Kaartspel

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Onder kaartspel wordt zowel het kaartmateriaal (meervoud: kaartspellen) als de activiteit (meervoud: kaartspelen) verstaan. Kaartspelen zijn spelen die gespeeld worden met een set (speel)kaarten (dit in tegenstelling tot de bordspelen). De kaartspelen worden allereerst onderverdeeld in spelen die de welbekende speelkaarten (Harten, Ruiten, Klaveren en Schoppen) gebruiken en de overige spelen, die eigen sets kaarten hebben. De eerste groep wordt verder onderverdeeld in spelen met een kaartspel bestaande uit 32, 52 of uit 54 kaarten. In de tweede groep bevinden zich allerlei kwartetten, tarot en Stap op, kaartspelen die zijn afgeleid van bordspelen zoals De Kolonisten van Catan en verzamelkaarten zoals Magic, Yu-Gi-Oh! en Pokémon, die aan het eind van de 20e eeuw een rage waren en die als spel gespeeld kunnen worden.

Paul Cézanne, de kaartspelers, uit 1890-92

Geschiedenis[bewerken]

China[bewerken]

Het is niet bekend wanneer het kaartspel is ontstaan. Algemeen wordt aangenomen dat het kaartspel ontstaan is in China, enige tijd na de uitvinding van het papier. De spellen uit die tijd zijn verloren gegaan. Het oudst bekende Chinese kaartspel dateert uit de 17e eeuw, terwijl in China reeds in de zevende eeuw gespeeld werd met papieren speelkaarten. Zo wordt vermeld dat de keizer Mu-tsung met zijn vrouw "dominokaarten" speelde. De waarden bij Chinees domino komen overeen met de waarden op twee dobbelstenen (de nul komt niet voor). Een ander verschil met de westerse dominospellen is dat de positie van stenen in Chinese spellen geen rol speelt, dus de stenen worden als kaarten gebruikt. De Chinese kaarten schijnen in diverse richtingen geëvolueerd te zijn: zo komen de symbolen man, vis, kraai, fazant, antilope, ster, konijn en paard voor.

Chinese "geldkaarten" hebben zelfs een nog grotere gelijkenis met westerse speelkaarten. Er waren vier soorten, in waarden van 1-9 en 2-9.

Veel over de oorsprong van het kaartspel is onduidelijk. Zo ook de vraag of sprake is van overdracht van China naar Europa en zo ja, op welke wijze het Chinese kaartspel zou zijn geëvolueerd en overgebracht naar Europa.

Nabije Oosten[bewerken]

Mamluk playing card 1.jpg Mamluk playing card 2.jpg Mamluk playing card 3.jpg Mamluk playing card 4.jpg Mamluk playing card 5.jpg Mamluk playing card 6.jpg Mamluk playing card 7.jpg

Fragmenten van een mammeluksspel dateren uit de 12e of 13e eeuw. Het Topkapi-paleismuseum in Istanboel bezit een uniek compleet mammelukskaartspel uit de vijftiende eeuw, aan de hand waarvan eerdere losse kaarten geïdentificeerd konden worden. Het mammeluksspel van rond 1400 heeft 52 kaarten met de symbolen zwaarden, polostokken, bekers en munten. De waarden zijn 1-10, waarnaast nog drie personen (koning, onderkoning en tweede onderkoning) voorkomen. De Spaanse naam van kaarten, naipes, en een oude Italiaanse naam, naibi, zijn waarschijnlijk van Arabische oorsprong.

Mogelijk bestaat er een relatie met het Indiaas-Perzische kaartspel Ganjifah, dat in de 15e en 16e eeuw in India en Perzië een rol speelde.

Europa[bewerken]

Jean-Baptiste Siméon Chardin, het kaartenhuis, ca. 1734

De oudste sporen van het kaartspel in Europa dateren uit de periode 1370-1400, met één vroegere vermelding van kaarten in Italië in 1299. Een Catalaans document uit 1371 refereert er aan als 'naipes', wat thans nog het Spaanse woord is voor speelkaarten. Een monnik in Bazel beschrijft in 1377 een spel. De stad Florence in 1376 en de Duitse stad Regensburg in 1378 stellen een verbod op kaartspelen in. De oudste vermelding in de Lage Landen dateert uit 1379.

