Homomonument

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Bewerkte overzichtfoto van het Homomonument in Amsterdam
Informatiebord van het Homomonument met de half in de Keizersgracht gelegen driehoek

Het Homomonument is een gedenkteken op de Westermarkt, gelegen tussen de Westerkerk en de Keizersgracht in de binnenstad van Amsterdam. Het monument werd onthuld in 1987 en bestaat uit drie roze granieten driehoeken, die zodanig zijn neergelegd dat ze samen een grote driehoek vormen.

Het dient ter herdenking van alle homoseksuele mannen en vrouwen die zijn vervolgd vanwege hun geaardheid en hen te inspireren en te steunen in hun strijd voor erkenning, en tegen onderdrukking en discriminatie.

Later zijn ook in Den Haag en Utrecht en in diverse andere steden en plaatsen in de wereld homomonumenten geplaatst.

Geschiedenis[bewerken]

Voor het eerst werd in 1961 binnen het COC gesproken over de mogelijkheid van het oprichten van een homomonument, maar van concrete stappen kwam het destijds nog niet. De Tweede Wereldoorlog kreeg vervolgens in de jaren zestig en zeventig grote aandacht door de boeken van Loe de Jong, maar daarbij was voor het lot van homoseksuelen nog geen aandacht.[1]

Het idee voor een eigen monument kwam opnieuw naar voren in 1970, toen twee leden van de Amsterdamse Jongeren Aktiegroepen Homoseksualiteit (AJAH) op 4 mei een krans wilden leggen bij het oorlogsmonument op de Dam ter herinnering aan de vervolging van homo's in de Tweede Wereldoorlog. Deze jongeren werden gearresteerd en de krans werd vernield, waartegen een dag later door dertig leden van de AJAH werd gedemonstreerd. Zij droegen daarbij roze driehoekjes op hun kleding, om de nazi-vervolging in herinnering te brengen en een bewuste confrontatie met heteroseksuelen teweeg te brengen.[2]

Na de algemene Dodenherdenking in 1979 kon Bob van Schijndel, die lid was van de PSP-homogroep, niet begrijpen waarom joden en in 1978 ook zigeuners wel eigen monumenten hadden gekregen en homo's niet. Hij schreef toen het volgende briefje met het voorstel om een homomonument op te richten:

"Ik kreeg gisternacht het volgende idee. We moeten in een open brief aan de gemeenteraad vragen om in navolging van het monument voor Zigeuners die in konsentratiekampen zijn vermoord een monument voor homoslachtoffers op het Leidseplein of in het Vondelpark op te richten. Zulks om de herdenking van de 200.000 vermoorde homoos levend te houden in een tijd waarin nog steeds homoos ten slachtoffer vallen aan fascistische regimes in Zuid-Amerika en veroordelingsgeluiden uit konservatief-konfesionele hoek in Nederland."

Deze oproep kreeg brede maatschappelijke ondersteuning en zodoende werd binnen een paar maanden de Stichting Homomonument opgericht. Later zou blijken dat het aantal homoseksuele slachtoffers van het naziregime aanmerkelijk lager lag dan men destijds, bij gebrek aan wetenschappelijk onderzoek, nog dacht. Tegenwoordig gaat men uit van in totaal maximaal 10.000 omgebrachte homoseksuelen, waaronder een paar Nederlanders.[3]

De bouw van het Homomonument in augustus 1987

Na de oproep van Van Schijndel werd door de gemeenteraad al in de zomer van 1979 de Westermarkt aangewezen als locatie en werd in 1980 een prijsvraag uitgeschreven om het monument te ontwerpen. De jury koos uiteindelijk voor het ontwerp van Karin Daan, gebaseerd op de roze driehoek. Voor de verwezenlijking van het monument was zo'n 400.000 gulden nodig en daarvoor werd grote geldinzamelingsactie begonnen.

Binnen de homogemeenschap sloeg dit initiatief echter niet goed aan: niet iedereen zag er het nut van in of men had andere prioriteiten. Pas nadat verschillende overheden het ingezamelde geld meer dan verdubbelden, kon er begonnen worden met de bouw. De ingebruikneming van het monument vond plaats op 5 september 1987, exact honderd maanden nadat Bob van Schijndel zijn oproep formuleerde. De onthulling werd verricht door CDA-minister Eelco Brinkman van het toenmalige ministerie van WVC.[4]

Bij de ingebruikname was dit wereldwijd het eerste vrijstaande homomonument in de openbare ruimte. Enkele jaren eerder waren al wel plaquettes ter herdenking van omgekomen homoseksuelen aangebracht in enkele voormalige concentratiekampen.

