Isaac Massa

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Mogelijk Isaac Massa door Frans Hals in 1626

Isaac Abrahamsz. Massa (Haarlem, 7 oktober 1586 - 1643?[1]) was een koopman in graan uit, de eerste Nederlandse diplomaat in, een reiziger naar en kenner van Rusland. Isaac Massa, soms de eerste Nederlandse kremlinoloog genoemd, beschreef in zijn Cort Verhael aan stadhouder Maurits een belangrijke periode in de Russische geschiedenis, de Tijd der Troebelen, zowel voor als na de dood van Boris Godoenov.[2]

Biografie[bewerken]

Moskovieten aan de zuidelijke grens door Sergei Ivanov (1864-1910)

Isaacs vader, Abraham Massart (Massaert of Massa), een laken- of zijdehandelaar kwam uit Thys. Hij vestigde zich in Antwerpen en was na 1585 zoals velen naar de Noordelijke Nederlanden vertrokken. In 1625 schreef Isaac Massa dat hij uit de gegoede familie Valroux stamde.[3][4] Over de familie is weinig meer bekend dan dat hij vijf zoons en een dochter had. Isaac zou zichzelf hebben leren schrijven. Rond 1600 kwam zijn vader te overlijden.[5]

Eerste reis[bewerken]

De tijd der troebelen door Sergei Ivanov (1864-1910)
Caerte van't Noorderste Russen, Samojeden, ende Tingoesen Landt. De Tazboezem, Vajgatsj (eiland), Jamal- en het Gyda-schiereiland staan aangegeven

In 1601 werd hij door zijn moeder naar Rusland gestuurd. De nieuwsgierige Massa verzamelde gegevens van Russische ontdekkingsreizigers [6] en leerde Russisch van een edelman, die zich verveelde nadat hij tien jaar eerder bij Tataarse aanvallen gewond was geraakt.[7] Massa vertelde hem over de Opstand, het protestantse geloof en de veroveringen van prins Maurits en schonk hem enkele historische prenten, zoals van de slag bij Turnhout.[8] Toen de man aanbod iets terug te willen geven, vroeg Massa gewiekst om een kaart van Moskou, een van de belangrijkste middeleeuwse staatsdocumenten.[9] Massa beleefde in wat nu heet de Tijd der Troebelen, de snelle opeenvolging van tsaren na de dood van Fjodor I van Rusland, de hongersnood die vier jaar duurde, de vlucht van vele Russen naar Polen, de belegering van Moskou door de Valse Dimitri I en Ivan Bolotnikov en het aantreden van Vasili Sjoejski.[10] Sjoesjki riep Karel IX van Zweden te hulp, toen Moskou in 1608 werd bedreigd in de Pools-Moskovitische Oorlog. Veel buitenlanders verlieten de stad. Massa vertrok naar Archangelsk en keerde terug naar Holland. Hij zou contact hebben gezocht met de rederijkers in Haarlem.[11]

Massa beschreef de verovering van Siberië door Jermak en de wegen van Moskou naar het hoge noorden; de Evenken, bewoners langs de Jenisej. Hij vermeldde dat de familie Stroganov rijk was geworden door daar bont op te kopen. In 1609 weigerde hij met Isaac le Maire in zee te gaan, die door Plancius gepropageerde expeditie naar de Oost om Siberië, door de Noordelijke IJszee wilde uitrusten. Massa veronderstelde dat Amerika aan Azië vastzat.[12]

Aanhalingsteken openen

Het is te overwegen of Amerika in de buurt van China niet aan deze drie delen van de wereld vast zit met een engte net zoals Afrika aan Azië hangt bij de Rode Zee. Dat kan best mogelijk zijn, want de enige bronnen die zeggen dat het daar open is, zijn geschriften van heidenen waarin zij schrijven dat het gescheiden is. Als het open is, moet de Straat zeer smal zijn want ik denk dat het anders onmogelijk is dat er mensen in Amerika gekomen zijn omdat Adam in Azië geschapen is en daar men nergens in de Heilige Schrift leest dat er voor de zondvloed schepen of schuiten waren.