De eerste Europese speelkaarten werden met de hand gemaakt. Deze kaarten waren duur en exclusief. Met de uitvinding van de boekdrukkunst werd het mogelijk goedkoper en in grotere hoeveelheden te produceren, wat dan ook meer en meer gebeurde. Daarbij bestond een grote variëteit aan speelkaarten, aantallen en gebruikte symbolen.

In zijn algemeenheid zijn steeds vier verschillende groepen symbolen te onderscheiden, die verondersteld worden de vier standen te symboliseren.

  • De bekers of harten symboliseren de geestelijke stand.
  • De zwaarden, schoppen of pieken symboliseren de adel of militaire stand.
  • De munten, cirkels, ruiten of koeken symboliseren de kooplieden.
  • De polostokken, staven, eikels of klaveren de boeren.

De thans in West-Europa en de Verenigde Staten gehanteerde set kaarten is gebaseerd op het Franse spel zoals dat ca. 1480 werd vastgesteld. In het Franse standaardkaartspel zijn de eerder gebruikte ridders vervangen door vrouwen en wordt gebruikgemaakt van de vier tegenwoordig nog gebruikte gestileerde symbolen . Het spel zit nog steeds vol middeleeuwse symboliek.

Spreekt men over Franse kaarten, dan bedoelt men de gebruikelijke kaarten met schoppen, harten, enz., of de Franse variant ervan, met de namen van de afgebeelde personen en de letters R, D, V. De Engelse (K, Q, J) en Nederlandse (H, V, B met afbeeldingen van gebouwen op de azen) kaarten zijn varianten van de Franse kaarten.

In Frankrijk is het sinds de zestiende eeuw gebruik dat de namen van de afgebeelde personen op de kaarten staan. Aanvankelijk was daar enige variatie in, maar sinds het einde van de zeventiende eeuw zijn het steeds dezelfde namen. Ze zijn gedeeltelijk afgeleid van de zogenaamde Negen Besten. In tegenstelling tot wat men zou verwachten zijn het geen historische echtparen: Rachel was niet de vrouw van Caesar en Hector was geen knecht van hen. Sterker nog: de vrouwen zijn geen koninginnen. Ook uit de afbeelding op Engelse kaarten valt iets af te leiden (Schoppenheer draagt een harp, het attribuut van David). Een korte (niet geheel onomstreden) uitleg van namen en symboliek:

BOEREN VROUWEN HEREN
Jack of hearts fr.svg Lahire
Étienne la Hire, gezel
van Jeanne d'Arc
Queen of hearts fr.svg Judith
Vastberadenheid
King of hearts fr.svg Charles
Karel de Grote
of Karel VII
Franse Rijk
Jack of diamonds fr.svg Hector
Held van de
Trojaanse Oorlog
of broer van Lancelot
Queen of diamonds fr.svg Rachel
Vroomheid
King of diamonds fr.svg César
Julius Caesar
Romeinse Rijk
Jack of spades fr.svg Ogier (of Hogier)
vazal van Karel de Grote
Queen of spades fr.svg Pallas
Pallas Athene
Wijsheid
King of spades fr.svg David
Koning David
Koninkrijk Israël
Jack of clubs fr.svg Lancelot
Ridder van de Ronde Tafel
Queen of clubs fr.svg Argine
Anagram van regina
Vruchtbaarheid
King of clubs fr.svg Alexandre
Alexander de Grote
Griekse Rijk

In de negentiende eeuw werd het gebruiksgemak van de speelkaarten vergroot door de koppen op de plaatjes dubbel uit te voeren, zodat deze niet op zijn kop kunnen staan. Verder werden de vermeldingen op de hoeken toegevoegd en de hoekpunten afgerond. In 1850 verschenen in Londen de eerste kaarten met bedrukte achterzijde. De joker is een Amerikaanse uitvinding uit 1865.

Het kaarten als gokspel[bewerken]

Kaarten wordt vaak gedaan om geld. Door het kanselement is het dan deels een kansspel, maar behendigheid speelt, afhankelijk van het spel, ook min of meer mee. Juridisch wordt een kaartspel om geld vaak beschouwd als kansspel. Dit heeft consequenties voor legaliteit en kansspelbelasting.

