Hongaars alfabet

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Hongaars toetsenbord met ő ű en cs dz dzs gy ly ny sz ty zs

Het Hongaars alfabet is een uitbreiding van het Latijnse alfabet.

Soms wordt er gesproken van het kleinere en uitgebreidere Hongaarse alfabet, hetgeen afhankelijk is van de letters q, w, x, y die alleen voorkomen in vreemde woorden en traditioneel gespelde namen.

De 44 grafemen (karakters) van het uitgebreidere Hongaarse alfabet zijn:

A Á B C Cs D Dz Dzs E É F
G Gy H I Í J K L Ly M N
Ny O Ó Ö Ő P (Q) R S Sz T
Ty U Ú Ü Ű V (W) (X) (Y) Z Zs

Beschrijving[bewerken]

Elk bovenstaand teken telt in het Hongaars als één letter. Sommige, zoals de letters ó en ő, worden in tekstvergelijkingen en sorteringen gelijk getrokken met de voorgaande letter, terwijl andere, zoals de ö, op zichzelf staan.

In Hongaarse woordenboeken worden de woorden gesorteerd zonder onderscheid te maken tussen korte en lange klinkers. Zo staan de woorden beginnend met A of Á onder A, met O of Ó onder O, met Ö of Ő onder Ö, met Ü of Ű onder Ü, etc.

Terwijl lange klinkers verschillende letters zijn, zijn lange (dubbeluitgesproken) medeklinkers dat niet. Lange medeklinkers worden weergegeven door verdubbeling: bijvoorbeeld «tt», «gg», «zz» (ette 'hij at', függ 'het hangt', azzal 'met dat'). Voor di- en trigrafen wordt normaal gesproken een vereenvoudigingsregel gebruikt (behalve als e.e.a. aan het eind van de regel gesplitst wordt door middel van een koppelteken): alleen de eerste letter wordt gedupliceerd. Voorbeelden:

  • «sz»+«sz» → «ssz» (asszony 'vrouw')
  • «ty»+«ty» → «tty» (hattyú 'zwaan')
  • «dzs»+«dzs» → «ddzs» (briddzsel 'met bridge' (het kaartspel))
    • Let op: "zij/hij speelt bridge" wordt geschreven als "bridzsel", niet als "briddzsel".

Een uitzondering wordt gemaakt bij de verbindingsplaatsen van samengestelde woorden, bijvoorbeeld jegygyűrű 'verlovingsring' (jegy + gyűrű), niet jeggyűrű.

Uitspraak[bewerken]

Hongaarse orthografische uitgangspunten omvatten zowel fonetische als traditionele, etymologische en vereenvoudigingen. Daarom kunnen de meeste woorden correct uitgesproken worden als men de uitspraak van de letters kent.

De klemtoon ligt in het Hongaars altijd op de eerste lettergreep.

Klinkers[bewerken]

De Hongaarse klinkers kunnen volgens verschillende kenmerken worden ingedeeld.

Indeling van de klinkers

  • volgens lengte (duur)
    • kort: a, e, i, o, ö, u, ü
    • lang: á, é, í, ó, ő, ú, ű

De lengte wordt aangegeven door streepjes boven de letter (die dus geen accenttekens zijn!). Bijvoorbeeld: hat „zes” vs. hát „rug”. Zo heeft de plaatsnaam Kővágószőlős allemaal lange klinkers.

  • volgens tongstand; ook wel zgn. voor- en achterklinkers (voor = voorin de mond gevormd of palataal, achter = achterin de mond gevormd of velair)
  • volgens de stand van lippen:
    • met ronding van de lippen: a, o, ó, u, ú, ö, ő, ü, ű
    • zonder lipronding: á, e, é, i, í

De suffixen kunnen in principe alleen klinkers hebben van de klank-categorie hebben waartoe het woord behoort. Dit verschijnsel heet klinkerharmonie. Het komt ook in het Fins voor, maar ook in een minder verwante taal als het Turks.

Medeklinkers[bewerken]

Ook de medeklinkers kunnen allemaal kort of lang zijn. Lange medeklinkers worden dubbel geschreven.

De medeklinkers worden ongeveer zo uitgesproken als in het Nederlands, behalve in de volgende gevallen:

  • c - ts
  • cs - tsj
  • gy - dj
  • ly - j
  • ny - nj
  • s - sj (maar palataler)
  • sz - s
  • ty - tj
  • zs - zj (maar palataler)

Stemhebbende medeklinkers behouden hun stem ook aan het woordeind; een woord als ad („hij/zij/het geeft”) wordt dus uitgesproken met een [d] op het eind, en niet als [at], zoals men in het Nederlands zou doen.

