (1677-1678)

In de slotfase (1677-1678) van de Hollandse Oorlog werd de status quo verbroken omdat Frankrijk en Zweden zich plots hervatten. Zweden heroverde Zuid-Zweden op Denemarken (januari 1677). En Denemarken versloeg weliswaar zowel de Zweedse vloot uit Göteborg (juni 1677) als die uit de Oostzee (juli 1677). Maar te land stelde Zweden de herovering van Zuid-Zweden zeker door een zege bij Landskrona (juli 1677) en de inname van Kristianstad (augustus 1678). Zwedens aanval vanuit Lijfland op Brandenburgs Pruisen mislukte evenwel (oktober 1678-februari 1679). En Frankrijk nam in de Zuidelijke Nederlanden Valencijn en Kamerijk (maart+april 1677) en overwon bij Kassel (april 1677) Willem III en kreeg zo de streek van Sint-Omaars in handen. Willem III moest ook het beleg van Charleroi opgeven (juli 1677). En opnieuw konden Franse troepen Vlaanderen uitplunderen. En vanuit de Elzas kon Frankrijk Freiburg innemen (november 1677). Kortom, Zweden herpakte zich militair tegen Denemarken en Frankrijk deed dat zowel in de Zuidelijke Nederlanden als in de Elzas.

Het Engelse parlement keert zich tegen Frankrijk (1677-1678)

Diplomatiek daarentegen bleef Frankrijk achteruitboeren. Want Engeland blokte het absolutisme nu voorgoed af en verbond zich openlijk met de Republiek. Het Parlement verplichtte Karel II immers zijn nicht en opvolgster uit te huwen aan de calvinistische stadhouder van de Republiek, Willem III (oktober 1677), die op die manier de Engels/Schotse troonopvolger zou worden. En Engeland/Schotland en de Republiek gingen formeel een bondgenootschap aan (januari 1678). Engeland/Schotland, de betoelaagde Franse bondgenoot, werd nu de vijand van Frankrijk. Engeland wees het absolutisme, het katholicisme en de Franse invloed definitief af. Voor de Nederlanden was dit een kantelmoment. Daarenboven voerde het Engelse parlementarisme geopolitieke vernieuwingen in. Want Engeland, geleerd door De Ruyter die in 1667 Londen en de Theemsmonding bedreigde, wilde voortaan de Schelde-Maas-Rijndelta recht daartegenover alsmede Londen vrijwaren. En dat impliceerde dat Engeland/Schotland in de Nederlanden geen bedreiging meer zou dulden. En dat stond haaks op Frankrijks Rijn-Alpen-Pyreneeëndoctrine voor natuurlijke grenzen om de Z-Nederlanden in te palmen. Dat Engeland geen Fransen of Duitsers wilde in de delta van de Lage Landen bleef trouwens zo tot op heden. En met dit Engelse Lage-Landenbeleid kregen de Zuidelijke Nederlanden er onverwacht een bondgenoot bij. Weliswaar vernietigd en uitgeplunderd door Frankrijk keerden ze zo terug naar de Laat-Middeleeuwse geopolitiek, toen onaflatende Engelse aanvallen de Fransen afleidden en Vlaanderens zelfstandig vrijwaarden. Lodewijk XIV beantwoordde het Staats-Engelse verbond evenwel door in de Zuidelijke Nederlanden Gent en Ieper in te nemen (maart 1678) en zo de Republiek te bedreigen. Alle partijen wilden nu vrede. Maar Lodewijk XIV wilde tegelijk aan Zweden diens Noord-Duitse gebieden West-Pommeren en Bremen-Verden doen teruggeven. En na weer eens een Franse overwinning op de Midden-Rijn (juli1678) gingen Frankrijks vijanden daarop in.

Lodewijk XIV als klassieke overwinnaar op het Overwinningsplein te Parijs

De Vrede van Nijmegen beëindigt de Hollandse Oorlog (1678-1679)

