Jürgen Habermas

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Jürgen Habermas (Düsseldorf, 18 juni 1929) is een Duits filosoof en socioloog.

Jurgen Habermas, foto gemaakt door Wolfram Huke

Habermas werd vooral bekend door zijn theorie over de publieke sfeer (openbaarheid). Deze theorie beschreef hij in zijn boek Strukturwandel der Öffentlichkeit (1962). Deze theorie houdt in dat er voor een optimale publieke sfeer een ruimte moet zijn waarbinnen rationele discussies kunnen worden gevoerd, vrij van dwingende machten. Volgens Habermas was hier sprake van in de bourgeoismaatschappij van de 18e eeuw. Heden ten dage is er door de komst van de massamedia en de vervagende grenzen tussen privé en staat, een publieke sfeer overgebleven die in niets lijkt op de volgens Habermas optimale situatie. Andere kernpunten van zijn werk zijn de analytische benadering van de ontwikkelde kapitalistische maatschappij, democratie, politiek en de ratio.

Inhoud

[bewerken] Levensloop

Habermas groeit op in Gummersbach, een kleine plaats vlak bij Düsseldorf. Zijn ouders zijn geen nazi-aanhangers, maar als voorzitter van de Kamer van Koophandel kiest zijn vader voor de rol van meeloper om zijn maatschappelijke positie niet te verliezen. Als Hitler aan de macht komt (31 januari 1933), is Habermas vier jaar. Net als veel andere Duitse jongens van die tijd wordt hij lid van de Hitlerjugend. Na de oorlog, Habermas is dan 15 jaar, komt hij erachter wat zich daadwerkelijk tijdens het naziregime heeft afgespeeld. De verslagen van oorlogsprocessen en de beelden van de concentratiekampen stonden in schril contrast met hetgeen het Duitse volk door de nazi's was voorgehouden en het kleinburgerlijke 'nette' van zijn omgeving. Daardoor verliest hij het vertrouwen in 'de mens'. Door de democratisering na de oorlog en het Duitse Wirtschaftswunder herstelt zijn vertrouwen in de mensheid weer enigszins. Habermas komt tot de conclusie dat de wereld en de mens krom in elkaar zitten: in staat tot al het goede en al het slechte. Habermas noemt het jaar 1945 het jaar waarin hij eigenlijk geboren is.

Habermas studeerde Duitse letterkunde, economie, filosofie, geschiedenis en psychologie aan de universiteiten van Göttingen, Zürich en Bonn. Aan de laatste universiteit zal hij uiteindelijk promoveren. Over zijn persoonlijke leven geeft hij niet veel prijs. Wat wel bekend is, is dat het feit dat Habermas met een hazenlip geboren is van invloed is geweest op zijn ontwikkeling. Als kind kon hij zich daardoor moeilijk verstaanbaar maken waardoor hij doordrongen raakte hoe belangrijk het sociale leven voor een mens is. Nog dieper trof hem de fundamentele rol van de taal als communicatiemiddel. Het heeft hem aan het denken gezet over emancipatie van zwakkere groepen.

In 2005 won Habermas de prestigieuze Holbergprijs. Hij was de initiatiefnemer van de Historikerstreit, een debat in Duitsland over de plaats in het geschiedbeeld van het antisemitische nationaalsocialisme in het 20e-eeuwse Duitsland.

[bewerken] Habermas' gedachtegoed

[bewerken] Inleiding

Het denken van Habermas begeeft zich op het gebied tussen filosofie en sociologie in de vorm van geëngageerde maatschappijkritiek. Doordat hij zich voortdurend in het publieke debat mengde, maakte dit hem tot een invloedrijk filosoof en gezaghebbend intellectueel in het naoorlogse Duitsland. Hij stelde actuele vragen die gaan over de toekomst van de Europese Unie en de relevantie van een wereldregering, over de rol van religie in een seculiere samenleving, over de mogelijkheid en wenselijkheid van een multicultureel recht. Thema's als politieke filosofie, taaltheorie, vragen rond de ideale vorm van menselijke communicatie komen in Habermas denkwereld voortdurend in nauw verband degelijk gestructureerd terug.

