Huub Oosterhuis

Huub Oosterhuis

Hubertus Gerardus Josephus Henricus (Huub) Oosterhuis (Amsterdam, 1 november 1933) is een Nederlandse theoloog, dichter, ex-jezuïet en priester. Zijn naam is verbonden aan de modernisering van de katholieke kerk na het Tweede Vaticaanse Concilie en de daarmee nog steeds gepaard gaande polarisatie tussen traditionalisten en vernieuwers.

Levensloop

Huub Oosterhuis volgde het door jezuïeten geleide gymnasium van het Ignatiuscollege te Amsterdam. In 1952 trad hij in bij de jezuïeten. De jezuïetenopleiding voerde hem langs Grave, Nijmegen, Groningen en Maastricht. Op 31 juli 1964 werd hij door bisschop Moors in de Sint-Servaasbasiliek te Maastricht tot priester gewijd. Sinds 1965 woont en werkt Oosterhuis in Amsterdam.

Daar schreef hij zijn eerste liturgische gezangen waarvoor hij de samenwerkte met Bernard Huijbers, musicus, componist en toen eveneens jezuïet. Samen schreven zij er een paar honderd - in gestencilde, losbladige, almaar groeiende uitgaven. Deze liederen waren om te beginnen bedoeld voor gebruik in de Amsterdamse Studentenekklesia, die in 1960 door de jezuïet Jan van Kilsdonk was gesticht.

Later vond vooral het eenvoudiger werk van Oosterhuis-Huijbers zijn weg naar veel parochies en gemeenten in het Nederlands taalgebied. Een aantal werd opgenomen in het protestantse liedbundel Liedboek voor de Kerken van 1973. Ook katholieke zangboeken als Zingt Jubilate (1976), Klein Dienstboek (1982) en Gezangen voor Liturgie (1984) bevatten veel Oosterhuis-Huijbers-repertoire.

Buiten verantwoordelijkheid

In 1969 verwijderde de generaal-overste van de jezuïeten, pater Pedro Arrupe Oosterhuis uit de orde na conflicten over het celibaat. Om dezelfde reden schorste het bisdom Haarlem hem als priester.

Oosterhuis en zijn team besloten met de overgrote meerderheid van hun gemeente van toen af buiten verantwoordelijkheid van de bisschop van Haarlem verder te gaan. In 2010 is de inmiddels 77-jarige Oosterhuis nog altijd voorganger binnen deze ekklesia; de teamgenoten van toen, allen inmiddels ex-jezuïeten, haakten om diverse redenen al spoedig af. Teamgenoot en kunstenaar Ton van der Stap die daags na Oosterhuis door de generaal van de jezuïeten uit de orde werd verwijderd, overleed in 2009.

Huwelijk

Op 25 april 1970 trouwde Huub Oosterhuis met de jonge verpleegkundige Josefien Melief. Zij kregen twee muzikale kinderen, de componist Tjeerd en de zangeres Trijntje Oosterhuis, die aanvankelijk samen optraden als het duo Total Touch. Het huwelijk werd na enige jaren ontbonden. Oosterhuis' huidige levenspartner is de journaliste Colet van der Ven.

Nieuwe vormen

Oosterhuis was medeoprichter (1990) en tot 1998 directeur van het centrum De Rode Hoed in Amsterdam. Eerder had hij in 1972 al De Populier opgericht, een centrum voor religie, politiek en cultuur. In 1995 kwam mede op zijn instigatie het culturele, religieuze en politieke tijdschrift Roodkoper tot stand, waarvan hij de hoofdredacteur was. Overigens kwam in de 21 eeuw de nauwe samenwerking met De Rode Hoed ten einde, ook al werden daar op zondag nog wel 's morgens om 11 uur de vieringen gehouden en heet de grote, voormalig remonstrantse kerkzaal nu Oosterhuiszaal. Oosterhuis zag om naar weer een nieuw huis voor leerhuizen, debatten, musische experimenten en andere bijeenkomsten.

Hij vond die mogelijkheid in De Nieuwe Liefde, een in het westelijke stadsdeel van Amsterdam gelegen voormalig kerkelijk centrum. Luttele weken nadat hij daar zijn vroegere medewerker Joost Divendal had aangesteld als manager/directeur, werd bij deze een ernstige ziekte vastgesteld waaraan hij na enkele maanden overleed. Het project De Nieuwe Liefde liep hierdoor ernstige, maar geen fatale vertraging op. Dankzij de steun van filantroop Alex Mulder en diens AM-Foundation wordt het gebouw De Nieuwe Liefde begin 2011 geopend . Hier vinden ook de diensten van de ekklesia plaats. Ook werd het tijdschrift Roodkoper in 2011 omgedoopt in Nieuwe Liefde.