Aanhalingsteken sluiten

In de Beschrijvinge vander Samoyeden Landt in Tartarien in 1612 uitgegeven door Hessel Gerritsz waren twee artikelen opgenomen van Massa, samen met een verslag van de derde reis van Henry Hudson.[13]

Tweede reis[bewerken]

Na de dood van Vasili IV van Rusland die werd opgevolgd door Michael I van Rusland zou de politieke situatie aanmerkelijk verbeteren. De Russen zochten steun tegen Polen en Zweden.[14] In 1614 vroeg de stadhouder aan de tsaar toestemming voor Massa om naar Moscovië te reizen en koopwaar naar Armenië en Perzië te vervoeren. Gerrit Jacobsz. Witsen, die samenwerkte met twee neven in de handel op Archangelsk, Reinier Pauw met zijn twee zonen Michiel en Adriaen Pauw en Elias Trip waren bij de aanvraag betrokken. De Amsterdamse kooplieden waren niet alleen geïnteresseerd in de aankoop van graan, maar vooral in de aankoop van ruwe Perzische zijde en edelstenen, die via Archangelsk konden worden uitgevoerd. De Russen waren geïnteresseerd in strategische goederen, zoals lood en buskruit, vanwege de Ingrische Oorlog. Massa propageerde landbouw op de uitgestrekte en vruchtbare bodem, een haven aan de Finse Golf en het aanleggen van een kanaal tussen de Dwina en de Wolga naar de Kaspische Zee.[15]

Derde en vierde reis[bewerken]

Portret van het echtpaar Isaac Massa en Beatrix van der Laen [16] vroeger beschouwd als een zelfportret van Frans Hals

In 1615 reisde hij met twee Russische gezanten naar Frankrijk als tolk. Hij begeleidde hen naar Rusland en arriveerde in september samen met Job Paludanus in Moskou.[17] Vanwege de onderhandelingen over de Vrede van Stolbovo met Zweden mocht hij met niemand contact hebben. Massa vroeg schadevergoeding aan de Staten-Generaal, kreeg uitbetaald, maar moest hen niet nogmaals lastig vallen.[18] Massa beweerde dat een groot deel van de rijkdom van de Republiek afkomstig was van de handel op Archangelsk.[19]

In 1618 kreeg hij toch een nieuwe missie naar Moskou, want de Engelse kooplieden, verenigd in de Moskovische Handelscompagnie waren in ongenade gevallen. Massa had - ditmaal als agent - een onderhoud met de tsaar en zijn vader Filaret, de metropoliet van Moskou.[18] Archangelsk brandde in 1619 volledig af, waarbij Massa al zijn goederen verloor. Op zijn terugreis kwam het schip in een zware storm terecht bij Lapland.[20]

Hij trouwde vrijdag 25 april 1622 met Beatrix van der Laen, de dochter van een burgemeester van Haarlem; haar vader was in 1619 uit de vroedschap was gezet vanwege Remonstrantse sympathieën.[11] Massa was toen op het hoogtepunt van zijn loopbaan. Frans Hals, een vriend van Massa, schilderde mogelijk hun huwelijksportret.[21]

Vijfde reis[bewerken]

Filips IV van Spanje probeerde in 1621 Polen over te halen tot een exportverbod van graan door de Nederlanders.

In 1624 was Massa in Moskou en beweerde door de Staten-Generaal als agent naar Rusland te zijn gezonden.[18]

In Zweden probeerde Massa Gustaaf II Adolf van Zweden voor de graanhandel op Rusland te interesseren.[22] Massa zette zijn gecompliceerde betrekkingen met Rusland en Zweden voort en in 1625 werd hij door de Zweedse koning in de adelstand verheven. In 1626 verstuurde hij couranten naar de tsaar.[23]

In 1626 bood Massa de tsaar aan in zijn dienst te treden, want hij wilde graag een diplomatieke post.[24]

Massa trok zich rond 1627 terug op Ter Specke het buiten van zijn schoonvader in Lisse, en niet ver van zijn zwager Adriaen Maertensz. Block.[25]

Geromantiseerde voorstelling van Moskou in de 17e eeuw met het Kremlin op de achtergrond, door Apollinari Vasnetsov (1856–1933)