Een naambord met daarop een korte uitleg van het monument in het Nederlands, Engels en Frans werd op 21 juni 1988 onthuld door PvdA-politica Hedy d'Ancona.[5] Later werd ook nog een informatiebord in twaalf verschillende talen en een overzichtsfoto aangebracht op een elektriciteitskastje vlak naast het monument.

Nadat was gebleken dat de oorspronkelijke roze granieten platen te dun waren en afbrokkelden, vond in 2003 een algehele restauratie van het Homomonument plaats. De kosten van 800.000,- euro werden volledig door de gemeente betaald.[6]

Op 4 mei 2012 vond de 25ste dodenherdenking bij het monument plaats. Hierbij was voor het eerst een officiële vertegenwoordiger van de Nederlandse regering aanwezig, namelijk CDA-minister Marja van Bijsterveldt van het ministerie van OCW.

Ontwerp en symboliek[bewerken]

Het monument bestaat uit drie roze driehoeken. Oorspronkelijk was het plan om het monument van roze marmer te maken, maar omdat dat slecht bestand zou zijn tegen de weersomstandigheden, werd besloten om Rosa Porinograniet uit Portugal te gebruiken.[7] Deze driehoeken hebben elk zijden van 10 meter en zijn zodanig neergelegd dat ze samen een grote driehoek met zijden van 36 meter vormen. Deze driehoeken hebben verschillende symbolische betekenissen:

Het thema van de roze driehoek is gebaseerd op het feit dat mannen die vanwege hun homoseksuele geaardheid gevangen zaten in de concentratiekampen van nazi-Duitsland een roze driehoek moesten dragen. Alle gevangenen hadden een driehoek met een specifieke kleur, die afhing van de reden van gevangenschap. Eind jaren zestig werd deze roze driehoek als geuzensymbool overgenomen door de beweging voor gelijke rechten van homo's. Overigens zijn slechts een paar Nederlandse homoseksuelen in een concentratiekamp terechtgekomen en droegen daarbij een ander teken dan de roze driehoek.

De afzonderlijke driehoeken staan voor een waarschuwing vanuit het verleden, een confrontatie met het heden en een inspiratie voor de toekomst:[8]

Illustratie van de driehoeken die het Homomonument vormen
  • De driehoek die half in het water steekt staat voor het heden en dient als herdenkingsplaats. Als onderdeel van de grote driehoek wijst deze naar het Nationaal Monument op de Dam, dat herinnert aan de slachtoffers van de Duitse bezetting.
  • De driehoek die op het straatniveau ligt staat voor het verleden en draagt de tekst Naar vriendschap zulk een mateloos verlangen, een dichtregel van Jacob Israël de Haan. Als onderdeel van de grote driehoek wijst deze naar het Anne Frank Huis aan de achtergelegen Prinsengracht.
  • De driehoek die 60 cm boven straatniveau uitsteekt staat voor de toekomst en dient als ontmoetingsplaats. Als onderdeel van de grote driehoek wijst deze naar het hoofdkantoor van de homobelangenorganisatie COC aan de Rozenstraat.

Gebruik[bewerken]

Bloemenkransen op het Homomonument

Zoals op de Dam jaarlijks op 4 mei de algemene Nationale Dodenherdenking plaatsvindt, zo vindt op die dag op het Homomonument de herdenking van de homoseksuele slachtoffers plaats. Er zijn dan toespraken en op de half in het water gelegen driehoek worden bloemenkransen gelegd. Ook worden daar door het jaar heen vaak bloemen gelegd, niet alleen ter herdenking van oorlogsslachtoffers, maar ook voor aids-slachtoffers.

Naast deze herdenkingen vinden elk jaar rond Koninginnedag en Bevrijdingsdag, alsmede in de week van de Amsterdam Gay Pride diverse feestelijke activiteiten op het homomonument plaats. Deze worden onder de naam Roze Wester Dagen georganiseerd door de Stichting Homomonument, onder meer in samenwerking met de stichting Gala Amsterdam.[9]

Vlak naast het Homomonument bevindt zich sinds de Gay Games van 1998 een kiosk onder de naam Pink Point, waar men homogerelateerde informatie en souvenirs kan krijgen.[10]

Het Homomonument werd in 2014 gebruikt voor het protest tegen de anti-homowet in Rusland. Deze avond vond plaats tegelijk met de opening van de Olympische Winterspelen in Sotsji en was een protest tegen de aanwezigheid van het kabinet en de koning aldaar.

