1920-1929

De jaren 1920-1929 (van de christelijke jaartelling) zijn een decennium in de 20e eeuw.

Gebeurtenissen en ontwikkelingen

Het eerste decennium van het interbellum (de periode tussen de beide wereldoorlogen) wordt ook wel de roaring twenties genoemd.

hyperinflatie

Europa

• De Vrede van Versailles valt het overwonnen Duitsland zwaar. Het Rijnland is gedemilitariseerd, het Saarland onder Frans mandaat geplaatst. Van 1921 tot 1925 bezetten Franse en Belgische troepen het Ruhrgebied. Duitsland moet enorme herstelbetalingen doen, die in 1923 leiden tot een hyperinflatie met alle gevolgen van dien (er zijn ook schrijvers die beweren dat de Duitse regering de hyperinflatie moedwillig veroorzaakte om onder de herstelbetalingen uit te komen).
• Frankrijk, België en het Verenigd Koninkrijk moeten hun oorlogskredieten aflossen, en gaan daaronder net zo zwaar gebukt als Duitsland onder de herstelbetalingen. Frankrijk en het VK kunnen hun status van grootmacht nauwelijks handhaven. België is van een jonge, veelbelovende staat ineens een innerlijk verdeeld land geworden en zal zich nooit volledig herstellen.
• Er heerst een idealistische en optimistische geest in Europa. De meeste landen worden nu democratisch geregeerd, ook de nieuwe staten in Oost-Europa. Uitzonderingen zijn Italië (fascistisch), Spanje (militair) en de Sovjet-Unie (communistisch).
• Duitsland sluit verdragen met het Westen (Verdrag van Locarno) en met de Sovjet-Unie (Verdrag van Rapallo). De Volkenbond boekt enkele bescheiden successen.
• Lenin kondigt in 1921 de Nieuwe Economische Politiek af. De zware industrie en de buitenlandse handel blijven in staatshanden, maar boeren en ambachtslieden mogen weer in beperkte vrijheid ondernemen. Na de dood van Lenin breekt een machtsstrijd uit. Inzet is de vraag of de krachten moeten worden gericht op de ontketening van revoluties in andere landen (Trotski), of op de uitbreiding van het communisme in één land (Stalin). Trotski vlucht in 1929 naar Mexico en Stalin wordt de machtigste man.
• De Ierse Vrijstaat komt tot stand in een verdrag tussen het Verenigd Koninkrijk en de gematigde vleugel van Sinn Fein. De organisatie scheurt en drie maanden lang bestrijden de fracties elkaar in alle hevigheid. De eerste premier van de Vrijstaat Michael Collins wordt door radicalen vermoord. Zij vormen onder leiding van Eamon de Valera de oppositiepartij Fianna Fáil (Soldaten van het Lot). De zes noordelijke graafschappen van Ulster blijven buiten de Vrijstaat.
• Aan zestig jaar liberale democratie in Italië komt een einde als de journalist Benito Mussolini in 1922 de Mars op Rome organiseert. Hij vormt een coalitieregering en schakelt geleidelijk de oppositie en de vrije pers uit. Fascistische knokploegen beheersen het straatbeeld en intimideren elke mogelijke tegenstander van het regime. In 1924 wordt de socialist Giacomo Matteotti doodgeslagen. Met een andere tegenstander van de voormalige liberale staat, paus Pius XI, sluit Mussolini in 1929 het Verdrag van Lateranen.
• Het "fascismo di frontiera" (grensfascisme) is een op rassentheorie gebaseerde vernietiging van niet-Italiaanse kenmerken in de nieuw verworven gebiedsdelen. De inwoners van Primorska, Istrië, Dalmatië, Triëst en Zuid-Tirol zijn allen slachtoffer van het italianiseren. Al deze volkeren worden gedwongen Italiaanse namen aan te nemen en Italiaans te spreken in de kerken en in het openbaar. Italianen worden aangemoedigd zich te vestigen in gebieden waar de Italiaanse cultuur niet dominant is, om zo de Italiaanse cultuur verder op te dringen. In West-Slovenië worden intellectuelen, zoals priesters en onderwijzers, gedeporteerd naar het binnenland van Italië of op Sardinië, Ventotene, Medea en andere strafkampen gevangengezet. De niet-Italiaanse media, politieke en culturele organisaties worden verboden, het niet-Italiaanse bankwezen en bedrijfsleven wordt systematisch onteigend.

Economie

• De steenkoolproductie in de mijn van Waterschei start in 1924. De heidegronden zijn ideaal om een volledige site rond de mijn te ontwikkelen. De aanleg van de cités of tuinwijken start in 1925. Ze worden gebouwd in de typische Engelse cottagestijl.