Kaartspellen zijn altijd geschikt geweest om te gokken. Het hoogte- of dieptepunt van het gokken werd in het 18e-eeuwse Europa bereikt. Lodewijk XIV moedigde zijn hovelingen aan om grote bedragen te spelen. Kaartavonden, met de mogelijkheid om zich te ruïneren, kwamen in de mode. Dat trok beroepsspelers en valsspelers aan, een bekende speler was Giacomo Casanova. In zijn memoires wordt melding gemaakt van basset, piket, biribi, whist, quinze en vooral van het geestloze maar zeer populaire faro. In zijn memoires noemt Casanova het kaartspelen "een kansspel dat iedereen ruïneert die eraan deelneemt".
De kaartmanie woedde ook aan de vorstenhoven en onder de hoogste geestelijken. Het was niet ongebruikelijk dat kardinalen en bisschoppen als "bank" optraden en hoge inzetten accepteerden. Voltaires vriendin, Mme. du Châtelet verloor in Fontainebleau aan de tafel van de Franse koningin op een avond 80 000 pond en Voltaire zei haar na afloop dat ze "niet door gehad moest hebben dat ze met schurken speelde". Tot 1789 werd er aan het Franse hof op grote schaal gegokt. Marie-Antoinette was de laatste Franse koningin die met gokken op kaarten een vermogen verspeelde.

In Engeland ruïneerde de adel zich aan de kaarttafel. Voor de aan kaarten verslaafde lord Sandwich werd een speciaal broodje (de sandwich) bedacht dat hij, met de kaarten in de andere hand, kon eten. Sommigen hadden geluk; lord Carlyle won jaar-in-jaar-uit zoveel geld dat hij Castle Howard kon bouwen, maar een Schotse edelman zette op een dag de Hebriden in en verloor.
De laatste periode waarin beroepsgokkers veel geld verdienden was op de grote oceaanstomers in het begin van de 20e eeuw. Op drijvende paleizen als de France en de Lusitania werden rijke reizigers vakkundig uitgeschud. Opvallend onder de valsspelers was "Graaf" Victor Lustig.

Tarot[bewerken]

Tarotkaarten worden in Italië voor het eerst rond 1440 genoemd onder de naam Trionfi (later werd dit Tarocchi), ontstaan door aan een gewoon Italiaans kaartspel 21 troeven (genummerd van 1 t/m 21) en een extra kaart met een dwaas toe te voegen. Het kaartspel waarbij dit gebeurde kende reeds vier hofkaarten in iedere kleur, wat niet ongebruikelijk was voor die tijd, zodat er 78 kaarten in een standaard tarotspel zitten. Vanuit Italië verspreidde het spel zich naar onder andere Frankrijk, Zwitserland, Oostenrijk, Duitsland, Nederland en Denemarken. In sommige landen en regio's werden de Italiaanse kleuren omgezet naar de ons bekende Franse kleuren, en tonen de troeven rustieke scenes in plaats van klassieke Italiaanse thema's die tegenwoordig bekend zijn uit moderne occulte tarot.

Hoewel tarot in onbruik raakte in Nederland, wordt er nog altijd een scala aan uiteenlopende soorten gespeeld in Europa. De spellen zijn vrijwel altijd slagenspelen waarbij sommige kaarten méér punten waard zijn dan anderen (bijvoorbeeld de hoogste troef, de laagste troef en koningen). Troeven is verplicht als men niet kan bedienen in de gevraagde kleur, de slag wordt gewonnen door de hoogste troef. Dit was de belangrijkste ontwikkeling voor Nederlandse kaartspelen; de manier van troeven in bijvoorbeeld klaverjas is afgeleid van tarot. Een aantal 19e-eeuwse teksten gedrukt in Amsterdam geven regels voor een onderscheidende vorm van "Tarok".