Zesde reis[bewerken]

Isaac Massa door Frans Hals in 1635

In 1629 verzocht hij de tsaar hem vrije handel op Rusland toe te staan. Massa pleitte voor Elias Trip, die in het voorafgaande jaar een consortium had opgericht. Vanwege de Pools-Zweedse Oorlogen kon geen graan worden uitgevoerd vanuit Danzig.[26] Georg Everard van Klenck, zijn tegenstander en rijk geworden in de kaviaarhandel, kreeg toestemming van Filaret om vanuit Rusland tien of twaalf scheepsladingen rogge uit te voeren. Trip exporteerde ijzer naar Rusland en deed alsof hij voor de Zweedse kroon handelde.[27] Massa deed in 1629 mededelingen aan Michaël I van Rusland en zijn vader, Filaret van Moskou, over de binnenlandse politiek van de Republiek. Daarbij probeerde hij concurrenten en persoonlijke tegenstanders zwart te maken.[28]

In 1630 lagen de graanprijzen ook vanwege onderlinge concurrentie uitzonderlijk hoog. Albert Burgh en Johan Veltdriel, burgemeester van Dokkum, vertrokken naar Rusland om een monopolie voor Amsterdam te bepleiten en een goede ligplaats voor de schepen in de Noordelijke Dwina. In 1631 kwam een Russisch gezantschap langs in Den Haag om steun tegen Polen te verwerven.[29] De Russische kooplieden en de tsaar probeerden de handel te beperken door alleen in- en export vanuit Archangelsk toe te staan. Ook andere landen, zoals Zweden, Denemarken en Engeland, aasden op een aandeel. Alleen Adam Olearius wist een handelsovereenkomst te sluiten, iets wat Massa niet was gelukt.

Familie[bewerken]

In 1639 stierf zijn vrouw en Massa hertrouwde op 22 april 1640 Maria van Wassenbergh.[30] Uit elk huwelijk had hij twee kinderen. Zijn zoon Abraham diende als tolk bij de tweede reis van Burgh naar Moskou;[31] Willem werd notaris in Haarlem; Jacob studeerde in Utrecht. Twee van zijn erfgenamen waren zijn broer Christiaen, koopman op Rusland, wonende in Amsterdam en Susanne, zijn zuster in Den Haag. Zij verkochten een erf aan de moeder van Jan Six.[32] Zijn broer Lambert werd in 1644 begraven.[33]

Massa liet zich twee keer vereeuwigen door Frans Hals.[34] Hij was beschermheer van de Haarlemse schilder Torrentius.

Werken[bewerken]

  • Cort Verhael vande wegen ende rivieren uyt Moscovia
  • Wegh-wijser, om te reisen door Moscovien, en de aenhoorige landen (1615)
  • Een cort verhael van begin en oorspronck deser tegenwoordighe oorlogen en troeblen in Moscovia totten jahre 1610 onder 't gouvernement van diverse vorsten aldaer, in: M. Obolensky, A. van der Linde, ed., Histoire des guerres de la Moscovie (1601-1610) par Isaac Massa de Haarlem. 2 tom. Bruxelles 1866, I, 1-219 [8o]; in: Skazania inostrannyck pisatelej o Rossii, II. Archeograficeskoj komissiej, ed., Rerum Rossicarum Scriptores Exteri, II. Sint Petersburg 1868.
  • Zijn Album Amicorum is in het bezit van de Koninklijke Bibliotheek.[35]
Isaac Massa and the beginning of the Dutch-Russian relations by Pim van der Meiden

