Kanaal van Corbulo

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Fossa Corbulonis
Kaart van het vermoedelijke tracé van het Kanaal van Corbulo. Paleogeografie van 50 n Chr (groen: kwelder, bruin: veen, geel: strandwal).
Kaart van het vermoedelijke tracé van het Kanaal van Corbulo. Paleogeografie van 50 n Chr (groen: kwelder, bruin: veen, geel: strandwal).
Lengte 34 km
Jaar ingebruikname 47
Van Oude Rijn bij Matilo (Leiden)
Naar Maas bij Naaldwijk
Loopt door Germania Inferior
Reconstructie van het Kanaal van Corbulo in de wijk de Rietvink in Leidschendam
Reconstructie van het Kanaal van Corbulo in de wijk de Rietvink in Leidschendam
Profiel door het kanaal van Corbulo in de Rietvinkpolder, Leidschendam-Voorburg
Profiel door het kanaal van Corbulo in de Rietvinkpolder, Leidschendam-Voorburg
Portaal  Portaalicoon   Maritiem

Het Kanaal van Corbulo (Latijn: Fossa Corbulonis) is een rond 50 n.Chr. gegraven Romeins kanaal in Zuid-Holland dat de mondingen van de Maas en de Rijn in de Hollandse delta met elkaar verbond. Delen van het kanaal bleven in gebruik tot ongeveer 270.

Tacitus[bewerken]

De Romeinse historicus Tacitus schrijft het volgende over de gracht van Corbulo (Annales XI,20):

Ut tamen miles otium exueret, inter Mosam Rhenumque trium et viginti milium spatio fossam perduxit, qua incerta Oceani vitarentur.
Om zijn soldaten bezig te houden, groef hij [Corbulo] een kanaal van 23 mijl tussen de Maas en de Rijn, om zo de gevaren van de oceaan te vermijden.

Geschiedenis[bewerken]

Ondanks een succesvolle expeditie in het jaar 47 tegen de Frisii ten noorden van de monding van de Rijn, die onder leiding stond van de Romeinse generaal Gnaius Domitius Corbulo, de naamgever van het kanaal, besloot de Romeinse keizer Claudius I dat de Rijn de grens (Limes) van het Romeinse Rijk zou worden. Het leger trok zich daarop terug achter de Rijn. Om een snelle aanvoer van troepen en materieel via de Maas naar de Rijn mogelijk te maken, en om zijn manschappen bezig te houden, heeft Corbulo vervolgens het 23 Romeinse mijlen (ca. 31 km) lange verbindingskanaal laten graven. De legionairs maakten mogelijk deel uit van de legioenen Legio V Alaudae en Legio XV Primigenia. Waarschijnlijk hebben de soldaten echter slechts enkele kilometers hoeven te graven, dit omdat ze bestaande watergangen, waaronder de Gantel, met elkaar verbonden. De exacte loop van het kanaal is onbekend, maar er zijn aanwijzingen dat het een Romeinse legerplaats bij Naaldwijk met het castellum Matilo (in de nu bebouwde Room- of Meerburgerpolder bij Leiden) verbond. Het kanaal diende oorspronkelijk om schepen van de Romeinse militaire vloot Classis Germanica tussen de Maas en de Rijn te kunnen laten varen zonder de gevaarlijke Noordzee te hoeven trotseren. De schepen die in die periode in deze streek werden gebruikt, waren voornamelijk kleine platbodems, zoals teruggevonden in Zwammerdam, Woerden en De Meern, die niet zeewaardig waren.

Romeinse platbodem uit de 1e eeuw (gevonden in Mainz)

De oorspronkelijke doorgraving leidde al snel tot problemen op de waterscheiding van de Maas en de Rijn bij Leidschendam, hier is in 49 een dam met overtoom gemaakt. Er zijn dendrochronologische aanwijzingen in Matilo dat het kanaal naar aanleiding van het bezoek van keizer Hadrianus aan de regio in het jaar 121 werd gerenoveerd[1]. De verlanding van de Gantelkreek in de eerste eeuwen na Chr. maakte een nieuwe kortere doorsteek naar Naaldwijk noodzakelijk. Parallel aan het kanaal werd een Romeinse weg met mijlpalen aangelegd, de oudste mijlpaal is uit 151 in het Wateringse veld. De Corbulogracht werd in de tweede eeuw vooral gebruikt voor de aanvoer van goederen van de Maas naar de Romeinse stad Forum Hadriani (Voorburg), die ook een insteekhaven had. In dezelfde periode raakte het traject Forum Hadriani-Matilo in onbruik en verlandde.[2]

In de derde eeuw werd de Romeinse weg langs het kanaal nog ten minste drie keer gerenoveerd (in 213, 240 en 250), maar met de ontvolking van de streek rond 270, na de val van het Gallische keizerrijk, raakte het kanaal helemaal in onbruik. Sinds 1912 zijn op veel plaatsen in Zuid-Holland stukken van het tracé blootgelegd. De route loopt deels parallel aan de latere Vliet.