Verschillende populaire theorieën over het tarotspel zijn waarschijnlijk onjuist. Occulte toepassingen zoals waarzeggerij zijn in de eeuwenoude geschiedenis van tarot een vrije recente introductie, populair geworden vanuit Groot Brittannië in de vroege 20e eeuw. De theorie dat tarot kaartspelen door zigeuners in Europa werden geïntroduceerd is onjuist, zigeuners kwamen pas midden 15e eeuw in grote getale in Europa arriveerden. Vroeger dacht men dat het oudst bekende tarotspel de later zogenaamde "tarocchi di Mantegna" daterend uit 1465 was, echter, deze kaarten zijn waarschijnlijk ongerelateerd en niet bedoeld voor spellen. Ze hebben een geheel andere structuur en dienden vermoedelijk een educatief doel. Een ander bekend misverstand is dat het gewone kaartspel uit tarotkaarten is voortgekomen terwijl juist het omgekeerde waar is, de joker zoals we hem nu kennen is ontworpen specifiek voor het kaartspel Euchre en is dus ontstaan uit de dwaaskaart van tarot. Tarot heeft nooit vanwege occulte aspecten geleid tot verbodsbepalingen, dit was zover bekend alleen vanwege het gok aspect van de kaartspellen. Gereformeerde kringen betitelen tarot maar ook gewone kaartspelen als des duivels prentenboek.

Het materiaal[bewerken]

Eichel en Laub

Het kaartspel (meervoud: kaartspellen), ook wel boek[1] genoemd, bestaat in het algemeen uit de volgende vier 'kleuren':

  • Harten ()
  • Ruiten ()
  • Klaveren ()
  • Schoppen ()

Iedere kleur bestaat uit de puntkaarten (of oogkaarten) 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 en 10, de figuurkaarten (plaatjes/honneurs/popkaarten) Boer, Vrouw, Heer en Aas. In sommige kaartspellen worden ook nog een of meer jokers toegevoegd.

Over het algemeen worden de kaarten voor het spel eerst geschud.

Er bestaan andere varianten, bijvoorbeeld in Frankrijk het tarotspel, (niet te verwarren met de voorspellingskaarten). Dit spel bevat een chevalier als extra honneur plus 21 afzonderlijke troefkaarten. Ook in het alpengebied is er een eigen variant met 'kleuren' zoals Eichel en Laub.

Moderne ("Franse") kaarten
SuitHearts.svg SuitDiamonds.svg SuitClubs.svg SuitSpades.svg plaatjes
Nederland Harten Ruiten Klaveren Schoppen Boer Vrouw (Koningin) Heer (Koning)
Vlaanderen Harten Koeken Klaveren Schoppen/Schuppen/Pijken Boer/Zot Dame Koning (Heer)
Engeland
Verenigde Staten
Hearts Diamonds Clubs Spades Jack/Knave Queen King
Frankrijk Cœurs Carreaux Trèfles Piques Valet Dame Roi
Duitsland Herz Karo Kreuz Pik Bube/Page Dame König
Zwitserland (Duits) Herz Ecke Kreuz Schaufel Bauer Dame König
Italië Cuori Quadri Fiori Picche Fante Regina Re
Zweden Hjärter Ruter Klöver Spader Knekt Dam Kung
Japan Hāto Daiya Kurabu Supēdo Jakku Kuīn Kingu
Polen Czerwo Dzwonek żołądź Wino
Traditionele kaarten
Duitsland Rot
(tweekleurige harten)
Bay herz.svg Schellen
(bellen)
Bay schellen.svg Eichel
(eikels)
Bay eichel.svg Laub/Grün
(bladeren)
Bay gras.svg Unter Ober König
Zwitserland (Duitstalig) Rosen RosendeutschschweizerBlatt.svg Schellen SchellendeutschschweizerBlatt.svg Eicheln EichelndeutschschweizerBlatt.svg Schilten SchiltendeutschschweizerBlatt.svg Under Ober König
Spanje Copas
(bekers)
Seme coppe carte spagnole.svg Oros
(munten)
Seme denari carte spagnole.svg Bastos
(knotsen)
Seme bastoni carte spagnole.svg Espadas
(zwaarden)
Seme spade carte spagnole.svg Sota
('10')
Caballo
('11')
Rey
('12')
Italië Coppe
(bekers)
Suit Coppe.svg Denari
(munten)
Suit Denari.svg Bastoni
(knotsen)
Suit Bastoni.svg Spade
(zwaarden)
Suit Spade.svg Fante
('8')
Cavallo
('9')
Re
('10')
Tarot (Marseille) Coupes
(bekers)
Deniers
(munten)
Bâtons
(knotsen)
Épées
(zwaarden)

