Johannes de Doper

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
het Heilig Doopsel van Christus
Hoofd van Johannes de Doper in de kerk San Silvestro in Capite in Rome
Sint Johannes de Doper, schilderij van Titiaan. Linksonder het Lam Gods.
Schrijn van Johannes de Doper in de Omajjadenmoskee in Damascus.
Salomé met het hoofd van Johannes de Doper, schilderij van Caravaggio, 1610. Salomé wendt haar blik af - zij heeft het zelf niet zo gewild.

Johannes de Doper (ook: Jan de Doper, Sint-Jan Baptist of Baptista en in de islam Jahja) (circa 7 v.Chr. - voor 36) was volgens het christendom en de islam een joods profeet. Hij zou omstreeks het jaar 30 in de provincie Judea hebben gepredikt. Zijn moeder Elisabet was verwant met Maria. Vanwege het leeftijdsverschil veronderstelt men dat Elisabet de tante van Maria was. Johannes de Doper komt zowel in het Evangelie als in de Koran voor.

Leven[bewerken]

Aangezien Johannes de Doper in veel religies een profeet is, zijn er uiteenlopende dingen over hem beweerd. De oudste bronnen over zijn leven zijn de werken van Flavius Josephus en de vier evangeliën in de Bijbel (Nieuwe Testament).

Geboorte[bewerken]

De verwekking en geboorte van Johannes wordt in het Evangelie volgens Lucas beschreven. Johannes werd daarin ruim een half jaar vóór Jezus geboren. Volgens deze evangeliën was Johannes de enige zoon van de priester Zacharias en zijn vrouw Elisabeth. Volgens het Evangelie volgens Lucas stamden zij af van een oud priestergeslacht: Zacharias maakte deel uit van de Levitische priesterafdeling van de joodse godsdienst. Elisabet stamde rechtstreeks af van de eerste Israëlische hogepriester Aäron. Zij was onvruchtbaar, dus kinderloos, tot de aartsengel Gabriël hun de geboorte van hun zoon aankondigde. Zij waren toen al op hoge leeftijd. Na Johannes' geboorte zong zijn vader een profetische lofzang, die in zijn geheel in het Lucasevangelie is opgenomen (1:67-80).

De geboorte van Johannes de Doper wordt gevierd op 24 juni, traditioneel met een Sint-Jansvuur.

Prediking[bewerken]

De enige niet-religieuze bron waarin Johannes' handelingen als profeet worden beschreven is De Oude Geschiedenis van de Joden van Flavius Josephus:

Johannes was een goed man. Hij riep de Joden op deugdzaam te leven, tegenover elkaar gerechtigheid te betrachten, en eerbied tegenover God, en zich door hem te laten dopen. Het eerste diende vooraf te gaan aan het tweede, want alleen dan was het dopen welgevallig in de ogen van God. De doop diende niet tot vrijstelling van zonden, maar was een manier om het lichaam ritueel te reinigen nadat ze daaraan voorafgaande hun ziel al gereinigd hadden door te leven in gerechtigheid.[1]

De evangeliën komen redelijk met Josephus' beschrijving overeen. Johannes verkondigde de boodschap van bekering en verlossing van alle zonden door de doop. Hij had veel volgelingen en veel mensen lieten zich door hem in de Jordaan dopen. Hij leidde een ascetisch bestaan in de woestijn, ging slechts gekleed in een kameelharen mantel en voedde zich met sprinkhanen en wilde honing.

Het Evangelie van Lucas geeft zelfs een datum waarop Johannes prediking begon:

In het vijftiende regeringsjaar van Tiberius Caesar, toen Pontius Pilatus stadhouder van Judea was, en Herodes districtsregeerder van Galilea, maar zijn broer Filippus districtsregeerder van het land Iturea en Trachonitis, en Lysanias districtsregeerder van Abilene, in de dagen van de overpriester Annas en van Kajafas, kwam Gods bekendmaking tot Johannes, de zoon van Zacharias, in de wildernis. (Lukas 3:1, 2)

Aangezien Tiberius in 14 n.Chr. begon te regeren zou Johannes in ca. 29 n.Chr. zijn openbaring van God hebben ontvangen.

