Iljoesjin Il-76

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Iljoesjin Il-76
Sudan Nyala Airport Ilyushin-76.jpg
Fabrikant Iljoesjin
Type(s)
Lengte 46,59 m
Spanwijdte 50,50 m
Hoogte (vanaf de grond) 14,76 m
Leeggewicht Il-76: 72.000 kg
Il-76MF: 104.000 kg
Vleugeloppervlak 300 m2
Max. startgewicht Il-76: 157.000 kg
Il-76MF: 210.000 kg
Motoren Il-76: 4 x Soloviev D30KP
Il-76TD-90VD: 4 x Aviadvigatel PS90
Max. stuwkracht per motor D30KP: 118 kN
PS90: 158,3 kN
Kruissnelheid 900 km/h
Kruishoogte 13.000 m
Max. reikwijdte 4.400 km
Eerste vlucht 25 maart 1971
Status in gebruik
Aantal gebouwd 960
Portaal  Portaalicoon   Luchtvaart

De Iljoesjin[1] Il-76 (Russisch: Ильюшин Ил-76) (NAVO-codenaam: Candid) is een Russisch strategisch transporttoestel. Het toestel wordt in grote aantallen gebruikt in Azië, Afrika en Oost-Europa. Het toestel werd in 1967 ontworpen na een opdracht van de regering van de Sovjet-Unie om een toestel te ontwerpen dat 40.000 kg over een afstand van 5000 km moest kunnen vervoeren binnen 6 uur. Daarnaast moest het toestel ook kunnen opereren van onverharde landingsbanen en bestand zijn tegen extreme weersomstandigheden zoals die in Siberië voorkomen.

De Il-76 lijkt wel wat op de Amerikaanse Lockheed C-141 Starlifter. Maar de Il-76 heeft meer laadvermogen en sterkere motoren. De eerste vlucht vond plaats in 1971 in Tasjkent, bij de TAPiCH-vliegtuigfabriek, in het tegenwoordige Oezbekistan, waar het toestel tot op de dag van vandaag wordt geproduceerd. In de toekomst zullen verbeterde versies van dit toestel gebouwd worden door de Verenigde Vliegtuigbouwcorporatie (OAK).

Geschiedenis[bewerken]

De Iljoesjin Il-76 werd in 1967 ontworpen door het Iljoesjin-ontwerpbureau om te voldoen aan een opdracht van de Russische overheid voor een middelzwaar transportvliegtuig voor de lange afstand. Zoals het geval was bij vrijwel alle Sovjet-transportvliegtuigen, werd dit toestel gebouwd volgens de eisen van de VTA (Voenno-Transportnaya Aviatsya), het Transport Commando van de Sovjet Luchtmacht. Het toestel had een draagvermogen van ongeveer 40 ton, dezelfde klasse als de Amerikaanse C-141 Starlifter. Het was ook duidelijk aan de vormen te zien dat de Starlifter model had gestaan tijdens de ontwerpfase.

Op 25 maart 1971 maakte het toestel vanaf de Iljoesjin-fabriek op het vliegveld Khodinka, vlak bij Moskou, haar eerste vlucht. Nadat er drie preproductievliegtuigen gebouwd waren op Khodinka, werd de productie overgeheveld naar de staatsvliegtuigfabriek no. 86 op het vliegveld Chkalowa nabij de Kazakhse hoofdstad Tasjkent. In 1971 werd het tweede prototype in Aeroflot-kleuren naar de Parijse Luchtvaartshow gestuurd waar het toestel haar westerse debuut maakte. De Westerse wereld was onder de indruk van de mogelijkheden van het vliegtuig en de NAVO gaf het toestel de codenaam 'Candid'.

De Iljoesjin Il-76 was speciaal ontworpen voor ruwe landingsbanen. Het toestel had aan een niet geasfalteerde landingsbaan van 1.829 meter voldoende, terwijl de grond maar 6 kilo per m2 gronddruk hoefde te kunnen weerstaan om het toestel te kunnen dragen. Verder was het toestel zeer zelfvoorzienend door de interne laadkraan en startgeneratoren. Zoals bij elk Russisch toestel waren zelfs bij de civiele toestellen duidelijk militaire onderdelen te zien. Toestellen van de eerdere Il-76M-productieseries vliegen rond met een (lege) geschutskoepel in de staart, en de observatiekoepel met weer- en grondradar in de neus van alle toestellen maakte verkenning ook goed mogelijk. De radio’s waren geschikt voor zowel civiele als militaire frequenties. Ook was de laadruimte aangepast aan afmetingen van militaire voertuigen van het Sovjetleger. In geval van oorlog werd de staatsluchtvaartmaatschappij namelijk gewoon ingelijfd bij de strijdkrachten. De directeur van Aeroflot was een luchtmacht-generaal, terwijl alle piloten luchtmachtreservisten waren.

