Kernramp van Tsjernobyl

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Regio rond Tsjernobyl

De kernramp van Tsjernobyl was een ernstig ongeluk met een van de kernreactoren van de Kerncentrale Tsjernobyl dat plaatsvond in 1986 nabij de gelijknamige Oekraïense plaats (toen nog Sovjet-Unie) Tsjernobyl. De reactor ontplofte midden in de nacht, toen de meeste inwoners van Tsjernobyl sliepen.

Achtergrond[bewerken]

Ligging van de kerncentrale binnen Oekraïne en Europa

De stad Tsjernobyl ligt aan de rivier de Pripjat in het noorden van Oekraïne, niet ver van de grens met Wit-Rusland. Voor de ramp telde de stad ongeveer 15.000 inwoners. Nu woont er vrijwel niemand, omdat het niet meer mogelijk is door de nog steeds in sterke mate aanwezig zijnde radioactiviteit.[1][2]

De naam van de stad is tegenwoordig verbonden met het ongeval op zaterdag 26 april 1986 met de centrale, die bij aan de destijds ongeveer 50.000 inwoners tellende stad Pripjat lag. Het was het zwaarste ongeval met een kerncentrale waarbij grote hoeveelheden radioactieve stoffen vrijkwamen en er tot op heden grote gevolgen voor de volksgezondheid zijn.

Het was echter niet het eerste nucleaire ongeval in de Sovjet-Unie. Rondom de opwerkingsfabriek Majak in Rusland zijn in de jaren vijftig en zestig van de 20e eeuw twee grote en diverse kleine nucleaire ongelukken geweest waarbij eveneens grote hoeveelheden radioactiviteit over meer dan 26.000 km2 bewoond gebied werden verspreid.

De ramp[bewerken]

Proef[bewerken]

Schema van een RBMK

Op 26 april 1986 werd in kernreactor nummer 4 van het complex een test uitgevoerd. Een test was voorzien voor de dagploeg op 25 april, maar moest worden uitgesteld, omdat een andere elektriciteitscentrale uitgevallen was. Daarom moest de avondploeg, zonder voorbereiding, testen of de generator bij uitschakelen van de reactor nog genoeg vermogen gaf om de koelinstallatie te laten werken gedurende de 40 tot 60 seconden die de noodaggregaten nodig hadden om op te starten. Door een verkeerde instelling van het systeem of een bedieningsfout, werd de reactor op een gegeven moment onbedoeld vrijwel volledig stilgelegd. Het warmtevermogen viel terug tot 30 MW, oftewel vijf procent van de 600 MW die nodig was voor de test. Door de snelle daling van het vermogen ontstond in de reactor een grote hoeveelheid 135I en daaruit 135Xe, dat neutronen absorbeert (een zogeheten neutronengif) en daardoor de kernreactie vertraagt. De operatoren haalden daarop regelstaven omhoog. Nu steeg het vermogen tot 200 MW, nog altijd maar een derde van de 600 MW die nodig was om de geplande test uit te voeren. De test werd toch doorgezet, en op 26 april om 01.05 uur schakelden de operatoren de waterpompen in. Omdat water ook neutronen absorbeert, zakte het vermogen nog verder. De operatoren haalden hierop 20 van de 26 handbediende veiligheidsstaven omhoog. Om 01.23 uur sloten ze de stoom naar de turbines af. Daar alleen draaiende turbines de pompen konden aandrijven, verminderde nu het waterdebiet en zo ook de absorptie van neutronen door het water. De reactor werd heter en er ontstonden stoombelletjes omdat het water aan de kook raakte. Door deze belletjes nam de absorptie van neutronen verder af, waardoor het vermogen steeg. 135Xe werd nu sneller omgezet naar 136Xe dan het aangemaakt werd uit 135I. Daardoor ging de reactor nog heviger werken. Omdat er nog maar zes van de voorgeschreven 26 veiligheidsstaven uit de reactor over waren, nam het vermogen alsmaar toe. Om 01.23:40 uur drukte een operator op knop AZ-5 voor een snelle noodstop, om alle regelstaven weer in de reactorkern te laten zakken. Het mechanisme om de staven in te brengen had hiervoor 18 à 20 seconden nodig. Door een verkeerd ontwerp van de regelstaven (met een punt van grafiet) werd eerst het water verdreven voor ze zelf een remmende invloed konden uitoefenen. Hierdoor nam het vermogen in de onderste helft van de kern nog verder toe. Er volgde een explosie, waardoor de veiligheidsstaven klem kwamen te zitten op een derde van hun normale diepte. De kettingreactie werd nu onvoldoende geremd, en het reactorvermogen nam zeer snel toe. Om 01.23 uur bereikte de reactor 30 GW[3]; tien keer zijn normale vermogen van 3 GW. De brandstofstaven smolten, en de stoomdruk steeg en veroorzaakte een stoomontploffing, die het 2000 ton zware dak van de reactor wegblies. Door de binnenstromende lucht vlogen de hete moderatorelementen, die van grafiet waren gemaakt, in brand. De grafietbrand voerde een radioactieve rookwolk in de atmosfeer.