Het filosofisch werk van Habermas kunnen we het best in drie perioden samenvatten, waarvan de laatste wellicht de meest belangrijke is. In de eerste periode is zijn werk Heideggeriaans georiënteerd. In zijn proefschrift uit 1954 over Das Absolute und die Geschichte: Von der Zweispältigkeit in Schellings Denken staat dat we de dingen niet meer moeten willen beheersen met techniek, maar moeten vernemen en de dingen laten gaan.

Zodra Habermas gaat werken in het Institut für Sozialforschung in Frankfurt als assistent van Adorno staat hij voornamelijk een op Marx geënte praktische filosofie voor, omdat theoretische interpretaties niet tot veranderingen leiden die maatschappelijke relevant zijn. Dit werkt hij uit in een bundel sociaal-filosofische studies die in 1963 verschijnt onder de naam Theorie und Praxis.

Eind jaren zestig wordt Habermas in één klap wereldberoemd met zijn Technik und Wissenschaft als ‘Ideologie’ (1968). In dit werk staan de verhoudingen tussen systeem en leefwereld centraal. In een kritiek op Marx, die de kapitalistische maatschappij in zijn totaliteit beschouwt, maakt Habermas onderscheid tussen een politiek-economisch systeem en een op communicatie gerichte leefwereld. Habermas start in deze periode zijn onderzoek naar de grondslagen van de kritische maatschappijwetenschappen. Verschillende wetenschappen hebben verschillende kennisbelangen, zo stelt Habermas.

[bewerken] Theorie van het communicatieve handelen

Deze inzichten zullen zich in de jaren ’80 vormen tot de Theorie des kommunikativen Handelns (1981), bijgenaamd het blauwe monster (vanwege de kleur van de kaft en de taaie 1150 bladzijden tellende inhoud). In dit tweedelige werk ontwikkelt Habermas

  • een maatstaf voor maatschappijkritiek;
  • een theorie over de dubbele rationalisering van de moderne samenleving
  • een kritische diagnose van deze moderne samenleving.

1) De maatstaf voor kritiek vindt Habermas in wat hij de communicatieve rationaliteit noemt - een vorm van rationaliteit die erin bestaat dat geldigheidsclaims voor uitspraken worden gedaan. Deze claims moeten bovendien kunnen worden bediscussieerd in een proces waarin rationele argumenten worden uitgewisseld en uiteindelijk de kracht van het betere argument tot zijn recht komt.

2) Volgens Habermas zijn er in de moderne samenleving twee vormen van rationaliteit aan het werk. Ten eerste de doel-middelrationaliteit die overwegend werkzaam is in wat Habermas het systeem noemt, en ten tweede de hierboven beschreven communicatieve rationaliteit die het bindende mechanisme is in de leefwereld. Het is Habermas' these dat de leefwereld het meest wezenlijk is en de doorbraak van het systeem mogelijk heeft gemaakt.

3) Op dit punt in de moderniteit hebben we volgens Habermas echter het kritische punt bereikt waarop het systeem zich losmaakt uit zijn bedding in de leefwereld. Het gevolg is dat zich pathologieën voordoen in de maatschappij.

In dit werk onderzoekt de filosoof wanneer de publieke discussie werkelijk open en democratisch mag heten. Daarbij komt de term Herrschaftsfreie Kommunikation voor als voorwaarde, waarbij geen enkele deelnemer een overheersende rol speelt. Ook stelt hij als voorwaarde voor een echte democratie niet alleen een Europese grondwet maar de noodzaak van een publiek debat dat de rechtsstaat ondersteunt en rechtvaardigt.