Uit de Iljoesjin Il-76 zijn hierna vele versies ontwikkeld. Andere toestellen werden door het staatsluchtvaartinstituut op vliegveld Sheremetyevo bij Moskou gebruikt voor het testen van onder andere nieuwe motoren. Andere toestellen zijn, als experiment, omgebouwd tot vliegende militaire commandopost, maar uiteindelijk zijn deze toestellen opgeslagen, nadat de Iljoesjin Il-86 beter geschikt bleek. Dit toestel stond toen bekend als Il-82 ‘Madcap’. Veel van deze voor tests omgebouwde toestellen staan nog steeds in opslag op het immense voormalige testterrein op het Moskouse vliegveld Sheremetyevo.

In totaal werden er gedurende 30 jaar 928 vliegtuigen gebouwd, namelijk 860 standaard Il-76's, 45 Il-78-tankerversies en 23 toestellen die aan staatsvliegtuigfabriek no. 83 op het vliegveld van Taganrog geleverd werden voor conversie naar de A-50-radarvliegtuigvariant. In 1994 werd de productie een jaar stilgelegd vanwege geldgebrek. In 1999 werd de productie echter weer stilgelegd, wachtend op de start van de serieproductie van de gemoderniseerde Il-76MF en -TF. Dit is een 6,6 meter langere versie van de originele Il-76 uitgerust met nieuwere motoren en elektronica die voor het eerst vloog op 10 augustus 1995. Het enige prototype is op dit moment nog steeds bezig met acceptatietests en het project wordt geplaagd door geldgebrek. Tien toestellen staan op dit moment op de productielijn, waarvan vijf toestellen (drie Il-76TF's en twee Il-76MF's) alleen nog motoren nodig hebben.[bron?]

In Sovjetdienst[bewerken]

Ilyushin Il-76.svg

In de luchtmacht van de Sovjet-Unie werd het toestel vooral ingezet als strategisch transportvliegtuig en als transportvliegtuig voor de luchtlandingstroepen. Hiermee volgde het vliegtuig de Antonov An12 ‘Cub’ op. Het toestel werd operationeel veel ingezet door de Rode Luchtmacht. In 1976 maakte het toestel haar operationele debuut door Cubaanse versterkingen en materieel van Cuba en de Sovjet-Unie naar Angola te vliegen. Ook ondersteunde het Sovjet Transportcommando VTA de uiteindelijke terugtrekking van de Cubanen in 1989. In 1978 kwamen Il-76's ook in actie tijdens de Sovjetrussische steun aan Ethiopië dat oorlog voerde met Somalië. Een jaar later vlogen Il-76's luchtlandingstroepen naar Afghanistan tijdens de beruchte Sovjet-interventie in dat land. Tussen 1979 en 1989, toen de Sovjet strijdkrachten zich uiteindelijk terugtrokken, vlogen Il-76's een luchtbrug naar het land met versterkingen, voorraden en troepen. Tijdens de terugtrekking waren Il-76's ook zeer actief.

Als laatste wapenfeiten van het vliegtuig werden Il-76's ingezet tijdens de conflicten in Tsjetsjenië van 1994 en 1996 en werden door de voormalige Sovjetrepublieken Il-76's ingezet tijdens diverse kleinere en grotere grensconflicten, zoals in Georgië en Azerbeidzjan. Tijdens vrijwel alle acties werden civiele en militaire toestellen door elkaar gebruikt, wat de verwevenheid tussen beide onderdelen weer onderstreepte. Na de val van de Berlijnse Muur en het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 en 1992 kreeg het toestel bekendheid door haar betrokkenheid bij de terugtrekking van de Sovjet-troepen uit Polen en de voormalige Duitse Democratische Republiek.

De Il-76 werd ook ingezet als tanker en als vliegend radarstation, als de Il-78 en de Il-76/A50. De Il78 ‘Midas’-tanker kan drie vliegtuigen gelijktijdig bijtanken vanuit haar eigen brandstofvoorraad. Indien nodig kunnen in het vrachtruim nog extra brandstofcellen geplaatst worden, maar normaal is het vrachtruim nog beschikbaar voor vracht. De Il-76/A50 ‘Mainstay’ was de Sovjet-tegenhanger van de NAVO E3 AWACS-vliegtuigen. Tijdens de laatste jaren van de Koude Oorlog was dit toestel een bedreiging voor NAVO-gevechtsvliegtuigen, maar het feit dat er maar 23 van gebouwd zijn, maakte het toestel onderbezet. Tegenwoordig staan de meeste toestellen in opslag vanwege geldgebrek.

Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie zijn veel Il-76's terechtgekomen bij de luchtmachten van de diverse nieuwe republieken. Zo heeft de luchtmacht van de Oekraïne een behoorlijke vloot van enige tientallen vliegtuigen. Veel andere militaire vliegtuigen zijn verdwenen in de civiele wereld. Zo heeft de Oekraïense maatschappij Busol Airlines enkele Il78-tankers in dienst, waarvan de tankinstallaties verwijderd zijn zodat ze weer als gewone transportvliegtuigen rondvliegen. De Iljoesjin Il-76 heeft een beperkt militair exportsucces gehad. De grootste buitenlandse klant was de Indiase Luchtmacht die sinds de tachtiger jaren enige tientallen Il-76's in dienst heeft. Sinds de val van de Berlijnse Muur hebben de luchtmachten van Algerije en Iran ook enige exemplaren in dienst.

Succes in de civiele sector[bewerken]

De Sovjet staatsluchtvaartmaatschappij Aeroflot ontving in 1975 haar eerste vliegtuigen, nadat de eerste bestelling voor de Sovjet-luchtmacht geleverd was. Deze toestellen werden vooral intern gebruikt in Siberië en in de olierijke Kaukasus, in het zuiden van de Sovjet-Unie als ondersteuning van de olie-industrie. Hier kwamen de kwaliteiten van dit toestel als een robuust transportvliegtuig aan het licht. Enkele andere landen, zoals Syrië, Irak en Cuba plaatsten orders voor Il-76's voor hun nationale luchtvaartmaatschappijen, waarvan Irak de meeste toestellen kreeg. Libië bestelde in de jaren tachtig ook enkele toestellen, die zowel militair als civiel werden ingezet. Zeker drie van deze toestellen werden vernietigd of beschadigd tijdens de Amerikaanse aanvallen op Libië in april 1986 (Operatie El Dorado Canyon).

Na de val van de muur en het uiteenvallen van de Sovjet-Unie kwamen de eerste toestellen op de Europese vliegvelden terecht, meestal gecharterd door Westerse vrachtvervoerders. Dit kwam vooral omdat het toestel, vergeleken met westerse toestellen in dezelfde klasse, veel goedkoper in het charteren was. Tegelijkertijd had het vliegtuig qua laadvermogen en laadgemak geen echte concurrenten in de Westerse wereld. In het Westen waren alleen militaire vrachtvliegtuigen, zoals de C141 Starlifter en de Lockheed C-5 Galaxy, in staat dit toestel te evenaren. Het huren van deze toestellen was echter vrijwel onmogelijk. Ook was het toestel relatief bekend in het Westen en waren de piloten het best opgeleid voor het vliegen in de Westerse luchtruimen. Het vliegtuig was ook een van de modernste en meest in gebruik zijnde transportvliegtuigen in de Russische luchtvaartwereld.

De eerste charters werden georganiseerd om door het Westen ingezamelde hulpgoederen naar diverse voormalige Sovjet-landen te brengen. Ook werd intensief van het toestel gebruikgemaakt voor het invliegen van hulpgoederen naar het door oorlog verscheurde Bosnië. De Verenigde Naties charterden in 1991 en 1992 diverse toestellen voor de luchtbrug naar Sarajevo. Dit ging door tot 1995, hoewel in de latere jaren militaire vliegtuigen van de Westerse luchtmachten de overhand hadden. Deze waren namelijk uitgerust met verdedigingsapparatuur tegen luchtdoelraketten die vaker dan eens tegen de langzame transportvliegtuigen werden gebruikt. Geen Il-76 werd gelukkig neergehaald. Het enige 'slachtoffer' was een Il-76 van de Wit-Russische maatschappij Belair, de EW-76836, die op 31 december 1994 doorschoot na een klapband. Uiteindelijk kwam het toestel in het gras terecht met een ingeklapt neuswiel. Hier moest het blijven staan tot na 1996, na het einde van de oorlog, toen het eindelijk geborgen kon worden.