Uitspraak volgens standaard Hongaars[bewerken]

De uitspraak van de hierna volgende Hongaarse letters is volgens het standaard Hongaars.

(Voor het op de juiste wijze weergeven van de IPA-symbolen moet mogelijk de fontgrootte van de browser verhoogd worden.)

Letter Naam foneem (IPA) Complementaire allofonen (IPA)[1] Vergelijk Nederlandse uitspraak Vergelijk Engelse uitspraak Opmerkingen
A a [/ɒ/]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg) (als het Westerlauwers Fries "dat") bod, call [[ɑ̝̹]]? beschrijft het misschien beter (hoger, meer afgerond; teken wordt waarschijnlijk verkeerd uitgesproken, bevat beneden twee diakritische merktekens?. Zeker niet [[ɔ]]?<
Á á [/aː/]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg) daar, kaal als de 'i' in file, line; how
B [/b/]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg) bij, abdij by, absence
C [/ts/]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg) tsunami tsunami
Cs csé [/tʃ/]? hatsjoe check,cheek, etching
D [/d/]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg) dubbel deck, wide etc.
Dz dzé [/dz/]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg) - kids Komt niet voor aan het begin van een woord. Wanneer noch na noch voor een medeklinker, dan altijd als een geminaat (dubbelklank).
Dzs dzsé [/dʒ/]? - jam, george, bridge, edge, fridge wanneer aan het eind of tussen klinkers (intervocaal), dan meestal als een geminaat: maharadzsa [/mɑhɑrɑdʒɑ/]? [[mɑhɑrɑd͡ʒːɑ]]? 'maharadja', bridzs [/bridʒ/]? [[brid͡ʒː]]? 'bridge (kaartspel)', maar dzsungel [/dʒuŋɡɛl/]? [[d͡ʒuŋɡɛl]]? 'jungle', fridzsider [/fridʒidɛr/]? [[frid͡ʒidɛr]]? coll. 'vriezer'
E e [/ɛ/]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg) bed, met less, cheque, edge, bed ongeveer 40-50% van de sprekers hebben ook een foneem of [/e/]? (zie onder bij Ë). [/e/]? wordt niet gerekend tot standaard Hongaars, waar [/ɛ/]? of [/æ/]? de plaats inneemt van [/e/]?.
(Ë) ë [/e/]? als in "same", zonder het [/ɪ/]? deel van de diftong (tweeklank) [/eɪ/]? Ofschoon geen deel van het alfabet, wordt dit symbool soms gebruikt voor het aanduiden van het foneem /e/, bijvoorbeeld wanneer tekst of zang in een dialect waar dit geluid aanwezig is met nadruk gesproken wordt.
É é [/eː/]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg) eer, geel café, hey
F ef [/f/]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg) fantasie find, euphoria
G [/ɡ/]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg) niet in het (nl) get, leg, go
Gy gyé [/ɟ/]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg) Jakarta (niet in het Engels voorkomend) duke, dew, due (Britse, niet Amerikaanse uitspraak) aanduiding [/ɟ/]? door <gy> is een overblijfsel van (waarschijnlijk) een Italiaanse schrijfwijze waarbij getracht wordt het Hongaarse geluid weer te geven. <dy> zou een meer consistente notatie zijn in het licht van <ty>, <ny>, <ly> (zie aldaar), als de <y> bij deel van digrafen laat het bij de Hongaarse schrijfwijze palatalisatie (verschuiving richting gehemelte) zien.
H [/h/]? 1. [[ɦ]]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg)

2. [∅]?
3. [[x]]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg)
4. [[ç]]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg)

1: help
2: -
3: lach
4: ah!
hi
1. behind
2. <mute>
3. loch, Chanukah
4. human
1. wanneer tussen klinkers.
2. wanneer aan het eind van een woord dan gewoonlijk niet uitgesproken méh [/meː/]? 'bij', cseh [/tʃɛ/]? 'Tsjech, Tsjechisch'
3. zelden aan het eind van een woord, zoals in doh 'vochtigheid', MÉH 'metaalrecyclingbedrijf'
4. soms als in ihlet 'inspiratie'
I i [/i/]? biet
(niet als bit)
thick, thin Hetzelfde uitgesproken als Í, alleen korter (niet de Engelse uitspraak!)
Í í [/iː/]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg) bier lead, leave, seed, sea Klinkerlengte is in het Hongaars fonemisch onderscheidend : irt 'hij ruimt op' ∼ írt 'hij schreef'
J [/j/]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg) [[ç]]?, [[ʝ]]? jou, ja you, yes, faith allofonen komen voor wanneer [/j/]? voorkomt na een medeklinker; (niet uitgesproken na niet uitgesproken medeklinkers, uitgesproken na uitgesproken medeklinkers). bijvoorbeeld. férj 'echtgenoot', kapj 'pak! (gebiedende wijs)'
K [/k/]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg) kus, zwak key, kiss, weak
L el [/l/]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg) blad, lijst leave, list
Ly ely, el ipszilon [/j/]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg) mooi, gooien hey, ray Orthografische traditie. Ooit [/ʎ/]?, nu [/j/]? in standaard Hongaars.
M em [/m/]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg) mond, amen mind, assume, might,
N en /n/ [[ŋ]]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg)

