Jan Swammerdam

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Er bestaat geen portret van Jan Swammerdam. Dit is een 19e-eeuwse fantasie, gebaseerd op een schilderij van Rembrandt
Gevelsteen aan het woonhuis van Jan Swammerdam aan de Oudeschans te Amsterdam.

Jan Swammerdam (Amsterdam, 12 februari 1637 - aldaar, 17 februari 1680) was een Nederlandse natuurwetenschapper, die het mechanisme van de ademhaling beschreef. Ook was Swammerdam een van de eersten die bewees dat de mannelijke spermacel de vrouwelijke eicel bevrucht. Daarnaast was hij een baanbrekende bioloog, van jongs af aan geïnteresseerd in het leven van de insecten. Het hoogtepunt is een monografie over bijen.

Studie en vroege ontdekkingen[bewerken]

Swammerdam was de zoon van een Amsterdamse apotheker Jan Jacobsz. Swammerdam op de Oude Schans, die bekendstond om zijn natuurhistorische verzameling. Zijn grootvader was een houthandelaar op de Lastage. Swammerdam werd voorbestemd tot predikant, maar werd een groot aanhanger van de ideeën van Descartes, die op een voor hem overtuigde manier beschreef hoe de natuur uitgelegd kon worden. Swammerdam studeerde anatomie en fysiologie onder de in zijn tijd beroemde Leidse professor Franciscus de le Boë Sylvius, tegelijk met Niels Stensen, Frederik Ruysch en Reinier de Graaf. Halverwege zijn studie trok hij naar Saumur, een stadje met een protestantse universiteit. Daar woonde hij bij Melchisédech Thévenot, een Franse geleerde met wie hij nog jarenlang correspondeerde. Swammerdam promoveerde in Leiden op zijn onderzoek naar ademhaling, maar heeft nooit als arts gewerkt.

Microscopist[bewerken]

Swammerdam bewees de wetenschappelijke mogelijkheden van de microscoop. Eerder hadden Johannes Hudde, Christiaan Huygens - die met Swammerdam concurreerde - en mogelijk Spinoza al verbeteringen aangebracht aan deze uitvinding van Zacharias Jansen en eventueel Cornelis Drebbel. Hij was een creatieve geest in het ontdekken van de mogelijkheden die de microscoop bood voor het bestuderen van het menselijk lichaam. Hij ontdekte de rode bloedcellen en beschreef de structuur van de hersenen, de longen en het ruggenmerg van de mens. In vele opzichten werd Antoni van Leeuwenhoek zijn opvolger, die een ander soort microscoop ontwikkelde. Hij kreeg bezoek van Cosimo III de' Medici en demonstreerde hem de spierwerking bij kikkers.

Insecten[bewerken]

Swammerdam verlegde zijn werkterrein naar de studie van insecten omdat het gebruik van de Cartesische filosofie veel stof deed opwaaien. In zijn Algemeene Verhandeling van de bloedloose dierkens in 1669 legde hij de grondslag voor de entomologie, zowel door zijn aandacht voor structureel detail als door zijn baanbrekend werk in het samenstellen van preserveringoplossingen. Veel van zijn werk werd pas in 1737 uitgegeven door Boerhaave in zijn Biblia Naturae. Boerhaave was ook zijn eerste biograaf.

Preformatietheorie[bewerken]

Swammerdam ontwikkelde de preformatietheorie, de theorie die ervan uitgaat dat de nakomelingen zich al in miniatuurformaat in de zaad- of eicel bevindt, en dus eigenlijk alleen nog hoeft te groeien. Dit concludeerde hij vooral uit de wijze waarop insecten zich ontwikkelen, van rups naar chrysalis.

Religieuze inspiratie[bewerken]

Swammerdam was met Christiaan Huygens, Antoni van Leeuwenhoek en Marcello Malpighi de meest beroemde geleerde van zijn tijd, maar rond 1673 besloot hij zich geheel aan de religie te gaan wijden en trok zich onder invloed van Antoinette Bourignon uit de wetenschap terug. In een opdracht van Swammerdam aan zijn beschermer de Franse edelman Thévenot, oud-gezant van Lodewijk XIV bij de Republiek Genua, droeg Swammerdam een verhandeling op met de woorden:

"Doorlugtige Heer, Ik presenteer UEd. alhier den almagtigen vinger Gods in de anatomie van een luys’.[1]

(UEd. = U Edele). Max Weber noemt dit als een blijk van de godsdienstige inspiratie van de vroeg-moderne wetenschap.[2]

Swammerdam werd evenals zijn moeder begraven in de Waalse Kerk op de Oudezijds Achterburgwal.[3]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. http://www.dbnl.org/tekst/busk001land02_01/busk001land02_01_0184.htm Busken Huet p. 57
  2. http://www.textlog.de/2323.html Max Weber, Die Suche nach der »wahren« Kunst und Natur
  3. Begraafregisters Stadsarchief Amsterdam [1]; [2]
  • Artikel over uitgave Bijbel der Natuure van Jan Swammerdam
  • Busken Huet - Het land van Rembrandt
  • (en) Swammerdam’s science
  • Visser, R. (1980) Jan Swammerdam (1637 - 1680) '...het komt uyt een saatken of uiyt een ey'. In: Van Stevin tot Lorentz. Portretten van Nederlandse natuurwetenschappers. Red. A.J. Kox & M. Chamalaun. Intermediair Bibliotheek
  • Kooijmans, L. (2007) Gevaarlijke kennis. Inzicht en angst in de dagen van Jan Swammerdam.
  • Schierbeek, Dr A. (1946). Privaatdocent in de geschiedenis der Biologie aan de Rijksuniversiteit te Leiden. * Jan Swammerdam. Zijn leven en zijn werken. Met een hoofdstuk: De genealogie van Swammerdam en verdere archivalia,door Dr H. Engel, conservator aan het Zoologisch Museum Amsterdam. Met 28 platen.