Bij de brand en de explosie kwamen 31 mensen om. Pas op 27 april kwam de evacuatie van de directe omgeving op gang. Na tien dagen waren circa 135.000 mensen geëvacueerd uit een gebied met een straal van 30 km rond de reactor. Ongeveer 3500 inwoners weigerden het gebied te verlaten. De 30-kilometer zone, ook wel "vervreemdingszone" (Oekraïens: Zona Vidtsjoezjennja) genoemd, is sinds 15 augustus 2012 volgens Oleg Bondarenko, lid van de regeringscommisie die over Tsjernobyl gaat, weer bewoonbaar omdat de straling genoeg is gedaald. Men beschouwt groenten en fruit uit het gebied nog steeds ongeschikt voor menselijke consumptie vanwege de nog aanwezige radioactieve isotopen.

Verspreiding van radioactiviteit over Oost-Europa en andere delen van de wereld[bewerken]

Kaart van de besmette gebieden in 1996

Door het ongeluk kwam een grote wolk met radioactief materiaal in de atmosfeer, die door de wind naar het noorden en het noordwesten werd gedreven. De eerste melding van het ongeluk kwam niet van de sovjetautoriteiten, maar van onderzoekers die radioactieve neerslag opmerkten in Zweden. De meeste neerslag met radioactieve stofdeeltjes kwam vrij gedurende de eerste tien dagen na het ongeluk. Rond 2 mei bereikte de radioactieve wolk Nederland en België.

Deze fall-out van het ongeluk trok over een groot deel van Europa. In Nederland kreeg het RIVM de opdracht om meer metingen te doen dan normaal. Er werd een graasverbod ingesteld om besmetting van melk te voorkomen. Tevens mocht net geoogste bladgroente niet verkocht worden. In België echter werd eerst geen enkele maatregel genomen, pas de dag erna kwam een advies om groenten extra te wassen en voor boeren om dieren op stal te houden.. Weerman Armand Pien mocht in zijn weerbericht niet zeggen hoe hoog de straling van de radioactieve wolk wel was.[4] Het was zelfs zo erg dat de ministers elkaar tegenspraken[bron?]. In de landen rond Oekraïne waren er mensen die jodiumtabletten innamen, om te voorkomen dat hun schildklier vrijgekomen radioactief jodium op zou nemen.[bron?]

Volgens de Duitse stralingsbioloog Edmund Lengfelder werden ook in Duitsland grote delen van het land besmet. Als gevolg daarvan zou volgens Lengfelder het wild nog steeds radioactief besmet zijn, en kunnen paddenstoelen uit het wild in die streken niet veilig worden gegeten.[5]

Nasleep en sluiting centrale[bewerken]

Een na de ramp verlaten huis nabij Tsjernobyl in 2001

Na de explosie in de reactor was de eerste zorg om de brand te blussen, die was ontstaan na de ontbranding van koolstofmonoxide. Er was echter ook radioactief materiaal de omgeving in geworpen. Hierdoor werden de puinruimers (liquidatoren) aan een enorm hoge stralingsdosis blootgesteld. Dit waren veelal dienstplichtige soldaten, die in vier minuten een hogere stralingsdosis opliepen dan een gemiddeld persoon in een leven.[bron?]

Nadat de brand geblust was en de grote brokken radioactief materiaal in de krater waren geworpen werd reactor 4 ingepakt in een betonnen sarcofaag, die in november 1986 klaar was. De overige drie reactoren werden na verloop van tijd weer in bedrijf gesteld. De bouw van reactor 5 en 6 werd in 1989 gestaakt.