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Over de plaats en de dag van overlijden bestaat geen duidelijkheid. De begraafregisters uit Lisse tot 1687 zijn niet bewaard gebleven.[1]
  2. Tspace.library.utoronto.ca
  3. Handel tussen Rusland en de Nederlanden, 1560-1640: een netwerkanalyse van ... Door Eric Henk Wijnroks [2]
  4. Een aantal Massa's, woonachtig in Leiden gaf aan bij het huwelijk afkomstig te zijn uit Luikerland.[3]
  5. J. Keuning Isaac Massa (1586-1643)
  6. NNWB
  7. Meiden, G.W. van der (1993) Isaac Massa and the beginning of the Dutch-Russian relations, p. 29. In: Proceedings of the Conference on the relations between Russia and Netherlands from the 16th to the 20th Century, held at the Rijksmuseum. Amsterdam, June 1989.
  8. Russen en Nederlanders. Uit de geschiedenis van de betrekkingen tussen Nederland en Rusland 1600-1917, p. 39. Rijksmuseum Amsterdam 1989. Tekst: Jozien J. Driessen.
  9. Krasnikova, O. (2007) nederland en hoe rusland op de kaart werd gezet (van de zestiende eeuw tot de hervormingen van peter de grote in de achttiende eeuw). In: Pinakotheke (2007). The Magazine for Art Connoisseurs and Amateurs, p. 34.
  10. http://www.abcgallery.com/list/2001oct01.html
  11. a b http://www.lustigegeesten.nl/prosopografie/prosopografie_more.php?search_fd0=H356
  12. Pinakotheke (2007). The Magazine for Art Connoisseurs and Amateurs, p. 10.
  13. Na de dood van Hessels in 1632 kwam zijn voorraad koperplaten in handen van Willem Blaeu.
  14. Meiden, G.W. van der (1993) Isaac Massa and the beginning of the Dutch-Russian relations, p. 32.
  15. Rusland en de Nederlanden beschouwd in derzelver wederkeerige ..., Volume 1, p. 104 Door Jacobus Sche ltema [4]
  16. Frans Hals. Tentoonstelling ter gelegenheid van het honderdjarig bestaan van het Gemeentemuseum te Haarlem 1862-1962, p. 31-32.
  17. Paludanus keerde pas in 1621 terug?
  18. a b c Meiden, G.W. van der (1993) Isaac Massa and the beginning of the Dutch-Russian relations, p. 36.
  19. Handel tussen Rusland en de Nederlanden, 1560-1640: een netwerkanalyse van ... Door Eric Henk Wijnroks [5]
  20. Wijnroks, E. (2000) Handel tussen Rusland en de Nederlanden, 1560-1640: een netwerkanalyse van de Antwerpse en Amsterdamse kooplieden, handelend op Rusland, p. 236.
  21. Huwelijksportret Massa - Rijksmuseum Amsterdam - Museum voor Kunst en Geschiedenis
  22. Klein, P.W. (1974) De Trippen in de 17e eeuw, p. 159.
  23. Maier, I. (2009) Zeventiende-Eeuwse Nederlandse couranten vertaald voor de tsaar
  24. Meiden, G.W. van der (1993) Isaac Massa and the beginning of the Dutch-Russian relations, p. 38.
  25. Na de dood van Massa kreeg Block het buiten in 1644 van de gebroeders Van der Laan, die in financiële moeilijkheden terecht waren gekomen. Zie: Hulkenberg, A.M. (1975) Keukenhof, p. 38.
  26. Dillen, J.G. van (1970) Van Rijkdom en Regenten, p. 65.
  27. Klein, P.W., (1974) De Trippen in de 17e eeuw, p. 160.
  28. Raptschinsky, B. (1937) Uit de geschiedenis van den Amsterdamschen handel op Rusland in de XVIIe eeuw. Georg Everhard Kleinck. In: Jaarboek Amstelodamum, p. 78.
  29. http://www.rijksmuseum.nl/assetimage.jsp?id=SK-A-1633
  30. Collections of paintings in Haarlem, 1572-1745 Door P. Biesboer, Carol Togneri [6]
  31. Rusland en de Nederlanden beschouwd in derzelver wederkeerige ..., Volume 1, p. 210 Door Jacobus Scheltema [7]
  32. In een nog onbekend jaar wist Jan Six ook het huwelijksportret van Massa en zijn vrouw in bezit te krijgen.
  33. DTB Stadsarchief
  34. Isaac Abrahamsz Massa 2 by Frans Hals - Artilim
  35. F.D.O. Obreen (1881 - 1882) Het album amicorum van Isaac Massa. In: Archief voor Ned. Kunstgeschiedenis IV, p. 284-288.