Johannes Goropius Becanus

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Johannes Goropius Becanus (Gorp, 23 juni 1519 - Maastricht, 28 juni 1572), geboren als Jan van Gorp van der Beke was een humanistisch filosoof en arts die bekend is geworden door zijn boek Origines Antwerpianae (De oorsprong van Antwerpen). Becanus latiniseerde voor zijn naam zijn geboorteplaats Gorp en het nabijgelegen Beek (nu Hilvarenbeek).

Johannes Goropius Becanus

Biografie[bewerken]

In Leuven studeerde hij wijsbegeerte en geneeskunde. Hij ondernam daarnaeen tocht doorheen Italië, Frankrijk en Spanje. Hij genoot een uitstekende reputatie en werd arts aan het hof van keizer Karel V, meer bepaald voor de zussen van Keizer Karel. Nadat hij zich in 1554 in Antwerpen had gevestigd werd hij stadsarts, met de (ere)titel van lijfarts van Filips II.

Hij verliet de geneeskundige praktijk om zich toe te leggen op de wiskunde en deklassieke talen (latijn, grieks, hebreeuws en 'teutonisch'). Hij werkte mee aan de Biblia polyglotta, de belangrijkste wetenschappelijke bijbeleditie van zijn tijd. Becanus schreef Latijnse gedichten, maar vooral veel oudheid- en taalkundig werk. Hij overleed in Maastricht waar hij uit zijn woonplaats Luik door hertog Celi van Medina als arts zou naartoe zijn geroepen.

Origines Antwerpianae[bewerken]

Becanus meende dat het Nederlands (of het 'Teutonisch') de enige taal was die direct van de oertaal afstamde en er nog sterk op leek. Volgens hem was dit de taal die Adam en Eva spraken. Bij de Babylonische spraakverwarring zouden alle talen ontstaan zijn, doch de nakomelingen van Jafet, een van de zonen van Noach die niet had meegebouwd aan de toren van Babel, zouden de oertaal zijn blijven spreken. De Antwerpenaren zouden de afstammelingen zijn van Jafet en een verbasterde vorm van die oertaal spreken.

In de theorie van Becanus, uiteengezet in zijn Origines Antwerpianae (1572) bestond de oertaal uit basiswoorden van slechts één lettergreep. Langere woorden zijn samengesteld uit de basiswoorden. Dit wordt bewezen met een enorm etymologisch gegoochel:

  • Adam ← haat-dam: tegen de haat van de slang
  • appel ← ap-fel: ap=happen, fel=wreed, de combinatie verwijst naar de appel in het Paradijs
  • Eva ← Eu-vat: Eu=eeuw, de combinatie, een vat van alle eeuwen verwijst naar de vrouw als moeder
  • Eva ← Eet-vat: Eet=Eed, de combinatie is het vat van de eed, want het Woord moest uit haar geboren worden
  • vader ← vat-er: er=vullen, de combinatie verwijst naar de vader die het vat (moeder) vult

In zijn tijd had Becanus enkele aanhangers, maar ook de tijdgenoten zagen al snel in dat zijn theorie nogal lachwekkend is. Onder zijn bewonderaars telde Becanus onder meer Abraham Ortelius, maar Gottfried Wilhelm Leibniz introduceerde de incidenteel nog steeds gebruikte term "goropiseren" om het verzinnen van absurde etymologieën mee aan te duiden. Justus Lipsius en Hugo de Groot (zelf ook bedenker van rare etymologieën) verwierpen Becanus’ linguïstische theorieën. "Nooit las ik grotere onzin" zou Scaliger over Becanus' etymologie geschreven hebben.

Becanus heeft weinig erkenning gekregen, ook niet op het gebied waar hij verdiensten had: hij is immers een van de vaders van de vergelijkende taalkunde.

De naam Becanus wordt vaak tegelijk vermeld met andere "linguïsten" van zijn tijd, zoals Adrianus Schrieckius.

Publicaties[bewerken]

  • Origines Antwerpianae, sive Cimmerriorum becesselana novem libris complexa, Antwerpen, 1569.
  • Opera Joannis Goropii Becani, Antwerpen, 1580.

Bronnen[bewerken]

  • Jean Becan, in: Biographie Universelle, Brussel, 1843.
  • André Blavier, Les fous littéraires, Parijs, 1982.
  • B.W. Duijvestijn, Johannes Goropius Becanus, in: Brabantse biografieën I, Amsterdam, 1992.
  • Toon van Hal, “Moedertalen en taalmoeders”. Het vroegmoderne taalvergelijkende onderzoek in de Lage Landen, Brussel, 2010, 77-140.
  • Berthold van Maris, 'Afleidingen, die aen krankzinnigheid grenzen', in: Onze Taal, jaargang 76 nummer 5, mei 2007.
  • Rob Naborn, 'Becanus' etymological methods', in Voortgang, Jaarboek voor de Neerlandistiek 15 (1995), 79-86. ISBN 3-89323-422-5, ISBN 90-72365-45-3.
  • Rob Naborn, Etymologies in Joannes Goropius Becanus' Hermathena. Master's Thesis, University of Kansas, 1989.

Externe links[bewerken]

Trivia[bewerken]

  • In de muur van de boerderij 'Leenhof' in Gorp, waar Becanus geboren zou zijn, is een plaquette met Becanus' buste ingemetseld.
  • Zijn graf zou zich bevinden in de Minderbroederskerk van Maastricht, daar is althans zijn epitaaf te zien.
  • Willem Hietbrink, de auteur van Kwispelen met taal (1995), wordt wel 'de hedendaagse Becanus' genoemd.