[[n]]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg)

dun
lang
thing, lying (voor k,g),
need, bone (ergens anders als)
allofoon voor [/k/, /ɡ/]?
Ny eny [/ɲ/]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg) anjer new (in BE, niet in AE)
O o [/o/]? rol force, sorcerer Een kortere, meer open variant van Ó
Ó ó [/oː/]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg) koor go, sew, snow Minimaal tweede van [/o/]?: kor 'age' ∼ kór 'ziekte'
Ö ö [/ø/]? hut (Komt niet voor in het Engels; komt overeen met de Duitse Ö Een kortere, meer open variant van Ő)
Ő ő [/øː/]? deur Komt niet voor in het Engels; een langere, meer gesloten variant van Ö Minimaal tweede van [/ø/]?: öt 'vijf' ∼ őt 'hem/haar (Het Hongaars maakt geen onderscheid naar geslacht)'
P [/p/]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg) peer, open peas, apricot, hope
(Q) Q komt alleen voor als deel van de digraaf qu in vreemde woorden, als [/kv/]?: Aquincum [[ɑkviŋkum]]? (naam van een oude Romeinse nederzetting op de huidige plaats Óbuda). Woorden oorspronkelijk gespeld met qu worden tegenwoordig gewoonlijk gespeld met kv, als in akvarell 'aquarel'.
R er [/r/]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg) aar, radio (tong-r) (komt niet voor in BE, uitgesproken als de Spaanse R (of enigszins als de t en tt in AE water en butter) ook genoemd apical trill, omdat deze uitgesproken wordt door trilling van de punt van de tong en niet velaar).
S es [/ʃ/]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg) asje share, wish, shout Vergelijkbaar met de Duitse ligatuur ß=sz. Deze notatie is verder ongewoon voor Europese schrijfwijzen <s> staat praktisch overal voor [/s/]?. In het Hongaars, [/s/]? wordt vertegenwoordigd door <sz>
Sz esz [/s/]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg) soms say, estimate
T [/t/]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg) tol, betalen tell, least, feast
Ty tyé [/c/]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg) gaatje (komt niet voor in het Engels) vergelijkbaar met: stew, stuart (BE RP)
U u [/u/]? boek nuke, duke
Ú ú [/uː/]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg) boer do, fool minimaal paar van [/u/]?: hurok 'loop' ∼ húrok 'snaren'
Ü ü [/y/]? student (komt niet voor in het Engels, komt overeen met de Duitse Ü). Een kortere, meer open variant van ű
Ű ű [/yː/]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg) duur (komt niet voor in het Engels)
V [/v/]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg) water very, every
(W) dupla vé [/v/]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg) water view, evolve, vacuum let op het verschil tussen de Engelse spelling (met dubbel u) en de Hongaarse (met dubbel v). Dit verklaart de uitspraak als [/v/]?. Het komt alleen voor in vreemde woorden en in Hongaarse aristocratische achternamen.
(X) iksz komt alleen voor in leenwoorden en alleen bij betekenis? [/ks/]?; [[ɡz]]? wordt geschreven: extra, Alexandra, maar egzakt 'exact', egzotikus 'exotisch'.
(Y) ipszilon [/i/]? in leenwoorden, gewoonlijk uitgesproken als [/i/]? of [/j/]?. Komt erg vaak voor in oude Hongaarse aristocratische achternamen waar het staat voor [/i/]? of [/ʲi/]?: 'Báthory' [[baːtori]]?, 'Batthyány' [[bɑcːaːɲi] or [bɑcːaːni]]? (<n>+<y> ∼ [/n/+/ʲi/]?[/nʲi/]?[/ɲi/]?)
Z [/z/]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg) zalm desert, roses
Zs zsé [/ʒ/]?Geluidsfragment {{{2}}} (info / uitleg) journaal pleasure, leisure, genre

Het gebruik van oude spelling in namen[bewerken]

Het gebruik van oude spelling in sommige Hongaarse namen en hun moderne versie omvat het volgende:

Medeklinkers
Oude spelling Uitgesproken in de moderne spelling
ch
cs
cz
c
th
t
Klinkers
Oude spelling Uitgesproken in de moderne spelling
aa
á
é
ö
ew
ö
ó
(l)y
(l)i
(n)y
(ny)i