De ramp bracht het imago van kernenergie een flinke klap toe.

Nadat Oekraïne in 1991 onafhankelijk was geworden, stond de regering onder grote internationale druk om de energiecentrale, die 5% van het land van energie voorzag, te sluiten. Na een ontmoeting met de Amerikaanse president Bill Clinton werd besloten de reactoren nog voor het begin van de winter van 2000 te sluiten. Slechts dagen voor de sluiting probeerde het Oekraïense parlement de sluiting nog uit te stellen naar het voorjaar van 2001, maar op vrijdag 15 december 2000 werd de energiecentrale in Tsjernobyl voorgoed gesloten.

In 1995 vroeg Oekraïne 900 miljoen dollar aan de G8-landen (toen G7-landen) om de Tsjernobyl-installatie permanent stil te kunnen leggen. In 1997 sloten Oekraïne en de Europese Bank voor Wederopbouw en Ontwikkeling een overeenkomst over de oprichting van een beschermingsfonds voor Tsjernobyl en voor de financiering van een uitvoeringsplan om een blijvend omhulsel voor de centrale te bouwen, een sarcofaag. Pas daarna was de sluiting van eenheden 1 en 3 mogelijk.

Deze sarcofaag werd wegens de hoge stralingsniveaus in grote haast gebouwd en vertoonde al snel scheuren. Besloten werd een betere sarcofaag over de oude heen te bouwen. De bouw hiervan ging begin maart 2012 van start. Het project gaat circa 1 miljard euro kosten en moet in 2015 zijn afgerond.[6]

Slachtoffertal[bewerken]

Schatting van het aantal slachtoffers door de WHO[bewerken]

Literatuuronderzoek is gedaan door de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), die onder de Verenigde Naties (VN) valt. In 2006 is het rapport[7] door de WHO uitgebracht. Onder de 600.000 mensen die ten gevolge van deze kernramp de hoogste stralingsdosis opgelopen hebben (de liquidators), de mensen die zijn geëvacueerd uit de 'uitsluitingszone' van 30 km en de huidige bewoners van de strictly controlled zones [meer dan 15 Ci/km2]), zullen naar schatting in totaal zo'n 4000 doden vallen. Onder 6,8 miljoen mensen uit overige 'besmette' gebieden (die gemiddeld ten gevolge van de ramp een dosisequivalent van 7 millisievert opgelopen hebben) zullen naar verwachting in totaal ca. 5000 mensen overlijden. Met name deze laatste schattingen zijn onnauwkeurig, omdat het merendeel van de extra doden ten gevolge van kanker, veroorzaakt door de ramp, te klein is ten opzichte van het aantal mensen dat sowieso zal overlijden aan kanker.

"For the populations of contaminated areas the predicted lifetime attributable fraction of solid cancer mortality is about 3%. This is concistent with the lack of detection of a solid cancer mortality increase up to 2000."
— Rapport van de WHO, 2006[8]

Discussie over de schattingen[bewerken]

In april 2006 bracht Greenpeace een eigen rapport uit over de kernramp,[9] waarin gesteld werd dat het aantal aan de ramp gerelateerde overlijdens aan kanker rond de 93.000 zou liggen - tegenover de 4.000 tot 9.000 extra sterfgevallen als gevolg van kanker die in het VN-rapport werden genoemd - en het totale aantal doden rond de 200.000.

Eveneens in april 2006 brachten de Europese Groenen in het Europees Parlement een ander alternatief rapport uit dat tot veel verdergaande conclusies komt dan het rapport van het Internationaal Atoomenergie Agentschap. De studie, The Other Report on Chernobyl (TORCH) oftewel 'Het andere rapport over Tsjernobyl',[10] komt tot de slotsom dat 40% van de oppervlakte van Europa besmet werd met meer dan 4000 becquerel per vierkante meter en dat de gevolgen ook tegenwoordig nog zeer verstrekkend zijn. Zo gelden er volgens TORCH voor 374 boerderijen in Groot-Brittannië nog steeds beperkende maatregelen en heeft ook veeteelt in Finland en Zweden nog steeds te kampen met de gevolgen van de ramp. Ook stelt het TORCH-rapport dat de Tsjernobyl-ramp zal leiden tot tussen de 30.000 en 60.000 bijkomende doden als gevolg van kanker alleen.