Tijdens een van zijn doopsessies kwam Jezus naar hem toe, die zich door hem liet dopen. Bij deze gebeurtenis daalde de Heilige Geest als een duif op Jezus' hoofd neer.

Matteüs vertelt dat Johannes Jezus direct herkende. Aanvankelijk weigerde hij Jezus te dopen - het zou eerder andersom moeten gebeuren. In het evangelie van Johannes staat dat Jezus pas door Johannes als het Lam van God werd herkend op het moment dat Hij gedoopt werd, doordat de Heilige Geest als een duif op Hem neerdaalde.

Volgens het Johannes-evangelie was een van Jezus' leerlingen, Andreas de broer van Petrus, eerst een leerling van Johannes de Doper geweest. (Joh. 1:35-40)

Johannes' prediking moet lang geduurd hebben, want zelfs jaren na Johannes' dood was zijn doop zelfs buiten Judea bekend en bekender dan die van Jezus. Het boek Handelingen vertelt over de Jood Apollos van Alexandrië, hij predikte over Jezus maar was toch alleen bekend met de doop van Johannes.[2] Toen de apostel Paulus de christenen in Efeze bezocht merkte hij dat zij alleen gedoopt waren met de doop van Johannes. Volgens Paulus had Johannes gezegd "dat zij moesten geloven in degene die na hem kwam, dat is, in Jezus." Daarom moesten deze christenen opnieuw gedoopt worden.[3]

Dood[bewerken]

Zowel in de evangeliën als in Josephus' geschiedenis staat dat Johannes werd gedood door Herodes Antipas, de viervorst van Galilea.

Josephus' verslag zegt dit:

Toen de mensen massaal toestroomden en ze door naar zijn woorden te luisteren bovenmate opgewonden werden, werd Herodes bang. Hij vreesde dat iemand die over zoveel overredingskracht beschikte, de mensen wel eens tot opstand zou kunnen oproepen. Het leek er namelijk op dat ze in alles zijn raad volgden. Hij vond het veel beter om, voordat er revolutie en ellende van zou komen, zelf het initiatief te nemen en de man te doden dan om pas als het eenmaal zover was in te grijpen. ... Dus werd Johannes opgepakt, naar het ... fort Machaerus (Perea) overgebracht, en daar gedood.[4]

Dit verslag maakt het mogelijk te bepalen wanneer Johannes is gestorven. In de tekst voor en na dit citaat beschrijft Josephus dat Herodes Antipas een affaire had met zijn schoonzus Herodias, de vrouw van zijn broer Herodes Filippus. Om met Herodias te trouwen had Herodes moeten scheiden van zijn vorige vrouw, de dochter van Aretas, de koning van Petra. Josephus' verslag zegt dat, nadat Aretas hoorde dat zijn dochter verstoten was, hij een grensoorlog tegen Herodes begon. Herodes' leger werd verslagen, en sommige Joden dachten dat Herodes' nederlaag door God was veroorzaakt als straf voor zijn moord op Johannes. Johannes was dus al dood vóór deze oorlog. Deze oorlog wordt door de meeste geleerden gedateerd op 36 n.Chr omdat hij plaatsvond vlak voor de dood van keizer Tiberius in 37 n.Chr. Johannes is dus uiterlijk in 36 n.Chr. gestorven.

Volgens Matteüs 14:4, Markus 6:18 en Lukas 3:19 berispte Johannes Herodes Antipas omdat het tegen Gods wet was om de vrouw van zijn broer te hebben (Leviticus 18:16, 20:21). Herodes zette hem daarom in de gevangenis, maar hij achtte Johannes hoog en mocht zijn leer graag horen. Enige tijd later werd hij echter door Herodias gedwongen Johannes te onthoofden.

Sommige Bijbelcritici betwijfelen het verslag in de evangeliën dat Johannes Herodes vanwege zijn huwelijk bekritiseert. Volgens hen hebben de Bijbelschrijvers die link gelegd omdat Johannes' dood en Herodes' affaire in Josephus' verslag (wat de Bijbelschrijvers voor historische details gebruikten) zo dicht bij elkaar staan.