Lodewijk XIV kon zo in het Vrede van Nijmegen (augustus 1678) nog voorwaarden stellen. Frankrijk gaf de Republiek Maastricht terug en verzachtte zijn protectionisme tegenover haar, in ruil waarvoor de katholieke godsdienst vrij mocht worden beleden binnen de Verenigde Provincies. Een gevolg van de oorlog, waarin door de invallende mogendheden vele kerken tijdelijk werden teruggegeven aan de katholieken, was een groeiend besef bij de Nederlandse autoriteiten dat de loyaliteit van de grote katholieke minderheid van essentieel belang was. Dit besef uitte zich in een grotere godsdienstvrijheid en een aanzienlijk soepeler beleid ten aanzien van katholieke schuilkerken. En Frankrijk behield de Spaanse Franche-Comté en bleef Lotharingen bezetten. In tegenstelling tot de Spaans-Franse Oorlog (1635-1659) en de Devolutieoorlog (1667-1668) kon Frankrijk ditmaal in de Zuidelijke Nederlanden geen zuivere gebiedswinsten boeken. Frankrijk kreeg de streek rond Sint-Omaars en de streken rond Atrecht en rond Maubeuge, maar moest het gebied Kortrijk-Aat en de enclave Binche teruggeven. Wel sloot Lodewijk XIV zo de vorige, daartoe trouwens opzettelijk verspreide veroveringen aaneen. En na Duinkerke, Veurne en nu ook Ieper ging opnieuw Nederlandstalig gebied verloren, alhoewel Kortrijk terugkeerde naar de Zuidelijke Nederlanden. En de westelijke Middellandse Zee stond nu onder Frankrijks toezicht, en in de Cariben kreeg Frankrijk West-Hispaniola/Haïti van Spanje. Het Franse leger was erin geslaagd de Republiek, Spanje, de keizer en Brandenburg te weerstaan. Frankrijk ontving zo van de keizer nog Freiburg (februari 1679), een brug over de Rijn om het Heilige Roomse Rijk mee te bedreigen. En Frankrijks zorgde er in de Vrede van Saint-Germain met Brandenburg-Pruisen (juni 1679) voor dat zijn bondgenoot Zweden zijn Noord-Duitse gebieden terugkreeg. Frankrijk bezette daarvoor zelfs het Brandenburgse Kleef en rukte op naar Minden alvorens Brandenburg West-Pommeren (jun 1679) en Denemarken Bremen en Verden aan Zweden teruggaf. Frankrijk wilde immers dat Zweden met zijn Noord-Duitse gebieden verder Brandenburg-Pruisen en het Heilige Roomse Rijk zou kunnen bedreigen. Frankrijk groeide zo in naam en faam.

De Franse gebiedswinst in de Zuidelijke Nederlanden, voorheen door de Vrede van Aken (1668) en nu door de Vrede van Nijmegen (1678) met Sint-Omaars, Kamerijk en Maubeuge

Doch schijn bedroog. De keizer werd immers dubbel afgeleid, enerzijds door de opstanden in Kroatië en in Hongarije (1671-1675) waarbij die laatsten Habsburgs Slowakije innamen (1678) en anderzijds door de Osmanen die aan Polen-Litouwen delen van Zuid-Oekraïne ontnamen (1672-1676) en Rusland succesvol bestreden (1676-1681). En door die neutralisering van de keizer leek Frankrijk sterker dan het was. Frankrijk had trouwens in de Republiek wel degelijk een militaire nederlaag geleden. En een bekwame veldhaar als Turenne was nu gesneuveld, terwijl Condé in 1686 zou overlijden. En de Zuidelijke Nederlanden waren nog altijd niet in hun geheel veroverd. En de groeiende tegenstelling met Engeland/Schotland maakte een Frans-Engels verbond voortaan erg moeilijk. Want in Engeland dwong het Parlement Karel II nu om de Habeas-Corpuswet tegen willekeurige aanhoudingen te aanvaarden (mei 1679). Bovendien probeerde het Parlement met een Uitsluitingswet (mei 1679) katholieken van de troon bannen. Het stelde liberale Whigs tegen behoudsgezinde Tories op, want die steunden de absolutistische koningsbroer Jakob II, en lokten met die tegenstelling het begin van een parlementair leven uit. En het verzwakte Frankrijk geopolitiek dat het Engelse parlement zich tijdens de oorlog tegen het Franse absolutisme keerde en een dynastieke band ontwikkelde met de Republiek, en zo een Nederlands-Engels blok tegen Frankrijk opstartte. . En aan de Oostzee was de Franse bondgenoot Zweden nu verzwakt tegenover een Brandenburg-Pruisen dat als belangrijke landmacht Frankrijk voortaan meer tegengewicht zou bieden. En ook dat verzwakte Frankrijk geopolitiek.. Beresterk was Frankrijk dus niet, en zijn isolering nam toe, wat de Fransen in de Herenigingsoorlog (1682-1684), de Negenjarige Oorlog (1688-1697) en de Spaanse Successieoorlog (1701-1714) ook zouden ondervinden.

De Hollandse Oorlog en het einde van de Gouden Eeuw

Gevechten die men tactisch wint kan men strategisch verliezen. De Republiek bereikte in 1672-1673 haar militaire hoogtepunt, en met Engelands ommezwaai in 1673 haar diplomatieke zenith. Maar die hoogtepunten kostten veel geld, téveel geld. De Republiek was financieel uitgeput. Haar staatsschuld was enorm. En buiten adem begon de Republiek nu geleidelijk aan op Engeland aan te leunen. De bouw van oorlogsschepen begon achterop te lopen. En dat zou de Republiek langzaam de das omdoen. Ze had een schitterend apotheose beleefd, maar haar Gouden Eeuw eindigde hier. Als symbool hiervan gold het in faling treden van de West-Indische Compagnie (1674). Lodewijk XIV was succesvol. Later bleek dat hij de Republiek als grootmacht had gebroken en diens Gouden Eeuw had beëindigd. En onderwijl hadden zijn Hollandse Oorlog en de tactiek van verschroeide aarde die hij er toepaste Vlaanderen vernietigd. Vanaf 1675 was er in Vlaanderen door de oorlogsschade geen noemenswaardige industrie en stedelijk leven meer. Vlaanderen ruraliseerde nu volkomen en dook de dieptes van zijn drie Duistere Eeuwen in (1640-1960). Het enige lichtpunt was dat de diplomatieke isolering van Frankrijk Lodewijk XIV nu voor de Nederlanden wat minder gevaarlijk maakte.

