Jicht

Neem het voorbehoud bij medische informatie in acht. Raadpleeg bij gezondheidsklachten een arts.

Jicht
Jicht in de grote teen
ICD-10	M10
ICD-9	274.0 274.1 274.8 274.9
OMIM	138900 300323
DiseasesDB	29031
eMedicine	med/924orthoped/124 emerg/221 med/1112 oph/506 radio/313
MeSH	D006073
Portaal    Geneeskunde

Jicht is een pijnlijke ontsteking als gevolg van gekristalliseerd urinezuur in een gewricht. In het warme bloed lost urinezuur gemakkelijk op, maar bij een te hoge concentratie hiervan kan dit zuur neerslaan in de vorm van kleine naaldvormige kristallen. In een relatief koude omgeving, zoals in de perifere gewrichten, gebeurt dit het gemakkelijkst, bij voorkeur (60%) het basisgewricht (metatarso-falangeale gewricht) van de grote teen.

Verschijnselen

Het kristalliseren van urinezuur in een gewricht leidt tot een vaak snel opkomende hevige ontstekingsreactie met roodheid, zwelling, veel pijn, warmte en functiebeperking. Patiënten worden 's nachts opeens wakker van de pijn en kunnen vaak nauwelijks lopen. Behalve in de tenen kan jicht ook op andere plaatsen ontstaan, bijvoorbeeld in de enkel, knie, vingers of in de oorschelp.

Epidemiologie

In Nederland lijden enkelen per duizend inwoners aan jicht. Bij mannen komt de ziekte meer voor dan bij vrouwen. Terwijl bij mannen deze ziekte zich al na de puberteit kan manifesteren, met een piek tussen het twintigste en veertigste levensjaar, wordt deze bij vrouwen pas na de overgang gezien.

Soms ontstaan door een verhoogde concentratie van urinezuur in de urine ook uraatnierstenen. Behalve deze direct met jicht samenhangende aandoeningen, wordt jicht vaak samen gezien met diverse andere ziekten, waaronder vooral overgewicht, hoge bloeddruk, verstoringen in het vet- en koolhydraatmetabolisme en nieraandoeningen.

Oorzaken, diagnostiek en risicofactoren

Voor het ontstaan van kristallen is het niet strikt nodig een abnormaal hoge hoeveelheid urinezuur in het bloed te hebben, en omgekeerd geeft veel urinezuur in het bloed ook niet altijd aanleiding tot jicht. Een diagnose kan bevestigd worden door afname van vocht uit een ontstoken gewricht. Dit is zeker noodzakelijk als het gewenst is vast te stellen of er sprake is van jicht of pseudojicht. Veel - zo niet de meeste - artsen zullen dit echter bij een typische presentatie niet nodig vinden.

De oorzaak kan liggen in een grotere aanmaak van urinezuur (een afvalproduct van de purinebasen adenine en guanine bij DNA-afbraak) of in een onvermogen urinezuur adequaat te verwijderen, of in een combinatie van beide.

Een verhoogde urinezuurconcentratie in het serum kan een gevolg zijn van voeding of van het onvermogen urinezuur adequaat te verwijderen:

• Vlees, met name rood vlees en orgaanvlees. Mensen die rood vlees eten hebben 40% meer kans op jicht vergeleken met mensen die weinig rood vlees eten.
• Alcoholhoudende dranken, met name bier en sterke drank. Twee tot vier glazen wijn per week heeft géén ongunstige invloed op het risico op jicht. Alcoholgebruik leidt tot dehydratie (extra vochtverlies) en kan daarom ook een aanval uitlokken.
• Een hoge inname van zeevoedsel verhoogt de kans op jicht met 50% vergeleken met een lage inname.
• Fructosehoudend voedsel. Consumptie van fructoserijke dranken, zoals vruchtensappen maar met name frisdranken, hangt in sterke mate samen met jicht, vooral bij mannen. Bij mensen die twee of meer glazen frisdrank per dag drinken verdubbelt het risico op jicht. De grote hoeveelheid fructose kan leiden tot een verhoogd urinezuurniveau in het bloed. Fructose verhoogt de urinezuurproductie door een toegenomen afbraak van nucleotides. Erfelijke fructose-intolerantie is waarschijnlijk ook een tamelijk algemene oorzaak van jicht.
• Ook afbraak van eigen weefsel (bijvoorbeeld na tumorbehandeling met chemotherapie) kan ook een ooraak zijn van verhoogde urinezuurproductie.
• Een onvermogen urinezuur adequaat te verwijderen is erfelijk en/of kan met nierfunctiestoornissen te maken hebben; jicht komt ook vaker voor bij mensen met hartfalen.
• Ook een vergiftiging met zware metalen, zoals lood of cadmium kan jicht veroorzaken, doordat met het metaal aangetaste nieren het urinezuur niet meer uit het bloed kunnen verwijderen.

Er zijn een aantal voedingsmiddelen die voorheen met jicht in verband werden gebracht, maar die uiteindelijk geen invloed blijken te hebben op het krijgen van jicht.

• Plantaardige eiwitten (bijvoorbeeld tofoe)
• Purinerijke groenten, zoals peulvruchten
• Wijn (twee tot vier glazen per week)

Voedsel dat de kans op het krijgen van jicht zou kunnen doen verminderen:

• Consumptie van magere zuivel is geassocieerd met verlaging van de urinezuurspiegel en beschermt mogelijk tegen jicht. De melkeiwitten caseïne en lactalbumine bevorderen de renale uitscheiding van urinezuur. Bij een groep nonnen die als experiment vier weken geen zuivel gebruikte, steeg de urinezuurspiegel significant.
• Koffieconsumptie. Bij mensen die veel koffie drinken komt minder jicht voor. Antioxidanten in koffie, zoals chlorogeenzuur, verbeteren vermoedelijk de insulinegevoeligheid en verlagen de insulinespiegel, waardoor de renale uitscheiding van urinezuur toeneemt.
• Een traditionele remedie is het eten van een paar ons zoete kersen per dag. Bij vrouwen blijken deze kersen de urinezuurconcentraties inderdaad te verlagen.
• Door veel water te drinken neemt de concentratie urinezuur in het bloed af.

Behandeling

Er is een al heel oud middel dat goed werkt: colchicine, een alkaloïde uit herfsttijloos, Colchicum autumnale. De therapeutische breedte hiervan is echter maar klein.

Meestal wordt daarom begonnen met ontstekingsremmende pijnstillers uit de NSAID-groep, zoals diclofenac of naproxen. Is de ontsteking eenmaal bedwongen dan kan ook worden begonnen met een preventief werkend medicijn, als de aanvallen met enige regelmaat terugkomen. Hiervoor bestaan verschillende effectieve middelen zoals benzbromaron of allopurinol, die echter bij sommige mensen vervelende bijwerkingen hebben. De duurbehandeling kan pas gestart worden als de acute aanval bedwongen is. Anders kan deze weer makkelijk opflakkeren.

Ook vitamine C kan het urinezuurniveau in het serum verlagen. Het gaat in competitie met de urinezuurabsorptie door de niertubuli in de nieren, en verlaagt ook het urinezuurniveau via de verhoging van de totale glomerulaire filtratiesnelheid in de nieren. In een twintig jaar durende studie bij bijna 50.000 mannen bleek het risico op jicht met bijna de helft verminderd door dagelijkse inname van 1500 mg vitamine C of meer.

Suppletie met polyfenolen kan waarschijnlijk ook het risico op jicht verminderen door een verlagend effect op de urinezuurniveaus in het lichaam en een remmend effect op het enzym xanthine oxidase.

Bronnen, noten en/of referenties