Oosterhuis is wellicht de meest prominente en permanente vertegenwoordiger van hen die na het Tweede Vaticaans Concilie de rooms-katholieke geloofsleer en -praktijk in Nederland een nieuwe vorm trachtten te geven. Zij wilden de eeuwenoude liturgische teksten, die volgens hen veel van hun oude betekenis verloren hadden, als het ware terugzetten in het leven en hun politieke lading opnieuw laten klinken. Daardoor zou een meer herkenbare spirituele inhoud ontstaan. Oosterhuis werd vooral bekend als schrijver-tekstdichter van liturgische liederen en gezangen, van 1960 tot heden in het kader van de liturgische vieringen van de Amsterdamse Studentenekklesia. Hij noemt zijn werk een 'roeping'.

Geschilpunten

In tegenstelling tot de officiële leer van de katholieke Kerk ontkende Oosterhuis de transsubstantiatie, het veranderen van de hostie in het lichaam van Christus.

Citaat Oosterhuis: "Waarvoor ik het liefst erkenning zou krijgen is wat ik ’het demasqué van de transsubstantiatie’ noem: de ontmaskering van de roomse overtuiging dat Christus werkelijk aanwezig is in het brood en in de wijn".

Ook verklaarde hij in interviews niet meer te geloven in een persoonlijke God, de Godheid van Christus, de lichamelijke verrijzenis van Christus, de wonderen uit de evangeliën, de verzoeningsleer, en de erfzonde. In een interview in Trouw in juli 2006 noemde bisschop Wiertz van Roermond de uitspraken van Oosterhuis "volledig in strijd met de rooms-katholieke leer".

Poëzie

Oosterhuis' sterk bijbels beïnvloede liturgische poëzie is mede bekend geworden dankzij de vernieuwende muziek van componisten van de bovengenoemde Bernard Huijbers, later ook van Antoine Oomen en Tom Löwenthal, diens jongere broer Luc Löwenthal en anderen. Een aantal van hun composities is ook in buitenlandse liedbundels opgenomen. In de jaren zestig van de vorige eeuw werd de Amsterdamse Werkgroep voor Volkstaalliturgie opgericht. Toen deze in 1980 werd opgeheven, richtte Oosterhuis met een aantal medestanders de Stichting Leerhuis en Liturgie op, die zich ten doel stelt "de studie van de bijbel en van de joodse en christelijke traditie te bevorderen, vrij van dogmatisch-kerkelijke vooroordelen en instituties, en daarnaast nieuwe liturgische modellen, teksten en liederen te ontwikkelen, zodat zij daarmee bijdraagt aan politiek-maatschappelijke bewustwording, bestaansverheldering en bemoediging van binnen- en buitenkerkelijke groeperingen en personen".

Bernard Huijbers

Rond 1980 staakten Oosterhuis en Huijbers hun jarenlange samenwerking van tekstschrijver en componist. Huijbers kon zich niet langer vinden in de bijbelse, Joodse, door 'Gij' en 'God' beïnvloede teksten, waar Oosterhuis sterk aan vasthield. Huijbers wenste daarentegen een spiritualiteit die voorgoed "aan Gij voorbij" was, met dank "aan Gods nalatenschap". In Zuid-Frankrijk koos hij teksten van hemzelf en anderen die hij op muziek zette. Woorden die daar terugkeren zijn bijvoorbeeld 'Al', 'Heelal', 'Bestaan', 'Geheel'.

Vóór en tegen

Vanwege zijn invloed op de Nederlandse rooms-katholieke liturgie werd hij door het opinieblad HP/De Tijd in 2004 genomineerd in de categorie katholieken in de verkiezing van 'Ergste Nederlanders'. Lezers van het blad verkozen hem tot 12e op de lijst , daarmee is hij de hoogst genoteerde katholiek van de lijst. Anderzijds krijgt hij juist om die invloed ook veel waardering: zo ontving hij op 18 oktober 2002 bijvoorbeeld een eredoctoraat in de theologie van de protestantse Vrije Universiteit van Amsterdam.