Andere homomonumenten[bewerken]

Nederland[bewerken]

Homomonument in Den Haag

Naast het Homomonument in Amsterdam heeft Nederland nog twee andere monumenten voor homoseksuelen:

  • In Utrecht ligt sinds 1999 op het Domplein een gedenksteen voor de 22 slachtoffers van de 18e-eeuwse Utrechtse sodomieprocessen.[11]
  • In Den Haag staat een homomonument vlakbij Madurodam, dat ontworpen is door Theo van Have en in 1993 onthuld werd. In Madurodam zelf bevindt zich een miniatuurversie van het Amsterdamse Homomonument. Dit werd onthuld op 24 oktober 2006 door de Amsterdamse burgemeester Job Cohen en toenmalig COC-voorzitter Frank van Dalen.

Wereldwijd[bewerken]

Elders in de wereld zijn er nog de volgende homomonumenten:[12]

  • In diverse vroegere concentratiekampen van Nazi-Duitsland zijn plaquettes aangebracht die aan het lot van homoseksuelen herinneren, namelijk in Mauthausen (1984), in Neuengamme (1985), in Dachau (1985), in Sachsenhausen (1992), in Risiera di San Sabba (2005) en in Buchenwald (2006).
  • In Berlijn werd in 1989 een herdenkingsplaquette in de vorm van een roze driehoek aangebracht op het U-bahnstation op de Nollendorfplatz. In 2008 kwam er in het park Großer Tiergarten ook een plastisch monument bestaande uit een massief blok beton, met daarin een gat waarin een filmpje van twee kussende mannen te zien is.
  • In Bologna werd in 1990, op initiatief van de Italiaanse homo-organisatie ArciGay een monument opgericht in een park bij de Piazza di Porta Saragozza.
  • In Frankfurt bevindt zich sinds 1994 een monument in de vorm van een klassieke engelfiguur.
  • In Keulen werd in 1995 langs de Rijnoever bij de Hohenzollernbrug een monument geplaatst bestaande uit granieten driehoeken.
  • In Anchorage werd in 1999 een granieten grafsteen met een roze driehoek gelaatst op de gemeentelijke begraafplaats.
  • In Sydney bevindt zich sinds 2001 in het Green Park in Darlinghurt een monument in de vorm van een glas- en metaalsculptuur.
  • In San Francisco werd in 2003 het Pink Triangle Park and Memorial ingericht, bestaande uit 15 witte granieten pylonen met elk een roze driehoekje, die samen een grote driehoek vormen.
  • In Montevideo staat sinds 2005 op de Plaza de la Diversidad Sexual een marmeren zuil met een roze driehoek.
  • In Sitges, een vaak door homo's bezochte Spaanse badplaats, staat sinds 2006 een monument in de vorm van een roze driehoek aan het strand.[13]
  • In Barcelona werd in 2011 een homomonument onthuld dat bestaat uit een grote marmeren driehoek in het Ciudadela Park, vlak naast het Catalaanse parlementsgebouw.[14]

In 2008 liet de burgemeester van Tel Aviv weten dat hij zich wilde inzetten voor een homomonument in zijn stad, maar onduidelijk is of dit ook daadwerkelijk gerealiseerd is.[15]

Foto's van homomonumenten die elders in de wereld in de openbare ruimte zijn geplaatst:

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Thijs Bartels en Jos Versteegen, "Homo Encyclopedie van Nederland", Amsterdam 2005, p. 23.
  2. IHLIA Organisatie-archieven > Amsterdamse Jongeren Aktiegroepen Homoseksualiteit
  3. Homomonument.nl - Geschiendenis en Marian van der Klein en Theo van der Meer, "Gevangen in slachtofferschap. Homoseksualiteit en de Tweede Wereldoorlog", in De Gids 170 (2007) 1, 73-84.
  4. Gert Hekma, "Homoseksualiteit in Nederland van 1730 tot de moderne tijd", Amsterdam 2004, p. 128.
  5. Ron Fasary, "Kijk eens! Het 'Homomonument'", in GA, september 1988, p.101
  6. Joost de Jong, Drie roze driehoeken, één monument, in: Ons Amsterdam, maart 2011.
  7. Homomonument.nl - Geschiedenis
  8. Zie ook de uitleg op de website van Karin Daan
  9. Zie: www.rozewester.nl
  10. Zie: www.pinkpoint.org
  11. Utrechts homomonument tijdelijk verwijderd (2011)
  12. Zie ook het overzicht op de Duitstalige Wikipediapagina Homosexualität in der Zeit des Nationalsozialismus
  13. Sitges gets Gay Monument (17-10-2006)
  14. Barcelona unveils gay monument
  15. Monument to honor homosexual Holocaust victims (1-5-2008) en Tel Aviv krijgt homomonument (4-5-2008)