Als het verslag in de evangeliën wel klopt kan dit helpen om een vroegste datum voor Johannes' dood te bepalen. Volgens Josephus' verslag en de evangeliën begon Herodes' affaire toen zijn broer nog leefde. Herodias trok bij Herodes in toen hij terugkwam uit Rome. Herodes' eerste vrouw was al snel van alles op de hoogte en vertelde alles aan haar vader Aretas.[5] Josephus zegt niet hoe lang het geduurd heeft voordat Aretas de grensoorlog van 36 n.Chr. ging voeren. Wel zegt Josephus dat Herodes Filippus stierf in het twintigste jaar van Tiberius' regering,[6] wat overeenkomt met 34 n.Chr. (ca. twee jaar voor de grensoorlog). Het is onwaarschijnlijk dat Aretas pas na vele jaren begon met de oorlog die volgens Josephus een direct gevolg was van Herodes' affaire. Het is daarom het waarschijnlijkste dat Filippus stierf binnen een jaar nadat zijn vrouw hem had verlaten. Johannes' gevangenschap zou daarom in 34 n.Chr. kunnen zijn begonnen. Volgens de evangeliën werd Johannes niet meteen in de gevangenis gedood, maar het is onduidelijk hoeveel tijd er tussen zat.

De herdenking van Sint Jans onthoofding is op 29 augustus.

Relikwieën van Johannes de Doper[bewerken]

De relikwieën van Johannes de Doper zijn in de loop der eeuwen verspreid geraakt over het Midden-Oosten en Europa.

Mede door de onthoofding van Johannes de Doper is zijn schedel een belangrijk relikwie geworden. Er zijn meerdere schedels waarvan geclaimd wordt dat ze van Johannes zijn. De volgende vijf worden genoemd:

Daarnaast werd in de middeleeuwen het hoofd van Johannes de Doper vereerd in het klooster van Saint-Jean-d'Angély in het zuidwesten van Frankrijk.

Zijn lichaam (dus zonder zijn hoofd) wordt in verschillende kerken vereerd. Zijn lichaam of delen daarvan wordt op verschillende plaatsen vereerd:

  • In de Sint-Jan van Lateranen wordt zijn lichaam als relikwie vereerd.[7]
  • In de Kathedraal van Genua worden eveneens relikwieën van Johannes vereerd.[8]
  • In een klooster in Wadi Natroen in Egypte worden ook zijn relikwieën bewaard.
  • In een van de vele kloosters op het schiereiland Athos worden ook zijn relikwieën vereerd.
  • De Sint-Stefanuskerk in noordwest-Iran is ook een plek die genoemd wordt.[9]
  • In augustus 2010 werden op het Bulgaarse Sint Ivaneiland resten van Johannes de Doper opgegraven.[10]. In 2012 concludeerden Britse onderzoekers dat de botten weliswaar uit de eerste eeuw stammen, maar dat onmogelijk kan worden vastgesteld dat het om de botten van Johannes ging.[11]
  • In Valletta op Malta worden ook relikwieën bewaard.

Daarnaast zijn er nog plekken waar één specifiek lichaamsdeel van Johannes wordt vereerd. Dit zijn:

Tenslotte wordt in de Dom van Aken de onthoofdingsdoek van Johannes de Doper bewaard.

Betekenis in diverse religies[bewerken]

Volgens de mandese religie was Johannes Gods laatste profeet.

Volgens de christelijke religie was Johannes een profeet en de wegbereider van Jezus.

Volgens het jodendom was Johannes géén profeet.

In de Islam wordt Johannes beschouwd als profeet en heet hij Yahya.

Volksdevotie[bewerken]

Op de dag van St. Johannes (24 juni) werden (en worden) op veel plaatsen bijvoorbeeld in Limburg en België Sint Jansvuren ontstoken om de zonnewende (eigenlijk rond 21 juni) te vieren.