Zijn tot liturgische liederen bewerkte gedichtenoeuvre is populair bij sommige katholieken en protestanten. Het Katholiek Nieuwsblad noemde zijn teksten doorspekt met een "ondertoon van pathetisch zelfbeklag en warrige, in wezen nietszeggende beeldspraak". Oosterhuis is in ieder geval een symbool geworden van de polarisatie die in de Nederlandse kerkprovincie ontstond in het midden van de jaren zestig in de vorige eeuw.

Invloed

Op de vraag wat de invloed van Oosterhuis is op de Nederlandse kerkprovincie is het antwoord nog niet duidelijk. Enerzijds lijkt zijn invloed op het einde van de 20e eeuw aan het tanen. Zo is Laus Deo (2000) van het bisdom Roermond het eerste nagenoeg 'Oosterhuis-vrije' katholieke liedboek. De enige tekst die van deze dichter nog voorkomt is het Nederlandstalige klaaglied op muziek van Bernard Huijbers voor de liturgie van Goede Vrijdag "Mijn volk, wat heb Ik u gedaan" - een lied dat door zijn veronderstelde antisemitisme in de kring van Oosterhuis allang in de ban is. Volgens bisschop Frans Wiertz van Roermond zijn de liederen van Oosterhuis geweerd omdat deze openlijk de kern van de katholieke leer bestrijdt. Wiertz voelde zich persoonlijk diep gegriefd door Oosterhuis betiteling van de Eucharistie als "truc der trucs".. Anderzijds stond Oosterhuis zelf bij de ontwikkeling van de officiële teksten voor de liturgie mee aan de bron van vele officieel goedgekeurde liturgische teksten, waaronder delen van Eucharistische gebeden. Andere, meestal te zingen eucharistische gebeden zijn niet door de bisschoppen goedgekeurd, maar worden wel gebruikt.

Vijftig jaar

Medestanders van Oosterhuis zien in hem een boegbeeld van het verzet tegen het proces van restauratie in de Nederlandse bisdommen. Er ontstaat ook een groep jongeren, vooral protestanten, die zijn politieke en historische functie niet van belang vindt voor de beoordeling van zijn teksten. In een verkiezing van het "mooiste religieuze lied" onder NCRV-luisteraars in 2006 eindigde Oosterhuis' "De steppe zal bloeien" (melodie Antoine Oomen) op de eerste plaats, en "De Heer heeft mij gezien en onverwacht" (melodie Bernard Huijbers) als derde. Oosterhuis' "Licht dat ons aanstoot..." (melodie Antoine Oomen) eindigde op plaats 7. Ook besloot de NCRV een uitzending te wijden in de Nieuwe Kerk in Amsterdam aan het liederen-oeuvre van Oosterhuis onder de titel Vijftig jaar liederen van hoop en wanhoop. Hoe het ook zij, zijn liederen worden nog altijd week in week uit gezongen in zowel protestantse als katholieke kerken verspreid door Nederland en Vlaanderen.

Vertaling Pentateuch

Samen met Alex van Heusden heeft Oosterhuis een vertaling van de Pentateuch gemaakt. Elk boek is apart verschenen en de vijf delen dragen de namen van de Hebreeuwse beginwoorden: In den beginne (Genesis), En dit zijn de namen (Exodus), Hij riep (Leviticus), In de woestijn (Numeri) en Dit zijn de woorden (Deuteronomium). Deze Nederlandse vertaling probeert zo dicht mogelijk bij de Hebreeuwse grondtekst met zijn eigen idioom en kenmerkende stijlfiguren te blijven. Aan de vertaling zijn verklarende aantekeningen toegevoegd, die behalve op de moderne bijbelwetenschappen ook geïnspireerd zijn op de oude rabbijnse en andere joodse bronnen. De vertaling is bedoeld om voor te lezen.

Activiteiten

Bij de bijzetting van prins Claus von Amsberg in de Nieuwe Kerk in Delft op 15 oktober 2002 hield Oosterhuis op verzoek van koningin Beatrix en haar zonen de overdenking. Op 29 mei 2005 hield hij een preek tijdens de slotviering van de dertigste Evangelischer Kirchentag te Hannover.