Chronologische lijst met voornaamste gebeurtenissen

• 1672 - Slag bij Solebay (7 juni - Derde Engels-Nederlandse Oorlog)
• 1673 - Eerste Slag bij het Schooneveld op 7 juni en Tweede Slag bij het Schooneveld op 14 juni - Derde Engels-Nederlandse Oorlog)
• 1673 - Beleg van Maastricht (13 juni - 26 juni)
• 1673 - Slag bij Kijkduin (21 augustus - Derde Engels-Nederlandse Oorlog)
• 1673 - Beleg van Bonn (eind oktober - 15 november)
• 1673 - Beleg van Werl
• 1673 - Slag bij Heringen
• 1674 - Slag bij Sinsheim (of Sinzheim) (16 juni)
• 1674 - Slag bij Ladenburg (7 juli)
• 1674 - Slag bij Seneffe (11 augustus)
• 1674 - Slag bij Enzheim (4 oktober)
• 1674 - Slag van Mulhouse (onder Muehlhausen) (29 december)
• 1675 - Slag bij Turckheim (5 januari)
• 1675 - Slag bij Fehrbellin (28 juni - Oorlog Zweeds-Brandenburg)
• 1675 - Slag bij Nieder Sasbach (27 juli)
• 1675 - Slag bij Brücke Konzer (11 augustus)
• 1676 - Slag om Alicudi (8 januari)
• 1676 - Slag van Messina (25 maart)
• 1676 - Slag van Golfo di Augusta (22 april)
• 1676 - Slag bij Jasmund (25 mei - Deens-Zweedse Oorlog van 1675-1679)
• 1676 - Slag bij Öland (11 juni - Deens-Zweedse Oorlog van 1675-1679)
• 1676 - Slag bij Palermo (2 juni)
• 1676 - Slag bij Halmstad (17 augustus - Deens-Zweedse Oorlog van 1675-1679)
• 1676 - Slag bij Lund (4 december - Deens-Zweedse Oorlog van 1675-1679)
• 1677 - belegering van Valenciennes (28 februari - 17 maart)
• 1677 - Eerste Slag bij Tobago (3 maart - 12 maart), Frans-Hollandse zeeslag
• 1677 - belegering van Cambrai (28 maart - 17 april)
• 1677 - Slag bij Kassel (11 april)
• 1677 - Slag in de Baai van Køge (1 juli - Deens-Zweedse Oorlog van 1675-1679)
• 1677 - Slag bij Landskrona (24 juli - Deens-Zweedse Oorlog van 1675-1679)
• 1677 - Slag bij Kochersberg (7 oktober)
• 1677 - Tweede Slag bij Tobago (december), Frans-Hollandse zeeslag
• 1678 - belegering van Offenburg
• 1678 - belegering van Ieper (18 maart - 25 maart)
• 1678 - Slag van Rheinfelden (6 juli)
• 1678 - Slag bij Gengenbach (23 juli)
• 1678 - Slag bij Saint-Denis (14 augustus)

Zie ook

• Slag bij Seneffe
• Gronings Ontzet
• Slag aan de Peene
• Beleg van Maastricht (1673)

Lodewijk XIV van Frankrijk wilde zijn koninkrijk tot de Rijn uitbreiden

Johan en Cornelis de Witt werden gelyncht door een volksmenigte

Michiel de Ruyter versloeg de Engelsen in de Derde Engels-Nederlandse Oorlog

Bernhard von Galen, bijgenaamd "Bommen Berend", probeerde zonder succes Groningen te veroveren

Externe link

• Overzicht van het Franse expansionisme in Vlaanderen

Bibliografie

• (nl) (1982): Algemene Geschiedenis der Nederlanden Deel 6, 7 en 8. Fibula-Van Dishoek , Haarlem.
• (nl) (1999): Kalendarium Geschiedenis van de Lage Landen in jaartallen. Het Spectrum, Utrecht
• (de) (1982): Der Grosse Plötz, Die Daten-Enzyklopädie der Weltgeschichte. Komet-Ma, Keulen
• (de) Engel, Josef (1981): Grosser Historischer Weltatlas Dritter Teil Neuzeit. Bayerischer Schulbuch-Verlag, München

Mediabestanden

Zie de categorie Franco-Dutch War van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.