Alternatief materiaal[bewerken]

Tegen de stroom van de standaardisatie in worden jaarlijks een groot aantal alternatieve sets kaartspellen uitgegeven. Meest gebruikelijk zijn de reclamekaarten waarbij meestal uitsluitend de achterkant met reclame bedrukt wordt, maar soms ook de voorkant van een aantal kaarten wordt aangepast. In de regel zijn reclamekaarten goed speelbaar, omdat ze weinig tot niets afwijken van de gebruikelijke vormgeving en dus gemakkelijk te herkennen zijn. Dat is anders bij door kunstenaars ontworpen kaarten. Vertegenwoordigers van vrijwel iedere relevante stroming in de moderne kunst hebben speelkaarten ontworpen, vaak van verbluffende schoonheid. Hoewel de resultaten kenmerkend en indrukwekkend zijn, kan er moeilijk mee gespeeld worden. Veel van dergelijke kaarten zijn moeilijk herkenbaar. De betrokken kaartspellen worden dan ook in kleine oplagen gedrukt en zijn bedoeld als verzamelobject.

Een bijzondere categorie alternatief materiaal wordt gevormd door de grote diversiteit aan beschikbare pornografische kaarten. Ook hier moet de vraag gesteld worden of de kaarten werkelijk bedoeld zijn om ermee te spelen.

Hetzelfde geldt voor een meer recente Amerikaanse vondst. Tijdens de Operatie Iraqi Freedom in 2003 gebruikte het Amerikaanse leger speelkaarten om de namen en foto's van de 55 meest gezochte Iraakse functionarissen onder de strijdkrachten te verspreiden. Zo was Tariq Aziz, de Iraakse vicepremier, schoppen 8.

Kaarttafel[bewerken]

Wie het kaartspel op redelijk serieus niveau wil beoefenen, gebruikt een speciale kaarttafel (of speeltafel). Veel spellen worden met vier spelers gespeeld en een kaarttafel is dan ook vierkant, terwijl de meeste eettafels en bureaus door de rechthoekige vorm minder bruikbaar zijn. Ook voor andere spellen, zoals mahjong en scrabble, is een kaarttafel zeer bruikbaar. Een kaarttafel bevat vaak vakjes voor het spelmateriaal (fiches, dobbelstenen, biedkaartjes enz.)

Spelregels[bewerken]

Amerikaans kaartspel met joker

De aard en het doel van het spel kan sterk verschillen. Het doel van een kaartspel kan zijn het halen van slagen (bridge, rikken), of het halen van punten (hartenjagen, klaverjassen, puntjassen, bieden) of het verzamelen of wegspelen van zo veel mogelijk kaarten (patience, jokeren, presidenten).

Sommige spelen kunnen met enig recht als een denksport betiteld worden, zoals bridge, andere zijn puur tijdverdrijf zoals patience. Weer andere zijn gokspelen zoals poker waarbij soms grof geld over tafel gaat (hoewel onderzoek heeft aangetoond dat poker op zich geen kansspel is[2]), of een eenvoudig gezelschapsspel zoals jokeren. Spelregels van hetzelfde spel kunnen van regio tot regio verschillen.

Enkele bekende kaartspelen[bewerken]

.

George de la Tour, De valsspeler met de ruitenaas, ca. 1630

Dat speelkaarten en kunst verbonden zijn, blijkt reeds uit de hier afgebeelde mammelukse kaarten. De kaarten zelf vormen het kunstwerk. Het is opmerkelijk hoe vaak speelkaarten op schilderijen voorkomen. Door de eeuwen heen zijn kunstenaars door het kaartspel geïnspireerd om het uit te beelden. Zie de drie verschillende voorbeelden van Paul Cézanne, Jean-Baptiste Siméon Chardin en de hiernaast afgebeelde valsspeler met de ruitenaas van George de la Tour.

Bronnen, noten en/of referenties
Wikibooks Wikibooks heeft een studieboek over dit onderwerp: Kaartspel.