In de inmiddels voormalige Sovjet-Unie ontstond intussen een vergaande versnippering van de voormalige Aeroflot-toestellen, toen elke nieuwe staat vliegtuigen opnam, opeiste of gewoon inpikte uit de failliete Sovjet-boedel. Tegelijkertijd kwamen tientallen (zo niet honderdtallen) kleine vrachtmaatschappijtjes op die probeerde in te spelen op de trend om in en voor het Westen te vliegen. Ook kregen meer buitenlandse maatschappijen de beschikking over dit toestel. Iran ontving verschillende toestellen, terwijl zowel Heavylift Airlines en Air Foyle, beide speciale vrachtchartermaatschappijen uit Groot-Brittannië, contracten onderhielden met Russische Il-76-maatschappijen en zelfs enkele toestellen in hun kleuren lieten spuiten. Toch bleven deze toestellen hun originele registraties behouden.

Inmiddels is de chaos die ontstond na de opheffing van de Sovjet-Unie grotendeels verdwenen en zijn de meeste van die kleine maatschappijtjes ook weer verdwenen of opgeslokt door de grotere maatschappijen. Geluidsoverlast en ongevallen hebben de voormalige Sovjet-vliegtuigen inmiddels een heel wat slechtere naam bezorgd. Slecht onderhoud en chronisch geldgebrek plagen veel maatschappijen in de voormalige Sovjet-Unie en houden hun toestellen aan de grond. Bewoners van Westerse vliegvelden klagen steen en been over de herrie die de overgebleven vliegtuigen maken, iets wat bij de ontwerpers en beleidsmakers in de voormalige Sovjet-Unie nooit prioriteit heeft gehad. Hierdoor is de populariteit van vooral de Il-76 afgenomen en gedeeltelijk ingenomen door toestellen zoals de nog grotere Antonov An-124, het grootste commerciële transportvliegtuig ter wereld. Er zijn wel enige projecten opgestart om de Il-76 te moderniseren, maar door bureaucratie en chronisch geldgebrek zijn deze projecten of nooit van de tekentafel afgekomen of blijven steken bij het prototypestadium. Tegenwoordig zijn er nog slechts enkele Europese vliegvelden waar de Il-76's verwelkomd worden.

Varianten[bewerken]

Van de Il-76 zijn in de loop der jaren verschillende varianten verschenen. De grootste modificaties zijn toegepast op de IL-78 Midas-tanker en de A-50 Mainstay AWACS.

Daarnaast is het toestel ook aangepast om te worden gebruikt als blusvliegtuig. Deze versie wordt zelfs door de Verenigde Staten gebruikt om bosbranden in Californië te bestrijden. Dit omdat het toestel driemaal zoveel water kan vervoeren dan de Lockheed C-130 Hercules.

Hieronder volgt een lijst van vrijwel alle voorkomende varianten. Er zijn ook enkele toestellen eenmalig omgebouwd, deze zijn niet opgenomen in de lijst. Het betrof meestal tijdelijke modificaties of experimenten.

  • Il-76 - originele versie van de Il-76
  • Il-76T - civiele versie van de Il-76; verschil zit vooral in het navigatiesysteem
  • Il-76M - militaire versie van de Il-76; eerdere versies hebben een (lege) geschutskoepel in de staart
  • Il-76TD - langeafstandversie van de Il-76T-variant
  • Il-76MD - langeafstandversie van de Il-76M-variant
  • Il-76/A50 (NAVO codenaam: Mainstay) AEW-variant (Airborne Early Warning), een vliegend radarstation met een radar op de rug en commandoapparatuur in de romp
  • Il-76MDK - kosmonautentrainer voor het ruimtevaartprogramma (zero-gravity-trainer)
  • Il-78 (NAVO-codenaam: Midas) - tankversie voor het bijtanken van gevechtsvliegtuigen in de lucht
  • Il-76FF - blusvliegtuigversie (prototype gezien op Parijs 1993)
  • Il-76MF - gemoderniseerde militaire versie van de Il-76
  • Il-76TF - gemoderniseerde civiele versie van de Il-76

Trivia[bewerken]

De Il-76 was het toestel waarmee de eerste noodhulp van Rusland aan de Verenigde Staten ooit werd vervoerd. Dit naar aanleiding van orkaan Katrina en de gevolgen daarvan. Op 8 september 2005 landde een toestel van de Russische luchtmacht in Little Rock. Op 14 september volgde nog een tweede lading met hulpgoederen.

De nieuwste variant van de Il-76, de Il-76MF

Zie ook[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Iljoesjin is de Nederlandse transliteratie van het Russische Ильюшин, deze wordt echter weinig gebruikt. Als internationale handelsnaam gebruikt Iljoesjin de Engelse transliteratie, Ilyushin.