Tracé[bewerken]

Historische opvattingen[bewerken]

Kaart van Ortelius uit 1584 (herdruk 1594) met de Lek als het kanaal van Corbulo

In de renaissance herontdekte men het werk van Tacitus en werd er volop gespeculeerd waar het kanaal kon liggen. De oudste kaart waar het kanaal van Corbulo staat ingetekend, is van Ortelius uit 1584. Ortelius laat het kanaal samenvallen met de rivier de Lek. Aernout van Buchel schrijft aan het begin van de zeventiende eeuw in zijn opsomming van oude inscripties in de buurt van Leiden dat het Huis te Keubel (tegenwoordig ter Wadding) de vesting van Corbulo was: "nam secundum opinionem quorundam, de oude Vliet, pars fuit fossae Corbulonis." (want volgens sommigen was de oude Vliet een onderdeel van de gracht van Corbulo).[3] Ludolph Smids beschrijft in 1711[4] de levendige discussie die toen woedde over de locatie van het kanaal: de Lek, de Vliet, de Gouwe, de Hollandse IJssel, de Linge en de Roovaart bij Steenbergen worden als mogelijke locatie geopperd. Isaak Tirion publiceert in 1750 een kaart[5] van de Romeinse geografie van Nederland waar hij de Vliet en Schie laat samenvallen met het kanaal van Corbulo. In de geschiedkundige atlas van uitgeverij Brinkman (ca 1890) is het kanaal van Corbulo afwezig. Een rechte verbinding tussen Rijn en Maas via Voorburg is te vinden in historische atlassen van Hettema (1927)[6], Westermann (1972)[7] en Vermaseren (1977)[8]. Bloemers (1978) toonde in detailkaarten de verbinding Voorburg-Gantelkreek, en die vinden we ook terug in de kaartjes die bij de tentoonstelling "De Romeinen in Zuid-Holland" werden gepubliceerd.[9] In de wetenschappelijke Limes Atlas (2005) wordt het kanaal van Corbulo echter nog steeds gelijkgesteld aan het Rijn-Schiekanaal,[10] wat overgenomen werd in de Bosatlas van de geschiedeniscanon (2008). In de Bosatlas van de geschiedenis van Nederland uit 2011 is de loop van het kanaal volgens de laatste archeologische inzichten weergegeven.[11]

Huidige kennis[bewerken]

De huidige opvatting, gestoeld op op wetenschappelijke wijze verzamelde aanwijzingen, is dat het kanaal gelegen was in een smalle strook land dat het grensgebied vormde tussen de zandgronden van de oude duinen aan de westkant, en de veengebieden ten oosten van het kanaal.

Reconstructie van de kanaalkade en een platbodem voor de noordwestelijke poort in Matilo (Leiden)

Het kanaal begint bij de Rijn aan de noordwestkant van Matilo, en wordt teruggevonden bij de insteekhaven van het Rijn-Schiekanaal in Roomburg.[12] Dan is de loop onduidelijk tot Rietvink en Damplein in Leidschendam. De nieuwe geologische kaart (2007)[13] toont vervolgens een kronkelend verloop van kreken aan de oostkant van het Rijn-Schiekanaal met een grote boog naar landgoed Leeuwenberg. Bij Forum Hadriani (Voorburg) valt de Corbulogracht samen met de huidige Vliet. Er werd hier een Romeinse insteekhaven aangetroffen.[2] In Rijswijk volgde het kanaal de Winston Churchilllaan. Dan wordt het verloop weer onzeker: Hans Koot, archeoloog van Rijswijk volgt vanaf het Bogaardplein de oude Gantelkreek.[14] Ab Waasdorp, archeoloog van Den Haag geeft de voorkeur aan het tracé dat parallel loopt aan de Romeinse weg: Oosteinde via de Heulweg in Wateringen naar de Middelbroekweg in Naaldwijk.[15] Zeker vanaf de 2e eeuw (oudste mijlpalen) is het laatste korte tracé naar Naaldwijk te verkiezen, omdat de Gantelkreek toen al volledig verland was.[16]

Archeologisch onderzoek[bewerken]

Ruitermasker gevonden in het Kanaal van Corbulo in Matilo
Bouwput Damplein Leidschendam, september 2009
Aanwijzingen voor een jaagpad naast het kanaal van Corbulo, Leidschendam-Voorburg
Fragment van een bronzen plaat van de Romeinse rijnvloot Classis Germanica gevonden in Naaldwijk II

