Kapitaal (typografie)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Initiaal, Pierre le Rouge Aanvangsletter in La mer des hystoires, houtsnede, 1408

Kapitaal, grote letter of bovenkast is in de typografie de naam voor wat in de volksmond hoofdletter heet. Kapitalen zijn het tegenovergestelde van de onderkast (de kleine letters). De kapitaal komt het meest voor als hoofdletter: aan het begin van een naam en aan het begin van een zin. Maar kapitalen worden ook gebruikt in afkortingen (bijvoorbeeld DNS of DHCP). Een kapitaal is dus niet per definitie een hoofdletter, maar een hoofdletter is wel altijd een kapitaal.

Het kapitaal-schrift stamt al uit de tijd van de Romeinen voor het begin van de Gregoriaanse jaartelling. Op vele plaatsen zijn de teksten te vinden, een beroemd voorbeeld is de zuil van Trajanus. De oorsprong gaat echter nog verder terug op het alfabet van de Grieken, die zelf weer schatplichtig waren aan de Phoeniciers.

De Romeinse kapitalen bleven vele eeuwen behouden in de vele inscripties in steen, op graven, steles en monumenten. Tijdens de Renaissance werd teruggegrepen op de vele oude voorbeelden die de Venetiaanse lettersnijders om zich heen zagen om hun kapitalen vorm te geven.

De naam "bovenkast" stamt uit de tijd dat loden letters werden gebruikt om teksten te drukken. De letter van een corps werd gewoonlijk in twee letterladen weggeborgen, de bovenste lade bevatte de kapitalen, de onderste lade de "kleine" letters. Op deze manier werd "bovenkast" uiteindelijk synoniem aan "kapitaal". Gelijk zo werd "onderkast" synoniem aan "kleine letter".

In een "Hollandsche" bovenkast lag echter heel wat meer dan enkel de kapitalen, zo was er ook ruimte ingedeeld voor:

  • de kleinkapitalen
  • de cijfers
  • vele leestekens, zoals bijvoorbeeld: ( ] ! ? : ; ' *
  • de paragraaf-tekens
  • de "getekende" letters. Dat wil zeggen: alle letters, hoofd-letters en kleine letters met een teken of accent.[1]

Er was echter geen vaste indeling voor letterkasten, veel drukkerijen hadden een afwijkende indeling. Voor vreemde talen zoals Frans, Engels, Duits was de indeling weer geheel afwijkend.

Verschillend gebruik per taal[bewerken]

De meeste schriftsystemen op de wereld maken geen onderscheid tussen hoofdletters en kleine letters. Dit geldt bijvoorbeeld voor alle schriften van Oost-Azië en India, evenals het Hebreeuwse, het Georgische, het Arabische en het Ethiopische schrift. Alfabetten die het onderscheid wel maken, zijn het Latijnse alfabet, het Cyrillische alfabet, het Griekse alfabet en het Armeense alfabet.

Het gebruik van kapitalen is per taal verschillend.

In elke taal[bewerken]

  • Het eerste woord van een zin krijgt steeds een hoofdletter.
  • Namen (van personen, landen, talen, steden, rivieren enz.) worden steeds met een hoofdletter geschreven.
  • Namen van hemellichamen die een lidwoord hebben (dus zon, maan en aarde) krijgen een hoofdletter als ze in astronomische zin worden gebruikt: de zon schijnt, de Zon is een middelmatige ster.

Verschillen per taal[bewerken]

  • Is de beginletter van het eerste woord weggelaten, dan krijgt in het Nederlands het tweede woord een hoofdletter ("'s Morgens"). In het Engels echter niet: "'T is".
  • In het Nederlands schrijft men veelvoorkomende afkortingen, die eigenlijk een woord zijn geworden, niet meer met hoofdletters: tv, dvd.
  • In het Engels worden maanden en weekdagen met een hoofdletter geschreven, in de meeste andere talen niet meer.
  • In het Frans en Duits worden bijvoeglijke naamwoorden van landen niet met een hoofdletter geschreven.
  • In het Duits wordt ieder zelfstandig naamwoord met een hoofdletter geschreven.
  • In het Engels is het gebruikelijk dat in een titel of opschrift elk woord met een hoofdletter geschreven wordt. Dit geldt eventueel niet voor lidwoorden en voorzetsels.
  • Titels van bestuurders hebben in het Engels vaak een hoofdletter: Minister, King.
  • Een voorzetsel of lidwoord in een Nederlandse achternaam krijgt geen hoofdletter als het direct wordt voorafgegaan door een ander deel van de naam: Jan de Vries, Mevrouw De Vries, mijn vriend Van Nispen tot Pannerden.

Toetsenbord[bewerken]

Op een typemachine kunnen kapitalen ingevoerd worden door op het toetsenbord de hoofdlettertoets ingedrukt te houden. Bij een computer heet deze toets Shift. Elke toets krijgt dan een andere functie: de lettertoetsen zijn voor kapitalen en de andere toetsen zijn voor diverse tekens.

Om een langere tekst in kapitalen te kunnen typen kan de hoofdlettertoets worden vastgezet (Shift lock). Bij een conventionele schrijfmachine is dan voorzichtigheid geboden: ook de toetsen met cijfers en leestekens hebben een andere functie.

Computers en elektronische schijfmachines hebben meestal geen Shift lock maar een Caps lock, een afkorting van het Engelse capitals lock, kapitalen vergrendelen. Deze toets werkt alleen op de letters en niet op de andere toetsen.

Zie ook[bewerken]

Externe link[bewerken]

Icoontje WikiWoordenboek Zoek hoofdletter op in het WikiWoordenboek.
Referenties
  1. Van Leerling tot Zetter, L. Ronner, 1914, N.V. Drukkerij "De Nieuwe Tijd", Amsterdam