Voorbeelden:

Naam Uitgesproken zoals gespeld
Madách
Madács
Széchenyi
Szécsényi
Batthyány
Battyányi
Thököly
Tököli
Weöres
Vörös
Eötvös
Ötvös
Cházár
Császár
Czukor
Cukor
Gaál
Gál
Veér
Vér
Soós
Sós
Thewrewk
rök

Een extreem voorbeeld is de naam Dessewffy, dat uitgesproken wordt als Dezsőfi. Oorspronkelijk Duitse namen zijn in min of meer in de Hongaarse spelling. Voorbeelden: Ziegler ↔ Czigler, Hüber ↔ Hűber

Hoofdlettergebruik[bewerken]

Van de di- en trigrafen en aan het begin van een zin wordt alleen de eerste letter als hoofdletter geschreven.

  • Csak jót mondhatunk Székely Csabáról.

In afkortingen en wanneer alles in hoofdletters geschreven wordt, wordt de gehele di- of trigraaf in hoofdletters geschreven.

Dus ("De regels van de Hongaarse orthografie", een boek geschreven door de Hongaarse Academie van Wetenschappen):

  • A magyar helyesírás szabályai
  • MHSZ (niet *MHSz)
  • A MAGYAR HELYESÍRÁS SZABÁLYAI (niet *SzABÁLyAI)

Alfabetische volgorde[bewerken]

Terwijl de karakters met diakritische tekens worden beschouwd als aparte letters, worden klinkers die alleen verschillen in lengte hetzelfde behandeld als woorden. Daarom bijvoorbeeld wordt er bij de alfabetische volgorde geen verschil gemaakt tussen de O en Ó, noch bij de Ö en Ő, maar de laatste twee komen na de O's.

De polygrafische klinkertekens worden behandeld als aparte letters.

comb
cukor
csak <cs> komt na <c>
...
folyik
folyó <ó> wordt gesorteerd als <o>
folyosó
...
en <ő> wordt gesorteerd als <ö>,
födém maar <ö> komt na <o>
...

De vereenvoudigde geminaten (dubbeluitgesproken) van multigrafen (zie boven) zoals <nny>, <ssz> worden samengetrokken tot <ny>+<ny>, <sz>+<sz> etc., als zijnde dubbele geminaten en geen samenstelling van een enkele letter en een geminaat.

könnyű wordt samengetrokken tot <k><ö><ny><ny><ű>. tizennyolc natuurlijk als <t><i><z><e><n><ny><o><l><c>, omdat het een samenstelling is: tizen+nyolc ('boven de tien' + 'acht' = 'achttien').

Vergelijkbare ambiguïteiten of dubbelzinnigheden, die kunnen voorkomen in samenstellingen (hetgeen heel veel voorkomt in het Hongaars), worden op het gevoel ontbonden en samengsteld.

bijvoorbeeld házszám 'huisnummer (adres)' = ház + szám en natuurlijk niet *házs + *zám.

Deze regels maken de algoritmische rangschikking van het Hongaarse alfabet moeilijk (men moet voor de juiste rangschikking de goede opdeling van een woord in lettergrepen kennen), een probleem bij de ontwikkeling van computerprogramma's.

Toetsenbordindeling[bewerken]

De Hongaarse toetsenbordindeling is gebaseerd op het Duitse (QWERTZ). Met deze indeling is het mogelijk elk karakter van het Hongaarse alfabet direct te typen.

Hongaars toetsenbordindeling

Letterfrequenties[bewerken]

De meest voorkomende letters in het Hongaars zijn de e en a[2] De onderstaande lijst geeft de letterfrequenties weer in afnemende frequentie.

Letter Frequentie
e 12,256%
a 9,428%
t 7,380%
n 6,445%
l 6,383%
s 5,322%
k 4,522%
é 4,511%
i 4,200%
m 4,054%
o 3,867%
á 3,649%
g 2,838%
r 2,807%
z 2,734%
v 2,453%
b 2,058%
d 2,037%
sz 1,809%
j 1,570%
h 1,341%
gy 1,185%
ő 0,884%
ö 0,821%
ny 0,790%
ly 0,738%
ü 0,655%
ó 0,634%
f 0,582%
p 0,509%
í 0,499%
u 0,416%
cs 0,260%
ű 0,125%
c 0,114%
ú 0,104%
zs 0,021%

Zie ook[bewerken]

Externe link[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Lijst van complementaire allofone varianten (waarschijnlijk niet compleet).
  2. Cryptogram.org, Letterfrequenties. Verkregen op 10 juni 2008.