Oosterhuis stond voor de Tweede Kamerverkiezingen 2006 als lijstduwer op de nummer 30 van de kandidatenlijst van de SP. In deze rol deed hij van zich spreken door het Nederlandse uitzettingsbeleid te vergelijken met het ophalen van Joden door de Nederlandse politie tijdens de Tweede Wereldoorlog. De directeur van de IND, P. Veld, deed daarop aangifte wegens belediging. Oosterhuis was er niet van onder de indruk: "Ik hoop dat er veel getuigen worden opgeroepen voor mijn rechtszaak en dat die uiteindelijk zal leiden tot een parlementaire enquête" (NRC, 17 november 2006). Sindsdien is de aangifte niet meer in het nieuws geweest.

Hij trad in het nieuws als een groot voorstander van de pardonregeling voor 26.000 asielzoekers, die er in 2007 inderdaad kwam.

De Nieuwe Liefde

Op 12 februari 2011 opende koningin Beatrix Oosterhuis' nieuwe centrum voor debat en poëzie De Nieuwe Liefde aan de Da Costakade in Amsterdam. De voormalige wijnkoperij was dankzij een mega-investering omgevormd dankzij Oosterhuis' bewonderaar en mecenas Alex Mulder. Bij die gelegenheid las de koningin het bekende gedicht voor van Henriëtte Roland Holst-van der Schalk: "...de zachte krachten zullen zeker winnen in 't eind".

In het TV-programma (EO, 19 februari) Blauw Bloed merkte Oosterhuis op dat de koningin zich "zwaar gecensureerd" voelt en vooral door de PVV zich zelfs in haar Kersttoespraken niet vrij kan uiten. Commentatoren columnisten, brievenschrijvers, ook mailers en twitteraars vielen over de 77-jarige Oosterhuis heen. Zelf noemde hij later zijn optreden "een beetje dom" en dat dat zo niet had moeten zeggen: het ging hierbij om een persoonlijke indruk van hemzelf, niet om een iets waarover de koningin bij hem over zou hebben geklaagd.

Bibliografie

Oosterhuis heeft tientallen publicaties op zijn naam, waaronder de bundels van gedichten en overwegingen Zien soms even en Bid om vrede, die vele malen herdrukt zijn. Er bestaan vertalingen in het Engels, Frans, Duits, Italiaans en Spaans, maar ook in het Fins en het Pools.

