Johan Hendrik van Dale

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Johan Hendrik van Dale
Buste van Johan Hendrik van Dale in Sluis, onthuld in 1924

Johan Hendrik van Dale (Sluis, 15 februari 1828 – aldaar, 19 mei 1872) was een Nederlands onderwijzer, archivaris in Sluis en woordenboekenmaker.

Leven en werk[bewerken]

Zijn ouders waren afkomstig uit het Oost-Vlaamse Eeklo in België, maar omdat er net een pokkenepidemie in het Meetjesland was uitgebroken, vluchtte vader Van Dale met zijn zwangere vrouw weg naar Sluis. Hendrik van Dale is vooral bekend als naamgever van het Groot woordenboek der Nederlandse taal, beter bekend als de Dikke Van Dale.

Van Dale behaalde op zijn zestiende zijn eerste onderwijsbevoegdheid. Op 23 mei 1854 werd hij aangesteld als hoofdonderwijzer aan de openbare school in zijn geboorteplaats. Vanaf 1855 was hij er ook stadsarchivaris. Tussendoor schreef hij leerboeken over taalzuiverheid, spraakkunst en zinsontleding, geschiedkundige artikelen en brochures over Sluis en richtte hij de oude rederijkerskamer 'De Oranjebloem' weer op.

In 1867 kreeg hij het verzoek om de eerste druk van het Nieuw woordenboek der Nederlandsche taal uit 1864 van Isaac Marcus Calisch en Nathan Salomon Calisch te herzien. Hij accepteerde en klaarde de klus in vier jaar tijd. Omdat hij zelf vaak ontstemd was geweest over de vage, te algemene of onduidelijke informatie die hij in bestaande woordenboeken had aangetroffen, stelde hij hoge eisen aan de exacte omschrijving van de begrippen: de onderwijzer van Dale had onveranderlijk de leerling voor ogen, die een duidelijk, precies en volledig antwoord moest vinden op zijn vraag: ‘Wat betekent dat?’. Hij schrijft zelf, in het voorbericht bij de druk van 1872: 'Het schrijven van een Woordenboek is een ondankbaar en verdrietig werk. Is er veel dat men heeft opgenomen of verbeterd, er is nog veel meer dat men vergeten heeft, dat de aandacht ontsnapt is en alzoo onverbeterd is gebleven.'

De werkzaamheden verkeerden in de laatste fase — de eerste afleveringen waren al verschenen — toen hij in 1872 overleed aan de pokken. Het werk werd voltooid door zijn leerling Jan Manhave, die ook de redactie van de volgende drukken van dit woordenboek op zich nam.

In 2003 verscheen bij uitgeverij De Walburg Pers te Zutphen een biografie van Van Dale door Lo van Driel, getiteld Een leven in woorden (J.H. van Dale – schoolmeester – archivaris – taalkundige).

In Sluis wordt Van Dale geëerd met onder meer een borstbeeld, vervaardigd door de beeldhouwer Pieter Puijpe, onthuld op 4 september 1924. Verder is er een eenvoudige herdenkingszuil op het kerkhof, een Van Daleschool en een Van Dalestraat. In Sluis is een hotel genoemd naar zijn woordenboek, De Dikke van Dale, maar diezelfde naam heeft ook een café in Deventer alsook in Leeuwarden.

Externe link[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  • Ewoud Sanders, Johan Hendrik Van Dale (1828-1872): Maker van een half woordenboek
  • Dr. P.G.J. van Sterkenburg, Johan Hendrik van Dale en zijn opvolgers, Utrecht/Antwerpen: Van Dale Lexicografie, 1983.
  • Lo van Driel, Een leven in woorden. J.H. van Dale, schoolmeester, archivaris, taalkundige, Zutphen: Walburg Pers, 2003.
  • Lo van Driel, De schoolmeester en de stad. J.H. van Dale en Sluis, Aardenburg: Durenkamp, 2013.