Kakker (beeldje)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Kakkers is een Nederlandstalige omschrijving van kleine beeldjes van personen die hun behoefte doen.[bron?] Zij komen van oorsprong uit Catalonië en heten in het Catalaans caganer (uitspraak: kəɣəˈne).

De reden waarom een beeld van een mannetje wordt gemaakt dat bezig is zijn behoefte te doen is drievoudig:[bron?]

  1. door de ontlasting op de aarde te laten vallen maakt hij deze vruchtbaar, een symbool van voorspoed;
  2. het "activeren" van de 'kakker' is een spel, vooral voor kinderen;
  3. humor, spot en minachting met bepaalde hoog geplaatste publieke figuren.

Betekenis[bewerken]

Dit typische figuurtje heeft een zeer grote betekenis in de Catalaanse cultuur. Dit figuurtje maakt er zelfs deel uit van Navidad, elders in Europa bekend als het Kerstfeest. De achterliggende gedachte bij dit figuurtje brengt de mens terug bij het basisidee dat van alles wat de natuur geeft, ook aan de natuur moet worden teruggegeven.[bron?] Deze "gift" aan de natuur werd beschouwd als een vorm van wedergeboorte want de mest garandeerde aan de eigenaar van de grond een jaar vruchtbare grond en bijgevolg een voorspoedige oogst. Het werd dan ook als een eer en een zegen beschouwd als iemand die "grote boodschap" op zijn land achterliet. Mest was in die vroege tijden een uiterst belangrijke en kostbare grondstof die de eigenaar een voorspoedige oogst en bijgevolg rijkdom en weelde garandeerde.

De caganer worden heden ten dage nog steeds in Catalonië geproduceerd en dit in verschillende uitvoeringen. Zij worden vooral verkocht rond de Kerstperiode en dit rond de kerken en kathedralen en ook in het bijzonder op het herdenkingsfeest van de heilige Llucia. Een van de meest gerenommeerde plaatsen is onder andere bij de Kathedraal van Barcelona.[bron?]

CaganerCatala

Eigenschappen[bewerken]

Kakkers zijn figuurtjes met een afmeting van +/- 5 cm hoogte, vervaardigd uit papier-maché, lood, witte pijpaarde, rode potaarde ( = gebakken rode potklei), gres of keramiek. Kenmerkend is dat, na het inbrengen van een cilindervormige pil in het aarsgat en na het aansteken met een lucifer van die pil, het beeldje in staat is om te "kakken".

Dit figuurtje dat in de 20e eeuw op vele plaatsen in België werd verkocht en werd opgevoerd als farce om de kinderen en sommige ouderen te vermaken, lijkt op het eerste zicht een goedkope humoristische en volkse vorm van scatologie.

De vormen omvatten zowel menselijke personages als dieren.

Geschiedenis en naamgeving[bewerken]

Het is mogelijk dat de eerste beeldjes al uit de 16e eeuw stammen en veel verder verspreid zijn dan jarenlang is aangenomen.[bron?] Eén van de moeilijkheden bij het doen naar onderzoek naar deze beeldjes, is dat een officiële benaming in de Nederlandse taal ontbrak. Voorgesteld is de beeldjes "kakkers" of "schijterkes" te noemen.[bron?]

Mogelijk zijn de beeldjes, in de 16e eeuw, tijdens de Spaanse bezetting van de Nederlanden, nu een deel van België, geïntroduceerd. [bron?]

Rokend Rauchermännchen
Rauchermännchen met koon, verz. D'haese-Temmerman, België

In het Duits heten de beelden "Cholera-männchen" of "Hinterlader", in het Catalaans "caganer" en in het Frans "Père la Colique" . Mogelijk is er ook een relatie met de in Duitsland bekende "Rauchermännchen" of "rookmannetjes". [bron?] Het "rookmannetje" bestaat uit twee aparte delen met een inwendige doorgang naar en een uitsparing ter hoogte van de mond.

In Vlaanderen bestaat een variant van het rookmannetje die qua productie sterk lijkt op de kakkers. Hier wordt er een "rookpilletje" in de holte van de mond gebracht waardoor ook dit mannetje dan een tijdje kon roken.

Feit is dat sommige van de kakkers over beide mogelijkheden beschikken: enerzijds een uitsparing ter hoogte van de mond, geschikt om te fungeren als rookmannetje en anderzijds de uitsparing ter hoogte van het achterste, geschikt om te fungeren als kakker.

Het grote verschil met de Catalaanse "caganer" is het feit dat deze Vlaamse en Duitse varianten actief tot de "daad" kunnen overgaan door de verschillende uitsparingen in hun lichaam, daar waar hun Catalaanse collegae enkel een symbolische en passieve waarden hebben.[bron?]

Taalkunde - uitdrukkingen[bewerken]

Roker-kakkers, verz. D'haese-Temmerman, België
  • "Iemand te kakken zetten": dat wil zeggen iemand op een voor hem onaangename wijze te recht zetten, hem op zijn plaats zetten, hem beschamen, met den mond vol tanden doen staan.
De zegswijze komt in de 17e eeuw ook voor in de zin van iemand beetnemen[1]: Dus men haer (de Engelschen) op 't Hollants stoeltje noch eenmael te kacken set;[2]: Ik zet ze zoo meenigmaal te kakken zonder pot, doch ze geloofd my altyd[3]: Men heeft hem te kakken gezet, dat is, men heeft hem lelijk laten zitten, verlaten en bedrogen.
  • Een synonieme uitdrukking is het West-Vlaamse "iemand in den kakstoel zetten", hen "bekukkelen en toef doen om des te gemakkelijker iets te bekomen en zijne gunst te winnen", dus iemand vleien.
  • Het schijnt, dat eerst in de vorige eeuw de zegswijze de tegenwoordige betekenis heeft aangenomen van iemand onder handen nemen[4]: "Wie weet nou niet wat debatteere is? Dat is iemand z'n vet geven, 'm te kakke zette";[5]
  • Meermalen werden de 'bourgeois', antirevolutionaire en liberale (door een socialist) op de pot de chambre gezet;[6] fri. "immen to kakken sette".

Zie ook[bewerken]

Een Gaper
Bronnen, noten en/of referenties

Noten

  1. Scheurleer, Van Varen en van Vechten I, 365 (a. 1652)
  2. Gew. Weeuw. III, 23
  3. Spaan, 138; Tuinman II, 112
  4. vergelijk Mghd. 276
  5. Handelsblad, ochtendblad, 21 Oct. 1913, p. 3 k. 3
  6. Ndl. Wdb. VII, 901