Leiden[bewerken]

Al in 1912 werd bij de aanleg van een insteekhaven in het Rijn-Schiekanaal bij Leiden een verteerd Romeins schip gevonden, de archeoloog Holwerda was er te laat bij om het te beschrijven: er rest slechts aardewerk uit de lading. In 1960 is tijdens aanleg van de Rivierenwijk in Leiden door Bogaers de beschoeiing van de noordkant van het kanaal gevonden. Grondboringen wezen toen uit dat het scheepswrak van 1912 midden in de kanaalbedding had gelegen. Een stukje verderop werd in 1996 tijdens een uitgebreide opgraving in de omgeving van het Romeins castellum Matilo in de Leidse wijk Roomburg de zuidelijke beschoeiing van het kanaal blootgelegd, ook werd in de kanaalbedding een ruitermasker gevonden. Sinds 2011 is de beschoeiing gereconstrueerd zichtbaar in het Archeologisch Park Matilo.

Leidschendam[bewerken]

Andere opgravingen vonden plaats tussen 1989 en 1992 en in 2004, 2006 en 2009 bij Leidschendam. Uit dendrochronologisch onderzoek is vastgesteld dat het ging om een kanaal met een beschoeiing die rond 50 n.Chr. was geplaatst.[17] Het kanaal was 12 tot 14 meter breed en ca. 2 meter diep en er zijn sporen aangetroffen van een jaagpad langs het kanaal. Ook zijn er aanwijzingen dat, voor de aanleg van het in 50 na Chr. gedateerde kanaal, al eerder een kanaal was gegraven. Daarnaast zijn in Leidschendam sporen gevonden die worden geïnterpreteerd als een overtoom. In de wijk de Rietvink in Leidschendam is een reconstructie van het kanaal gemaakt, compleet met houten brug naar Romeins voorbeeld. Op 17 september 2009 werd in de bouwput van het Damplein in Leidschendam het tracé van het kanaal blootgelegd.

Voorburg[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Forum Hadriani voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Tussen 1908 en 1915 verrichtte Jan Hendrik Holwerda archeologisch onderzoek. Hij interpreteerde sleuven als havens, en meende een "Romeins militair vlootstation" te hebben gevonden, ook omdat er veel dakpannen met het zegel van de Classis Germanica werden gevonden. In 1970 concludeerde de archeoloog Jules Bogaers dat het geen militaire nederzetting was geweest maar een municipium. In 2008 is in Forum Hadriani een insteekhaven ontdekt.[18] In die haven werd een tufstenen pilaar gevonden, die mogelijk een onbewerkte mijlpaal kon zijn, echter voordat archeologen de vondst hadden kunnen bestuderen, was deze al door een overijverige aannemer afgevoerd als bouwpuin.

Rijswijk[bewerken]

In Rijswijk is in 2005 op de plek van de tweede mijlpaal een kanaal van minimaal vijf meter breed en een meter diep aangetroffen en een weg van zes meter breed, de weg liep hier aan de noordzijde van het kanaal.

Den Haag[bewerken]

Bij de vondst van de Mijlpalen van het Wateringse Veld in Den Haag in 1997 werd ook een deel van de Romeinse weg blootgelegd die op de zuidelijke oeverwal van de Gantel was gelegen. Aan de zuidzijde van deze Romeinse weg werd de rand van een kanaal aangetroffen, maar de breedte ervan kon vanwege bestaande bebouwing niet worden bepaald.

Naaldwijk[bewerken]

In Naaldwijk is in 2004 een deel van een bronzen plaat gevonden, vermoedelijk een fragment van een sokkel van een standbeeld van keizer Claudius. In de Romeinse tijd liep de Helinium, de toenmalige Maas langs Naaldwijk. In verband met vondsten van bouwmateriaal met stempels van de Classis Germanica en de tekst CLASSISAV(GVSTA) op de bronzen plaat van 2004 wordt vermoed dat de Romeinse rijnvloot aan deze kant van het kanaal een vlootbasis had.[19] In 1933 had Holwerda aan de Hoogwerf in Naaldwijk al een bronzen hand gevonden. Bronzen handen werden ook gevonden in Forum Hadriani in 1771 en in Matilo in 2000.