[bewerken] Geloven en weten

Habermas stelt dat door de religieuze revival, godsdienst geen verdwijnend verschijnsel is en men in een post-seculiere wereld leeft, zonder godsdienst als een terugval in de achterlijkheid te beschouwen. Hij ontkent wel in tegenstelling tot kardinaal Joseph Ratzinger dat de democratische rechtsstaat een fundament nodig heeft dat voorafgaat aan de democratie zelf onder de vorm van een goddelijke sanctie. Anderzijds stelt hij dat in de religie (zie Bergrede) morele gevoeligheden bewaard zijn gebleven die ook krachtig verwoord worden.

[bewerken] Situering

Waar kan het gedachtegoed van Habermas geplaatst worden? In de filosofische traditie is Habermas niet los te denken van de Frankfurter Schule of ook wel de kritische theorie waarvan Habermas de tweede generatie vormt. In de beginperiode was hij dientengevolge ook gevoelig voor de invloeden die de eerste generatie, vertegenwoordigd door Adorno en Horkheimer, heeft ondergaan van onder andere Georg Lukács en Karl Marx en later Herbert Marcuse. De eerste generatie kritiseerde de dialectiek van Hegel en keerde die zelfs om, maar hield er nog wel aan vast. Als joodse denkers wilden zij de gruwelen van het Nationaalsocialisme doordenken. Dit is niet mogelijk met de dialectiek van Hegel, waarin “Das Ganze das Wahre ist”. Sommige filosofen verwerpen Hegel en het collectieve denken omdat hiermee het naziregime te legitimeren zou zijn. Door omkering van Hegels dialectiek maakt het algemene plaats voor het bijzondere, een maatschappelijk proces dat zich in de loop van de 20de eeuw voltrokken heeft, in aansluiting op de filosofische vernieuwingen die er aan vooraf gingen. Alle wilsfilosofen, zoals: Schopenhauer,Kierkegaard,Marx, Darwin en Nietzsche zijn vertegenwoordigers van deze filosofische omslag in het denken van collectief naar individueel. Dit proces, van individualisering,heeft vervolgens een groot deel van de 20ste eeuw nodig om in maatschappelijk processen door te dringen.

Habermas vernieuwde dit emancipatoire gedachtegoed, bekritiseerde het en vormde het om, in aansluiting op de actualiteit. Vanaf de jaren '60 vindt Habermas steeds meer zijn eigen karakteristieke eigen filosofische houding, waarbij de beginperiode wel voorwaarde is, maar waar zijn 'eigen' filosofie daar niet uit af te leiden is. De condities waaronder een 'nieuwe' filosofie ontstaat bepalen niet dwingend het resultaat, zo is de latere Habermas niet af te leiden uit zijn vroegere Heideggeriaanse en Marxistische fasen.

[bewerken] Onderscheidingen

[bewerken] Voornaamste werken

  • 1954 - Das Absolute und die Geschichte: Von der Zweispältigkeit in Schellings Denken
  • 1962 - Strukturwandel der Öffentlichkeit (Engels vertaling in 1989: The structural transformation of the public sphere: An inquiry into a category of Bourgeois society)
  • 1963 - Theorie und Praxis
  • 1968 - Technik und Wissenschaft als ‘Ideologie’
  • 1981 - Theorie des kommunikativen Handelns

[bewerken] Zie ook

[bewerken] Externe link

Wikiquote Wikiquote heeft een collectie citaten gerelateerd aan Jürgen Habermas.

[bewerken] Bronnen, noten en/of referenties

Bronnen, noten en/of referenties:

  • Grootmeesters van de Sociologie, Mart-Jan de Jong, 1997, Uitgeverij Boom, Amsterdam/Meppel, ISBN 90-5352-290-5
Overgenomen van "http://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=J%C3%BCrgen_Habermas&oldid=28193801"
Persoonlijke instellingen
Naamruimten
Varianten
Handelingen
Navigatie
Informatie
Hulpmiddelen
Afdrukken/exporteren
In andere talen