Het verschil in resultaten met de officiële VN-resultaten, komt doorgaans door de interpretatie van de gevolgen van kleine stralingsdoses. Het meest gangbare risicomodel voor stralingsdoses gaat uit van een lineaire (evenredige) relatie tussen dosis en effect. X keer zoveel straling betekent dan een zelfde X keer zo grote kans op kanker. Het gaat bovendien alleen uit van externe straling, waarbij ook het effect van radio-actieve stoffen die men op andere wijzen heeft binnen gekregen, zoals inhalatie, niet is betrokken.[11]

Bij grote doses functioneert dit model goed en voorspelt het accuraat het extra aantal kankergevallen. Maar bij heel lage stralingsdoses gaat dit model niet op. Negeert men dit feit, en past men het model toe op een grote groep van mensen die een zeer lage dosis heeft ontvangen, dan kan dit leiden tot grove overschattingen van de gevolgen. De dosis-effect relatie voor zeer kleine doses is onderwerp van studie. Statistische volksgezondheidsstudies zullen doorgaans niet geschikt zijn om effecten van zeer kleine doses zichtbaar te maken, omdat van de wereldbevolking zo'n 25 tot 30 procent van nature aan kanker overlijdt. Zouden er een aantal extra gevallen zijn ten gevolge van lage doses, dan zou dat op deze grote aantallen van 'natuurlijke' kankergevallen in het geheel niet aan te tonen zijn, omdat in het geval van een individuele patiënt nooit aan te tonen is of de ziekte door straling is ontstaan of niet (laat staan door natuurlijke achtergrondstraling of door Tsjernobyl).

Controverse over berichtgeving en effecten[bewerken]

De autoriteiten van de Sovjet-Unie deelden pas op 29 april officieel mee dat er zich een ongeluk in een kerncentrale in de Oekraïne had voorgedaan. De mededeling kwam pas nadat in de Kerncentrale Forsmark bij het Zweedse Forsmark (ruim duizend kilometer van Tsjernobyl) alarmerende niveaus van radioactiviteit waren gemeten die werden getraceerd als afkomstig uit de Sovjet-Unie. De regering van de Sovjet-Unie probeerde de omvang van het ongeluk echter te bagatelliseren.[12] Doordat de Russische regering onjuiste informatie doorstuurde, was het voor de Europese landen heel moeilijk de gevaren van de ramp in te schatten en de gepaste maatregelen te treffen. Later sprak men zelfs van een doofpotaffaire: de Europese regeringen zouden met opzet de ernst van de ramp voor de bevolking hebben verzwegen.

Deze doofpot-theorie werd nog versterkt door het gerucht dat de Belgische regering Armand Pien, de toenmalige populaire weerman in België, had verplicht de werkelijke meetresultaten te vervalsen. Pien had op vrijdag 2 mei 1986 om 11 uur nog in een radioprogramma verklaard dat er absoluut geen gevaar was. Later bleek dat op dat moment reeds heel België getroffen was door ioniserende straling. In een Humo-artikel verduidelijkt Pien wat er werkelijk aan de hand was:

"2 mei 1986 is voor mij de zwartste dag van mijn leven geweest. Ik weet nog zeer goed dat het vrijdagvoormiddag was. Ik had op BRT-2 net het weerpraatje met Lutgart Simoens gehad. De luchtvoorzieningen waren zeer gunstig voor ons. Er stond een zuidwest circulatie. En ik weet nog heel goed dat ik gezegd heb: ‘Voor ons bestaat er niet het minste gevaar’. Toen ik hier buitenkwam was het na elven en de gegevens die hier binnenliepen... Vergeet niet dat metingen bewerkt moeten worden. Van de radioactiviteit die men kent, moet eerst de natuurlijke radioactiviteit worden afgetrokken om de reële cijfers te krijgen, dus dat duurt een tijdje. Toen ik de cijfers zag en de sprong die gemaakt was... Ik weet nog dat dokter Malcord, directeur van het KMI, onmiddellijk telegrammen gestuurd heeft naar premier Martens, het Staatssecretariaat van Leefmilieu en alle betrokken instanties en om drie uur 's middags zat iedereen al op het kabinet van Staatssecretaris Smet, mét de metingen maar ook met de informatie uit de Sovjet-Unie dat de ramp helemaal niet erg was. Hoe kun je op basis van verkeerde informatie maatregelen treffen?"
Armand Pien in Humo, 14 mei 1987