Stad en land

Landelijke stijl van de Amsterdamse School in Tuindorp Nieuwendam

• Er worden voor het eerst op grote schaal kwalitatief goede arbeiderswoningen gebouwd. Toparchitecten als Michel de Klerk en Karel de Bazel worden ingeschakeld door woningbouwverenigingen in Amsterdam. De indrukwekkende nieuwe bouwstijl die de Amsterdamse School wordt genoemd, wordt steeds gebruikelijker in het Nederlandse straatbeeld, maar versobert wel flink in de loop van het decennium. Dit is in Amsterdam te zien in de Stadionbuurt, Plan West, de Spaarndammerbuurt en de Transvaalbuurt. In Rotterdam heeft het Nieuwe Bouwen de overhand. Uitgangspunt is dat de keuken klein moet zijn, opdat zij niet het dagverblijf zal zijn van de huisvrouw.
• Aan de stadsranden verrijzen tuindorpen. Gezinswoningen in een groene omgeving, met educatieve voorzieningen als bibliotheek en buurthuis, en zonder dranklokalen. Voorbeelden zijn Agnetadorp in Delft, Betondorp in Amsterdam, Knutteldorp in Deventer en de tuinwijken in Brussel.
• De eerste ruilverkaveling van landbouwgrond vindt plaats op Ameland.
• Begin van de Zuiderzeewerken. In 1924 is de Amsteldiepdijk klaar, en is Wieringen een schiereiland geworden. Vanaf 1927 werken 5000 mannen aan de Afsluitdijk. Ook wordt begonnen met de proefpolder Andijk. De gedupeerde visserij wordt met een steunwet enigszins geholpen.

Godsdienst en levensbeschouwing

• De nog jonge Gereformeerde Kerken worden getroffen door verdeeldheid. In 1920 wordt de afzetting bevestigd van dominee Netelenbos, omdat hij in een Nederlands Hervormde gemeente heeft gepreekt. In 1926 rijst de kwestie-Geelkerken rond de vraag, of de slang in het Paradijs echt gesproken heeft. Het dispuut eindigt in een kerkscheuring, waarna de uitgestotenen de Gereformeerde Kerken in Hersteld Verband oprichten. Veel families worden blijvend verscheurd.
• De onkerkelijkheid neemt toe van 7,8% tot 14,4%.

Midden-Oosten

• De Turken in het grotendeels bezette Osmaanse Rijk komen in opstand: de Turkse Onafhankelijkheidsoorlog. De Griekse deelname aan geallieerde zijde leidt tot groot Turks geweld tegen de Ioniërs, etnische Grieken die al duizenden jaren aan de Ionische kust wonen. In de Vrede van Lausanne worden zij uitgeruild tegen de Turken in Macedonië.
• De Osmaanse sultan wordt afgezet en het kalifaat afgeschaft. Kemal Atatürk roept de Turkse Republiek uit: een seculiere staat. Het dragen van oriëntaalse kleren wordt ontmoedigd en vaak zelfs verboden, en het Arabisch schrift wordt vervangen door het Latijnse schrift.

Amerika

Climax van de nieuwe architectuurstijl: het Chrysler Building in New York City wordt gebouwd als de Europese golf van art deco de VS bereikt

Drooglegging in de VS

• De Verenigde Staten zijn na hun deelname aan de oorlog een wereldmacht geworden. Daar heerst toenemend optimisme en economische groei. Het gebruik van de auto neemt hand over hand toe en men neemt afstand van veel van de sociale conventies die door de Eerste Wereldoorlog op de helling waren komen te staan.
• Vanaf januari 1920 is de verkoop van alcohol in de Verenigde Staten illegaal. Zo poogt men verwildering van het land na de Eerste Wereldoorlog en de demobilisatie van honderdduizenden soldaten te voorkomen. De drooglegging heeft het tegenovergestelde effect. De handel in sterkedrank komt in handen van de Cosa Nostra en andere genootschappen, en het "Wilde Westen" verplaatst zich naar de grote steden aan de oostkust. Aan het eind van het decennium staat de mislukking van de campagne vast.
• In de VS leidt het optimisme over de economie tot beursspeculatie op grote schaal. Eenvoudige mensen laten zich verleiden om met geleend geld te speculeren. De zeepbel barst op 24 oktober 1929 als de beurs van Wall Street in elkaar stort.
• De Chrysler Building in New York is een voorbeeld van Amerikaanse art deco. Het is even het hoogste gebouw ter wereld. De spits en een aantal ornamenten zijn gemaakt van een nieuw materiaal dat in 1921 op de markt kwam: roestvrij staal.
• In het revolutionaire Mexico luidt de verkiezing van de radicaal Plutarcho Elías Calles in 1924 een periode in van antiklerikalisme. De katholieken leggen zich hier niet voetstoots bij neer en richten de "Liga ter Verdediging van de Godsdienstvrijheid" op. De polarisatie leidt in 1926 tot de Cristero-oorlog, die in 1929 door de regering wordt gewonnen.