Johannes de Doper is de beschermheilige van Laren (N-H). Ter ere daarvan wordt jaarlijks op de zondag het dichtst bij 24 juni de Sint-Jansprocessie gehouden.

Johannes de Doper in de kunst[bewerken]

In de schilderkunst wordt Johannes steevast weergegeven met een Lam Gods en een staf met een lint eraan waarop "Ecce Agnus Dei" (Zie daar het Lam Gods) geschreven staat. Dit is een uitspraak die hij deed toen hij Jezus doopte. Met 'Lam Gods' bedoelt hij 'Mensenoffer'; dit staat voor het feit dat Jezus later zichzelf opofferde aan het kruis om alle zonden van de mensen op te kunnen heffen.

De gevangenschap en dood van Johannes zijn door Oscar Wilde verwerkt in het toneelstuk Salomé, dat de basis vormde voor een opera van Richard Strauss (zie Salomé (opera)) en een film uit 1923.

Zie ook[bewerken]

Belangrijke artikelen over de Vrijmetselarij
Kernartikelen: Vrijmetselarij · Beginselen · Grootoosten · Grootmeester · Vrijmetselaarsloge · Logeofficieren · Prince Hall-vrijmetselarij · Regulariteit · Irregulariteit
Geschiedenis: Geschiedenis van de vrijmetselarij · Liberté chérie · Cultureel Maçonniek Centrum 'Prins Frederik' · Vrijmetselaarskunst · Maçonnieke muziek
Structuur en organisatie: Internationale vrijmetselarij · York Ritus · Merkmeesters · Heilig Koninklijk Gewelf · Orde van de Tempeliers · Schotse Ritus · Zweedse Ritus · Onderzoeksloge
Vrouwen- en gemengde loges: Vita Feminea Textura · Vinculum Verum · Order of the Eastern Star · Gemengde vrijmetselarij
Jongerenorganisaties: Vereniging van Studerende Kinderen van Vrijmetselaren
Perspectieven: Antivrijmetselarij · Spanning met de Rooms-Katholieke Kerk · De Taxil Hoax
Personen en plaatsen: Masonic Temple · James Anderson · Albert Mackey · Albert Pike · Prince Hall · Johannes de Evangelist · Johannes de Doper · William Schaw · Elizabeth Aldworth · Lodge Mother Kilwinning · Freemasons' Hall, London · House of the Temple · Tempel van Salomo · Detroit Masonic Temple · List of Masonic buildings · Lijsten van vrijmetselaars
Symboliek: Opperbouwmeester van het Heelal · Passer en winkelhaak · Rozenkruisersgeheimschrift · Dusteken · Alziend oog · Kubieke steen · Acaciatak · Doodshoofd
Gerelateerde artikelen: Hiram Abiff · Pike's Morals and Dogma · Propaganda Due · Dermott's Ahiman Rezon · Para-vrijmetselarij · Louisa Stichting · Maçonnieke kalender
Bronnen, noten en/of referenties
  1. De Oude Geschiedenis van de Joden, Josephus, Boek 18, Hoofdstuk 5, 2, 116 - 117.
  2. Handelingen 18:25
  3. Handelingen 19:3,4
  4. De Oude Geschiedenis van de Joden, Josephus, Boek 18, Hoofdstuk 5, 2, 118 - 119.
  5. De Oude Geschiedenis van de Joden, Josephus, Boek 18, Hoofdstuk 5, 1.
  6. De Oude Geschiedenis van de Joden, Josephus, Boek 18, Hoofdstuk 4, 6.
  7. (en) Messianic claimants: John the Baptist, beschrijving bij Livius.org.
  8. (en) Cattedrale San Lorenzo, The New York Times
  9. Remains in Saint Stephanus Church may be bones of John the Baptist: archbishop, WorldWide Religious News, 5 augustus 2005
  10. (en) Remains of St John the Baptist 'found'., bericht bij BBC News, 3 augustus 2010.
  11. Botten 'Johannes de Doper' inderdaad 2000 jaar oud, artikel in Trouw, 19 juni 2012
  12. (en) Relic renews Russians' faith, BBC News, 9 juni 2006