In de 21e eeuw bestaat nog steeds controverse omtrent het gezondheidseffect in West-Europa. Twee Duitse studies spreken elkaar tegen. Volgens de ene studie zijn er geen noemenswaardige gevolgen, volgens de andere sterven er jaarlijks honderden mensen aan de gevolgen van de ramp, in Duitsland alleen.[bron?] Vooral de consumptie van wild, bijvoorbeeld herten, en wilde bospaddenstoelen zijn absoluut te vermijden. In Frankrijk hebben burgers een rechtszaak aangespannen tegen de Franse overheid, omdat deze in de dagen na de ramp geen alarm sloeg en de bevolking niet van het gevaar op de hoogte bracht.[13]

Nasleep[bewerken]

In 2010 waren wereldwijd nog vijf kerncentrales (met 16 reactoren) van het "Tsjernobyl" RBMK-type in gebruik, waarvan het grootste deel in Rusland staat. De grootste van dit type reactoren en de enige buiten Rusland is de Ignalina-centrale in Litouwen (Ignalina-2: RBMK-1500). Naar aanleiding van de ramp zijn aan reactoren van dit type wel verbeteringen doorgevoerd, zoals een aanpassing van de regelstaven.

Tsjernobyl tegenwoordig[bewerken]

De sarcofaag rond reactor 4

Het betonnen omhulsel dat de sterk radioactieve overblijfselen van reactor 4 omsluit, was snel in elkaar gezet na de ramp, omdat de straling direct gestopt moest worden. Maar op de lange termijn blijkt het geen sterke constructie te zijn. Momenteel betaalt de Europese Unie mee voor tijdelijke herstellingen aan het omhulsel.[bron?]

Inmiddels is men begonnen met het voorwerk voor de bouw van een groter, meer definitief omhulsel, dat dan in 2015 gereed moet zijn. Dit 150 meter lange, 257 meter brede en 105 meter hoge bouwwerk in de vorm van een grote betonnen boog, wordt op enkele honderden meters van de reactor gebouwd en zal nadien via een rolsysteem op zijn plaats worden geschoven. Het project is in 2007 gegund aan het Franse-Duitse consortium Novarka (bestaande uit o.a. Vinci Construction en Bouygues Construction). De totale kosten voor het afschermen van de restanten van de centrale zullen naar schatting 1,54 miljard euro zijn, waarvan het merendeel voor rekening komt van de New Safe Confinement, de betonnen boog over de reactor. Volgens recente ramingen zouden de kosten daarvan ca. 740 miljoen euro bedragen, waarvan in juli 2011 ongeveer 670 miljoen daadwerkelijk was toegezegd door verschillende donoren. De Oekraïense regering verwachtte op dat moment dat het daadwerkelijke werk in oktober 2011 zou kunnen beginnen.[14] Op 3 maart 2012 maakte president Viktor Janoekovytsj bekend dat de bouw van deze nieuwe sarcofaag was begonnen.[15]

Op 12 februari 2013 stortte een deel van het dak van het voormalige turbinegebouw (zo'n 50 meter buiten de sarcofaag) in.[16] De sarcofaag bleef intact, maar het incident gaf voeding aan zorgen over de stabiliteit van de voormalige centrale.[17]

In 2014 stelde de Duitse regering dat er ten minste 615 miljoen euro nodig is, om de atoomruïne verder af te schermen. De nieuwe stalen constructie was op dat moment half voltooid. Volgens de Duitse regering is het geld in het noodfonds in 2014 uitgeput. [18]

Natuur en toerisme[bewerken]

De omgeving van Tsjernobyl en Pripjat is na de ramp afgesloten vanwege de hoge radioactiviteit. Doordat er geen mensen meer wonen, heeft de natuur vrij spel. Zo is de omgeving een waar natuurgebied geworden, waar allerlei bijzondere flora en fauna te vinden is.

Tot voor kort werden zelfs reizen naar Tsjernobyl georganiseerd om deze natuurweelde te bekijken. Hierbij kon men ook de kerncentrale zelf bezoeken, al werd men gecontroleerd door de SBU (Oekraïense geheime dienst), die de centrale bewaakt. Dit vanwege de grote hoeveelheid uranium die nog steeds aanwezig (en bruikbaar) is, en die voor terroristische doeleinden gebruikt zou kunnen worden. De reizen zijn in 2011 gestopt omdat deze, mede door de economische crisis, niet genoeg meer opleverden.[bron?] Reizen naar Tsjernobyl zijn via een aantal privéreisorganisaties nog wel mogelijk.