Azië

• De Republiek China valt uiteen in semiautonome gebieden waar krijgsheren de dienst uitmaken. In de zuidelijke regio's heerst een min of meer beschaafde regering onder dr. Sun Yat-Sen. Na zijn dood in 1925 komt generaal Chiang Kai-shek aan de macht, die ook de noordelijke gebieden onderwerpt. Vanaf 1927 raakt de regering van de Kwomintang in oorlog met de communisten.
• In Nederlands-Indië richten jonge intellectuelen als Mohammed Hatta, Soetan Sjahrir en Soekarno in navolging van de oudere arts Soetomo "studieclubs" op, waarin ze kader gaan vormen voor een nationalistische beweging.

Wetenschap en techniek

• De kwantumtheorie wordt opgevolgd door de revolutionaire kwantummechanica.
• De eerste experimenten met radio worden gehouden en auto's worden steeds meer zichtbaar in het straatbeeld.
• Tussen grote steden worden min of meer regelmatige vliegtuigverbindingen opgezet maar de meeste vluchten worden afgelegd per zeppelin - zelfs trans-Atlantisch tussen Europa en de VS.
• De Schot John Logie Baird slaagt erin beelden te verzenden over steeds grotere afstanden. Zijn elektromechanische "televisor" wordt ook in productie genomen, maar de kwaliteit van het beeld is onvoldoende voor de markt.

Amusement

Alberta Hunter zingt "Downhearted Blues". Opname uit 1922

"Louis Collins" door Mississippi John Hurt. Opname uit 1928

• Hoogtijjaren van de pianola. In Amerika komt een nieuwe muzieksoort op: de New Orleans Jazz.
• De charleston is haast de icoon geworden van de 'roaring twenties'. De rumba wordt populair gemaakt door Xavier Cugat en zijn orkest in de Coconut Groove te Los Angeles. Intussen is de foxtrot overgewaaid naar Europa, waar de varianten slowfox en quickstep ontstaan. Ook de Engelse wals raakt in zwang.
• Ook België en Nederland krijgen de eerste bioscopen. De stomme film wordt begeleid door een organist, terwijl de explicateur tekst en uitleg geeft. Toonaangevende sterren zijn Mary Pickford, Gloria Swanson en Douglas Fairbanks.

Kunsten

• In Parijs publiceert de dichter André Breton het surrealistisch manifest, waarna zich een groep van kunstenaars rond hem verzamelt.
• Ook in Parijs wordt een tentoonstelling gehouden van 'decoratieve kunsten', waardoor de art deco wordt geboren.
• Bloei van de architectuur- en kunstacademie het Bauhaus in Weimar en later in Dessau. Onder leiding van Walter Gropius doceren en studeren er mensen als Paul Klee en Wassily Kandinsky.
• In Nederland heeft de groepering rond het tijdschrift De Stijl van Theo van Doesburg grote invloed. Tot de medewerkers behoren Piet Mondriaan en Gerrit Rietveld.
• Victor Bourgeois ontwerpt onder meer de Cité Moderne in Sint-Agatha-Berchem, een van de tuinwijken in Brussel, die tussen 1922 en 1925 gebouwd wordt.
• Het Vlaamsche Volkstooneel is een rondreizend theatergezelschap dat een vernieuwende invloed heeft op het Vlaamse theaterleven.
• Sanatorium Zonnestraal wordt gebouwd in 1928 naar een ontwerp van de architect Jan Duiker en geldt als een prototype van de stroming het Nieuwe Bouwen. Het complex, waar tbc-patiënten verblijven, is opgetrokken in glas, staal en beton, in vooral witte kleuren met blauwe accenten.
• Arnold Schoenberg en zijn studenten Alban Berg en Anton Webern, componisten van de Tweede Weense School, ontwikkelen de twaalftoonstechniek.
• De Russische cineast Sergej Eisenstein laat al in het tijdperk van de stomme film zien, hoe bruikbaar het medium is voor het overbrengen van politieke boodschappen.

Sport

• De autosport komt op met in 1923 de eerste 24 uur van Le Mans, in het volgend jaar de 24 uur van Spa-Francorchamps en 1929 de Grand Prix van Monaco.
• De Finse langeafstandsloper Paavo Nurmi wint op de Olympische Zomerspelen in Antwerpen, Parijs en Amsterdam in totaal negen gouden medailles, en behaalt daarnaast in totaal 22 wereldrecords.