Kalibreren

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Kalibreren is het vergelijken van een systeem of apparaat met een standaard om de eigenschappen vast te stellen. Het af- of instellen om het in overeenstemming te brengen met de specificatie wordt justeren genoemd. Een ijking bestaat erin dat er eerst gekalibreerd wordt om dan te justeren.

Oorsprong[bewerken]

Voorbeeld van een vergelijking tussen model- en praktijkwaarden. Indien het model perfect zou zijn zouden alle punten op de rechte lijn liggen. Aanpassen van modelparameters zou een beter resultaat kunnen opleveren

De term kalibratie heeft wortels in de wapenindustrie, waar de binnendiameter van de loop van een vuurwapen nog steeds kaliber genoemd wordt. Het kalibreren van geschut bestaat uit het corrigeren van het geschut voor afwijkingen, om met de te gebruiken munitie en onder de gegeven weersomstandigheden het doel te kunnen treffen.

Kalibreren van modellen[bewerken]

Kalibreren vindt onder andere plaats bij het ontwikkelen van bijvoorbeeld een simulatiemodel.

De kalibratie is in dat geval het statistisch proces dat plaats vindt tijdens de modelontwikkeling (voor het instellen van interne modelparameters), maar ook daarna (voor externe door de gebruiker op te geven parameters). Op basis van empirische gegevens worden de modelparameters (variabelen) gemeten of geschat en ingesteld. Dit noemt men het kalibreren van het model. Na deze fase kan de modelvalidatie plaatsvinden.

Kalibreren van meettoestellen[bewerken]

Bij het kalibreren van meettoestellen wordt de afwijking (bias) van het meettoestel vastgesteld. Dit kan door te vergelijken met een referentie of met een berekend model. De afwijkingen worden vastgelegd in een zogenaamde correctietabel. Bij digitale verwerking van meetwaarden kunnen de correctiewaarden met de gemeten waarden verrekend worden zodat een nauwkeurig resultaat wordt verkregen. Indien het meetinstrument wordt bijgeregeld, dus de meetafwijking wordt gecorrigeerd, spreekt men van justering. Op basis van de kalibratie kan worden bepaald of het meettoestel nog aan zijn specificaties voldoet. Bij het gebruik van referenties moeten deze van een bepaalde kwaliteit zijn zodat de afregelingen juist verlopen.

Bij een wettelijk verplichte kalibratie spreekt men van ijking.

Bij kalibratie is het van belang dat zo veel mogelijk (naar ISO) herleidbare waarden worden verkregen. Een aantoonbaar herleidbare kalibratie wordt verkregen bij geaccrediteerde kalibratie-instellingen.

Ook een kalibratie is een meting. Omdat iedere meting principieel een zekere onnauwkeurigheid heeft, wordt bij de resultaten altijd de meetonnauwkeurigheid vermeld.

Verdunningsreeksen worden dikwijls ingezet ter kalibratie van een analysetoestel.

In Nederland[bewerken]

In Nederland valt ijken valt onder de Metrologiewet (voorheen IJkwet) en mag alleen worden uitgevoerd door instellingen die daartoe door de overheid zijn aangewezen. Kalibreren is, in tegenstelling tot ijken, niet wettelijk verplicht. Dit betreft in beginsel alle metingen waarbij het meetresultaat maatgevend is voor een te betalen bedrag. Voorbeelden zijn metingen in het handelsverkeer, maar ook metingen ten behoeve van boetebetalingen, zoals snelheidscontroleapparatuur in het wegverkeer, meetapparauur voor allerlei vormen van milieuhinder (chemische uitstoot, maar ook lawaaihinder).

Definitie in de taal[bewerken]

Van Dale definieert kalibreren onder meer als "een schaalverdeling aanbrengen op meetinstrumenten" en als "(de doorsnee van buizen) controleren". IJken wordt gedefinieerd als 'het voldoen aan de gestelde eisen', hierop kunnen alleen de antwoorden 'wel' of 'niet' worden verkregen. Kalibreren wordt vaak ten onrechte ijken genoemd, terwijl dit absoluut een andere betekenis heeft. De term 'ijklijn' mag nooit worden gebruikt indien het de betekenis heeft van kalibratielijn. Verder is er de term 'justeren' (VanDale: "(een instrument) juist stellen") die in het verlengde ligt van kalibratie.

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

  • Raad voor Accreditatie
  • Kaliberstok of artilleriemaatstaf. Digitalisatie (en) (de) : universiteit Keulen
    Hübner, Johann. Reales Staats-Zeitungs- und Conversationslexicon; Neue verb. u. vermehrte Auflage; Leipzig: Gleditsch; 1804.
    Caliber of artilleriemaatstaf, voor het bepalen van gewicht en diameter van projectielen (kanon- en andere "bollen"), zo ook voor het aftekenen en indelen {¿toekennen?} van mortieren, kanonnen, affuiten en andere artillerie apparaten en (hulp)gereedschappen hoogst nodig {Het kaliber wordt aan 5 zijden benut. Bijvoorbeeld: elevatie - reikwijdte, hoeveel personen nodig voor ..., kosten per schot, aantal schoten/dag, enz. enz. (de) : Tekening (Tafel VII) onderaan.
    Verklaring / Legenda van de tekening: vanaf pdf-pagina 2 = pagina (1443 1444).
    Het kaliber (ook de niet getoonde kanten, ook een handleiding ter vervaardiging) vanaf pdf-pagina 4 = pagina (1447 1448)
    (de) Fraktur {een "rare n" = y = i; lb. ~ Libra = Pond}: uitleg.