Tsjernobyl in de hedendaagse cultuur[bewerken]

  • In 2004 verscheen er een documentaire van BBC genaamd Zero Hour.
  • In 2005 verscheen van de Amerikaans thrillerauteur Martin Cruz Smith de roman Wolves eat dogs, die zich afspeelt in deze verboden zone. De Nederlandse vertaling Wolf eet hond verscheen bij uitgeverij Anthos.
  • Twee jaar later, in 2007, verscheen het computerspel S.T.A.L.K.E.R.: Shadow of Chernobyl, dat zich ook in de zone afspeelt en waarbij de makers op expeditie zijn geweest naar het gebied. In 2008 kwam er van datzelfde spel een tweede deel uit, Clear Sky genaamd, dat zich afspeelt voor de gebeurtenissen van Shadow of Chernobyl. Inmiddels is er ook een derde deel verschenen: Call of Pripyat.
  • In 2007 verscheen ook het computerspel Call of Duty 4: Modern Warfare, waarbij een missie gesitueerd is in Pripjat. De gelijkenis met het echte Pripjat is in deze spellen zeer groot. Zo zijn de vervallen flatgebouwen in spellen opgenomen, het plein met het reuzenrad waar het jaarlijkse pleinfeest plaats zou hebben gevonden, en zijn ook de fabriek en het hotel dat vlak bij de fabriek staat onderdeel van het decor. Het vervolg, Modern Warfare 2, bevat een missie en een multiplayermap die eveneens gebaseerd zijn op Pripjat. Ook in het spel Black Ops verscheen een multiplayermap die zich in de radioactieve zone rond de kerncentrale bevindt.
  • De Amerikaanse horrorfilm Chernobyl Diaries uit 2012 is op de kernramp geïnspireerd.
  • In de Amerikaanse actiefilm A Good Day to Die Hard met onder anderen Bruce Willis en Jai Courtney uit 2013 speelt een groot deel van het verhaal zich af in Tsjernobyl.
  • De Britse televisieserie Top Gear ging als onderdeel van een "challenge" naar Tsjernobyl/Pripjat in aflevering 3 van seizoen 21 uitgezonden op 17 februari 2014.

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bronnen
  1. (en) Chernobyl 25 Years Later
  2. (en) Radiation levels
  3. Dit is een extrapolatie op basis van een rekenmodel.
  4. De Standaard (19 maart 2011)Weerman moest zwijgen over 'atoombom' boven België (Standaard.be)
  5. http://www.fr-online.de/panorama/spezials/japans-katastrophe/-nie-wieder-sushi-/-/8118568/8248854/-/index.html
  6. Bouw van koepel over Tsjernobyl begonnen, NU.nl, 3 maart 2012 (ANP-bericht)
  7. Health effects of the Chernobyl accident, rapport van de Wereldgezondheidsorganisatie, 2006
  8. Health effects of the Chernobyl accident, rapport van de Wereldgezondheidsorganisatie, 2006, p. 106
  9. The Chernobyl Catastrophe - Consequences on Human Health, Greenpeace, 18 april 2006
  10. The Other Report on Chernobyl (TORCH) - Executive summary and conclusions, april 2006
  11. Busby, Chris. On Internal Irradiation and the Health Consequences of the Chernobyl Accident. Green Audit, april 2001.
  12. Chernobyl haunts engineer who alerted world, CNN, 26 april 1996
  13. (fr) Arrêt de la Cour, affaire Mamère c. France, site officiel
  14. Oekraïne begint bouw sarcofaag Tsjernobyl NU.nl, 13 juli 2011 (ANP-bericht)
  15. Bouw van koepel over Tsjernobyl begonnen, NU.nl, 3 maart 2012 (ANP-bericht)
  16. Ukraine: Chernobyl nuclear roof collapse 'no danger', BBC News, 13 februari 2013
  17. Collapse of Chernobyl nuke plant building attributed to sloppy repair work, aging, The Mainichi, 25 april 2013
  18. Nu.nl (17 oktober 2014) Dringend geld nodig voor Tsjernobyl-centrale