• Met alle wapens... op alle fronten. Brussel, De Seinhoorn, 1957
• Uittocht. Gedichten. Amsterdam, Poëziereeks De Windroos, 1961
• Groningen en andere gedichten. Amsterdam, Poëziereeks De Windroos, 1962
• Dertig liederen voor een Nederlandse liturgie. Hilversum, Gooi en Sticht, 1964
• Hand op mijn hoofd. Gedichten. Utrecht, De Fontein, 1965
• Bid om vrede. Gedichten. Utrecht, Amboboeken, 1966
• Vijftig psalmen. Proeve van een nieuwe vertaling. Door Huub Oosterhuis en Michel van der Plas, in samenwerking met Pius Drijvers en Han Renckens. Utrecht, Amboboeken, 1967
• In het voorbijgaan. Teksten. Utrecht, Amboboeken, 1968
• Binnenkant. Gedichten. Bussum / Hilversum / Roermond, diverse uitgevers, 1969
• Parcival. Gedichten. Bilthoven, Amboboeken, 1970
• Gedichten. Bilthoven, Amboboeken, 1970
• Zien, soms even. Fragmenten over God: een voorlees-boek. Gedichten. Bilthoven, Amboboeken, 1972
• Herschreven gedichten. Bilthoven, Amboboeken, 1973
• Hoe ver is de nacht. Gedichten. Bilthoven, Amboboeken, 1974
• Als je zoon je vraagt. Momenten uit een gemeente. Bilthoven, Amboboeken, 1974
• Tot op vandaag. Gedichten. Bilthoven, Amboboeken, 1975
• Mensen voor dag en dauw. Overdenkingen. Bilthoven, Amboboeken, 1976
• Dan zal ik leven. Teksten voor uren alleen. Gedichten. Bilthoven, Amboboeken, 1976
• Schatkist doodkist: Chili '77. Samengesteld door Huub Oosterhuis. Amsterdam, Populier, 1977
• Gaan waar geen weg is. Overdenkingen. Bilthoven, Amboboeken, 1979
• Twee of drie. Voor en over kritische gemeenten: Nederlandse kerkgeschiedenis sinds bisschop Bekkers. Bilthoven, Amboboeken, 1980
• Niets is onmogelijk. Bijbelverklaring. Baarn, Amboboeken, 1981
• God is ieder ogenblik nieuw. Gesprekken met Edward Schillebeeckx. Baarn, Amboboeken, 1982
• Aandachtig liedboek: 143 teksten om te zingen en ter overweging. Baarn, Amboboeken, 1983
• Een vogel met drie vleugels. Gedichten. Amstelveen, Luyten, 1983
• Gedroomde god. Nieuwe gedichten. Baarn, Amboboeken, 1983
• Gebeden en psalmen. Baarn, Amboboeken, 1984
• En ik zag: een nieuwe wereld : proeven van bijbelse prediking. Baarn, Amboboeken, 1984
• Het lied van de wereld. Een leerdicht. Baarn, Amboboeken, 1986
• Nieuw bijbels liedboek. Baarn, Amboboeken, 1986
• Hagepreken. Baarn, Amboboeken, 1987
• Wat heet God. Gesprekken. Amsterdam, Balans, 1988
• Gezelschap. Gedichten. Baarn, Amboboeken, 1988
• De dag die komt. Het bijbelse geloofsverhaal: woorden om te doen: overwegingen, liederen, gebeden, van Advent tot Advent. Kapellen / Kampen, Kok Agora / Pelckmans, 1988
• Licht dat aan blijft. 30 jaar liturgie-vernieuwing. Kapellen / Kampen, Kok Agora / Pelckmans, 1990
• Het woord doorgeven. Schriftuitleg. Kampen, Kok, 1991
• Zee van tijd. Gedichten. Baarn, Ambo, 1992
• Zolang er mensen zijn. Honderd liederen voor de eredienst. Kampen / Averbode, Kok / Altiora, 1993
• Later leven. Gedichten. Aalsmeer, DABAR/boekmakerij Luyten, 1993
• De onrust van de liefde. Gedichten 1983-1993. Baarn, De Prom, 1994
• Geestverwant. Beschouwingen over God en Jezus. Kampen, Kok Agora, 1995
• Een huis waar alles woont. Essays. Amsterdam, Balans, 1996
• Weg en omweg. Gedichten 1950-1995. Tielt / Baarn, Lannoo / De Prom, 1996
• Levende die mij ziet. Gedichten, gezangen en gebeden. Tielt / Kampen, Lannoo / Kok, 1999
• In den beginne. Het boek Genesis; De vijf boeken van Mozes, de Tora: de eerste afdeling van de joodse Schrift. Amsterdam, Prometheus, 1999
• Boek van mijn leven. Overdenkingen. Kampen / Averbode, Kok / Averbode, 2000
• Mens op aarde. Gedichten. Kampen, Ten Have, 2000
• Om liefde. Gedichten. Kampen, Ten Have, 2001
• Nooit meer niet. Nieuwe gedichten. Baarn, De Prom, 2002
• Lukaspassie. Amsterdam, Van Gennep, 2003
• De zevenmaster. Een klein heldendicht. Amsterdam, De Prom, 2003
• Verzameld liedboek. Liturgische gezangen op teksten van Huub Oosterhuis. Kampen / Antwerpen, Kok / Halewijn, 2004
• Ogen die mij zoeken. Afscheid en uitvaart. Kampen, Kok, 2005
• Hier aanwezig. Gedichten. Kampen, Ten Have, 2005
• Licht. Gedichten. Arnhem, Terra, 2006
• In den beginne. Het boek Genesis vertaald en van aantekeningen voorzien. Pandora, 2007
• Wie bestaat. Nieuwe gedichten. Kampen, Ten Have, 2008
• Trouw bezingen. Averbode, Kok, 2008
• Godweet komt het goed. Een keuze uit de liederen en gedichten. Muntinga Pockets, 2008
• Kom bevrijden - 150 Gebeden Ten Have, 2009
• 150 psalmen Vrij (2011)

Externe links

• Website van Huub Oosterhuis
• Profiel bij de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (dbnl)

links naar op internet te vinden literaire kritieken m.b.t. Oosterhuis door Kees Fens :

• http://www.niekvanbaalen.net/fens/publ_images_new.php?Nummer=7181&Jaar=1965
• http://www.niekvanbaalen.net/fens/publ_images_new.php?Nummer=3744&Jaar=1966
• http://www.niekvanbaalen.net/fens/publ_images_new.php?Nummer=7419&Jaar=1968
• http://www.niekvanbaalen.net/fens/publ_images_new.php?Nummer=7693&Jaar=1970

Mediabestanden

Zie de categorie Huub Oosterhuis van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.