Jan Huygen van Linschoten
Jan Huygen van Linschoten (Haarlem, ca. 1563 - Enkhuizen, 8 februari 1611) was een Nederlands koopman, ontdekkingsreiziger en schrijver die aan de wieg heeft gestaan van de Nederlandse zeevaart naar Azië.[1] Hij kopieerde geheime Portugese zeekaarten en kustprofielen [2], en schreef waarschijnlijk het belangrijkste boek uit de Nederlandse handelsgeschiedenis, de Itinerario.[3]
Jan Huygen van Linschoten publiceerde naar aanleiding van zijn reizen meerdere werken, als eerste het Reys-Gheschrift over de te volgen route naar de Molukken. Dit werk maakte dat Cornelis de Houtman in staat was om in opdracht van de Compagnie van Verre op succesvolle wijze langs de kusten van Afrika en Azië te varen. Zijn boeken zouden enkele jaren later leiden tot de oprichting van de Engelse Oostindische Compagnie en de VOC.
Inhoud |
[bewerken] Biografie
[bewerken] Familie
Jan Huygen van Linschoten werd rond 1563 in Haarlem geboren. Zijn vader was Huig Joosten; zijn moeder heette Marretje Tin Hendriksdr en kwam uit Schoonhoven.[4] Jan Huygen had naar het schijnt drie broers en een zus en de familie verhuisde nog voor het Beleg van Haarlem naar Enkhuizen. Zijn vader was notaris van beroep, maar tevens waard van de Vergulden Valck, vanaf 1581 van de 't Wapen van Haerlem. Huig Joosten was welgesteld en een belangrijk financier in de plaatselijke scheepsbouw.
[bewerken] Reis naar India
Rond 1579 vertrok Van Linschoten, in navolging van twee broers, naar Sevilla in Spanje.[5] In 1580 verhuisde hij naar Portugal. Een broer bezorgde hem een functie als klerk bij João Vicente da Fonseca, in 1582 benoemd tot aartsbisschop van het Patriarchaat Oost-Indië. Op 8 april 1583 zeilde het gezelschap naar Indië. Van Linschoten verzamelde in het archief van de aartsbisschop gegevens over de route en de meest winstgevende handelsproducten.
In 1587 keerde de aartsbisschop terug naar Portugal om verslag uit te brengen. Jan Huygen van Linschoten bleef achter om de boekhouding te doen. Bovendien koesterde hij de hoop dat er zich een gelegenheid zou voordoen om verder te reizen naar China en Japan. In 1588 vernam hij dat de aartsbisschop tijdens zijn reis naar Europa was overleden voor de kust van West-Afrika. Ook hoorde hij dat het schip waarop zijn broer voer met man en muis was vergaan. Jan Huygen van Linschoten werd overvallen door heimwee en besloot in 1589 terug te keren naar Europa. Tijdens een tussenstop op Sint Helena ontmoette hij Gerrit van Afhuijsen, een Antwerpenaar die op Malakka was geweest. Van hem deed hij veel kennis op van de specerijenhandel in die regio. Op de volgende tussenstop, de Azoren, verbleef hij twee jaar als gevolg van schipbreuk, veroorzaakt door Engelsen die het eiland belegerden. Hij benutte de tijd om in opdracht van de gouverneur de stad Angra, op Terceira, in kaart te brengen. In 1592 was hij terug in Lissabon. Nog in het zelfde jaar vertrok hij naar zijn vaderland en vestigde hij zich in Enkhuizen.
[bewerken] Noordoostelijke rondvaart
In 1594 nam hij deel aan een door Balthazar de Moucheron opgezette expeditie. Om de Portugezen te mijden is geprobeerd om via de Noordkaap een route naar Cathay en specerijen-eilanden te vinden. Willem Barentsz en Cornelis Nay slaagden erin om de Karazee binnen te varen en de westkust van Nova Zembla te verkennen, maar door het ijs waren de schepen gedwongen nog hetzelfde jaar terug te keren. Daarom werd in 1595 een tweede expeditie uitgestuurd. Ook bij deze expeditie was Van Linschoten betrokken, samen met Jacob van Heemskerck. Tot zijn teleurstelling moest ook deze expeditie door tegenwind en een dichtvriezende zee worden afgebroken, zodat Van Linschoten aan de derde en laatste reis van Barentsz niet meer heeft deelgenomen.
[bewerken] Thesaurier van Enkhuizen
Jan Huygen van Linschoten trouwde 2 april 1595 met Reynou Meynertsdr Semeyns. Op 24 augustus werd hun dochter Maritien gedoopt, maar ze stierf jong.