Zie ook[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties

Bron

Voetnoten

  1. Lendering (2003)
  2. a b Buijtendorp (2010), blz 142-145
  3. Arnoldus Buchelius (manuscript 1588-1641), Inscriptiones monumentaque in templis et monasteriis Belgicis inventa, p96 online
  4. Lud. Smids (1711) Schatkamer der Nederlandsche Oudheden enz, uitg. Pieter de Coup, Amsterdam, p180-183 online
  5. Isaak Tirion (1750) Naauwkeurige kaart van het oude Nederland en eenige aangrenzende gewesten, Amsterdam online
  6. H. Hettema jr, 1927, HBS-uitgaaf van den Historische Schoolatlas, W.E.J. Tjeenk Willink, Zwolle, 11e druk
  7. (de) H.E. Stier, E. Kirsten, H. Quirin, W. Trillmich, G. Czybulka (eds) Westermann Großer Atlas zur Weltgeschichte, Georg Westermann Verlag, ISBN 3141009198
  8. B.A. Vermaseren, 1973, Atlas Algemene en Vaderlandse Geschiedenis, Wolters-Noordhoff, Groningen, 96p
  9. De Romeinen en de Limes in Zuid-Holland, Provinciaal Historisch Centrum Zuid-Holland, 2008, blz. 11, online
  10. Kaart Nederland omstreeks 200, blz 28, in: Limes Atlas, 2005, Ed. BJF Colenbrander, 010 Uitgevers Rotterdam, 208p, ISBN 9064505357 online
  11. Bosatlas van de geschiedenis van Nederland, 2011, Noordhoff Uitgevers, 576p, ISBN 9789001120948
  12. Brandenburgh en Hessing (2005) blz 20
  13. Vos, P.C., E.C. Rieffe, E.E.B. Bulten, J de Jong (2007) Nieuwe Geologische Kaart van Den Haag en Rijswijk, Den Haag, ISBN 978-90-75073-35-5, online
  14. Koot (2008), blz 63,78
  15. Waasdorp en Kersing (2003)
  16. Koot (2008), blz 73
  17. Kort (2009)
  18. Nieuwbouw Hadriani bij Romeinse topvondst
  19. Feijst, L. van der, J. de Bruin en E. Blom (red.) (2008) "De nederzetting te Naaldwijk II. Terug naar de sporen van Holwerda", ADC Monografie 4 / ADC Rapport 1271, Amersfoort 302 pp, online

Literatuur

  • Nieuwsbrief Monumentenzorg en Archeologie, Gemeente Rijswijk, Nummer 2, juni 2007 Online
  • Renus, voorjaar 2007, Archeologische Werkgemeenschap voor Nederland, afdeling Rijnstreek
  • Bloemers, J.H.F. (1978) "Rijswijk (Z.H.), 'De Bult' : Eine Siedlung der Cananefaten", Nederlandse oudheden ; 8, Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek, 3 delen (143 p., 149-510, losse kaarten), ISBN 90-12-02103-0
  • Brandenburgh, Crystel R. en Wilfried A.M. Hessing (2005) Matilo - Rodenburg - Roomburg, De roomburgerpolder: van Romeins castellum tot moderne woonwijk, Gemeente Leiden / Dienst bouwen en wonen ISBN 90-599-7029-2
  • Buijtendorp, T.M. (2010) Forum Hadriani. De vergeten stad van Hadrianus: Ontwikkeling, uiterlijk en betekenis van het 'Nederlands Pompeji' , proefschrift, Vrije Universiteit Amsterdam online
  • de Gans, W., H. Kok, H. Zwaan, R.M. Metten (1998) Vereenvoudigde Geologische Kaart van Den Haag en omgeving, NITG
  • Holwerda, J.H. (1936) "De nederzetting te Naaldwijk", Oudheidkundige mededeelingen uit het Rijksmuseum van Oudheden te Leiden, nieuwe reeks XVII, pp. 19–37
  • Koot, Hans (2008) Opgegraven! Archeologisch onderzoek in Rijswijk, Stichting Rijswijkse historische projecten, ISBN 978-90-78689-09-6, 136 blz
  • de Kort, J.W. (2009) "Het kanaal van Corbulo", in: Forum Hadriani; Romeinse stad achter de Limes (symposiumbundel), Stichting Monument M.A.C./Forum Hadriani - Voorburg
  • (en) Lendering, J. (2003) Fossa Corbulonensis www.livius.org, laatste aanpassing 2010
  • van Veen, M.M.A, J.A. Waasdorp, V.L.C. Kersing red.) (2000) "Archeologische-geologische kaart van Den Haag", Haagse Oudheidkundige Publicaties, Nummer 5, Gemeente Den Haag, ISBN 90-75073-05-4
  • Joost Vermeulen, Fossa Corbulonis, NRC Handelsblad, 24 september 1997
  • Waasdorp, J.A., V.L.C. Kersing (red) (2003) "IIII M.P. naar M.A.C", Data Archiving and Networked Services http://www.dans.knaw.nl/ ( 2003-06-01 )
Etalagester
Etalagester Dit artikel is op 5 december 2011 in deze versie opgenomen in de etalage.