In 1596 publiceerde hij zijn Itinerario over de gewoonten in het Portugese rijk in Azië, zoals de schoonheid van het vrouwelijk geslacht, het gebruik van opium en vormen van piercing in Koninkrijk Ayutthaya. Het werd vertaald in het Engels, Frans, Duits en Latijn. Dit werk werd, alsmede het Reys-gheschrift, internationaal lange tijd als standaardwerk beschouwd voor zeereizen naar Indië. Hij suggereerde om de Portugezen te ontlopen door niet langs de Straat van Malakka te varen, maar door de Straat Soenda. Bovendien propageerde hij niet te veel met bijbelspreuken aan te komen; inzichten die grote gevolgen zouden hebben. In 1601 publiceerde hij zijn verslag van de reizen naar het Noorden: Voyagie, ofte schip-vaert van by Noorden om langes.
Het staat vast dat Van Linschoten heeft samengewerkt met beroemde stadsgenoten: Dirck China, de cartograaf Lucas Janszoon Wagenaer en wetenschapper en arts Bernardus Paludanus, die hij een deel van zijn verzameling rariteiten schonk.
Vanaf 1597 tot aan zijn dood was hij van als thesaurier belast met het beheer van de geldmiddelen van de stad Enkhuizen. Toen hij op 8 februari 1611 stierf liet hij zijn vrouw in goeden doen achter.
De Linschoten-Vereeniging, opgericht in 1908 met als doel de publicatie van zeldzame of onuitgegeven Nederlandse reisverslagen en landbeschrijvingen, is naar Jan Huygen van Linschoten genoemd.[6]
[bewerken] Werken
- Itinerario, voyage ofte schipvaert, van Ian Huygen van Linschoten naer de Oost ofte Portugaels Indien, inhoudende een corte beschrijvinghe der selver landen ende zeecusten... (Amsterdam 1595-96)
- Reys-Gheschrift van de navigatien der Portugaloysers in Orienten... (Amsterdam 1595)
- Beschrijvinge vande gantsche custe van Guinea... (Amsterdam 1596)
- Voyagie, ofte schip-vaert, van Ian Huyghen van Linschoten, van by Noorden om langes Noorvvegen de Noortcape, Laplant, Vinlant, Ruslandt, de VVite Zee, de custen van candenoes, Svvetenoes, Pitzora... (1601)
Moderne uitgaven:
- H. Kern (red.): Itinerario: voyage ofte Schifvaert van Jan Huygen van Linschoten naar Oost ofte Portugaels Indien (Den Haag, 1910-39 (5 delen), 1955-1957 (3 delen))
- A. van der Moer (red.): Een zestiende-eeuwse Hollander in het verre oosten en het hoge noorden. Leven, werken, reizen en avonturen van Jan Huyghen van Linschoten (Den Haag 1979)
[bewerken] Trivia
- Het kinderlied Jan Huigen in de ton zou over Jan Huygen van Linschoten gaan en zou verwijzen naar de markering van een eiland middels een ton op een paal op één van zijn noordelijke expedities[7].
- In het Suske en Wiske-stripverhaal De gulden harpoen speelt Jan Huygen van Linschoten een belangrijke rol.
Bronnen, noten en/of referenties:
- Kern, Prof dr. H. (1910) Het Itinerario van Jan Huygen van Linschoten 1579-1592. De Linschoten-Vereeniging II. Den Haag: Martinus Nijhoff.
- L'Honoré Naber, S.P. (1914) Reizen van Jan Huyghen van Linschoten naar het noorden (1594-1595). De Linschoten-Vereeniging VIII. Den Haag: Martinus Nijhoff.
- Raymond John Howgego: Encyclopedia of Exploration to 1800 (2003)
- ↑ DBNL: G.J. van Bork en P.J. Verkruijsse, De Nederlandse en Vlaamse auteurs. (1985)
- ↑ Koninklijke Bibliotheek: Jan Huygen van Linschoten
- ↑ Vugt, E. van (2002) Zwartboek van Nederland overzee. Wat iedere Nederlander moet weten, p. 22.
- ↑ Huyg Joosten (1532-1583) overleed op 51-jarige leeftijd, zijn moeder (1533-na 1604?) is in ieder geval ouder dan 71 geworden.
- ↑ Sommige bronnen noemen 1577 als vertrekdatum.
- ↑ Linschoten-Vereeniging: Het leven van Jan Huygen van Linschoten
- ↑ 20 eeuwen Nederland
