Kiesrecht

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Een stembureau tijdens de federale verkiezingen in België (2007)
Irakezen staan in de rij om hun stem uit te brengen.
Minimumleeftijd om te stemmen:

██ 16

██ 17

██ 18

██ 19

██ 20

██ 21

Kiesrecht is het recht van een individu om deel te nemen aan het politieke proces in een land of andere bestuurlijke eenheid of organisatie door middel van verkiezingen, bijvoorbeeld door te stemmen op een partij naar zijn of haar voorkeur, of zich kandidaat te stellen voor een volksvertegenwoordiging. Iemand die kiesrecht heeft wordt kiesgerechtigde genoemd.

In moderne democratieën is het kiesrecht een van de belangrijkste rechten die verbonden zijn aan het staatsburgerschap. Het kan slechts in uitzonderlijke gevallen ontnomen worden; de meest voorkomende redenen voor ontneming van het kiesrecht zijn een zware gerechtelijke veroordeling, veelal tijdens het uitzitten van een gevangenisstraf, of mentale onbekwaamheid. In Nederland en België zijn in principe alle meerderjarige burgers kiesgerechtigd voor politieke verkiezingen.

Soorten kiesrecht[bewerken]

Men onderscheidt passief en actief kiesrecht.

  • Passief: het recht om zich kandidaat te stellen bij verkiezingen.
  • Actief: ook wel stemrecht genoemd, het recht een stem uit te brengen bij verkiezingen.

Situatie in Nederland en België[bewerken]

Immigranten zonder Nederlandse nationaliteit zijn kiesgerechtigd voor de waterschapsverkiezingen als zij legaal in Nederland wonen. Immigranten van buiten de EU, zonder Nederlandse of Belgische nationaliteit zijn kiesgerechtigd voor de gemeenteraadsverkiezingen als zij ten minste vijf jaar legaal in Nederland of België wonen. Een EU-burger zonder Nederlandse of Belgische nationaliteit hoeft echter niet vijf jaar legaal in Nederland of België te wonen, maar kan meteen al meedoen aan de gemeenteraadsverkiezingen (als hij of zij legaal in Nederland of België woont). Onderdanen van alle EU-lidstaten zijn ook kiesgerechtigd voor de Europese verkiezingen. Wanneer een EU-staatsburger (legaal) in een ander Europese lidstaat woont mag hij kiezen om voor de kandidaten van zijn eigen land of de kandidaten van het land waarin hij woont te stemmen.[1]

In België is er een opkomstplicht: het is daar formeel strafbaar om zonder geldige reden niet te komen opdagen bij verkiezingen. De Belgische koning en de Koninklijke familie worden wel opgeroepen voor de verkiezingen maar de vorst zelf neemt niet deel aan de kiesverrichtingen, om te voorkomen dat hij door zijn persoonlijke voorkeur de positie van de kroon die boven de partijen staat zou kunnen aantasten.[2]

Buiten de politiek zijn financiële leden van burgerlijke organisaties, zowel als leden van commerciële commissariaten, kiesgerechtigd bij de keuze van bestuurders, directies en beleid.

Nederland[bewerken]

Politieke verkiezingen[bewerken]

In 1917 is het algemeen kiesrecht voor mannen en het passief kiesrecht voor vrouwen ingevoerd. In 1919 kregen ook vrouwen actief kiesrecht. In 1922 werd er volledig algemeen kiesrecht ingevoerd.

Iedere in Nederland wonende burger met de Nederlandse nationaliteit die op de dag van de verkiezingen 18 jaar of ouder is, heeft kiesrecht voor waterschappen, Provinciale Staten en de Tweede Kamer. Op deze regel bestaan een aantal uitzonderingen:

  1. De rechter mag iemand het kiesrecht ontnemen (bijvoorbeeld wanneer iemand een ernstig delict tegen de staat gepleegd heeft);
  2. De rechter mag bepalen dat iemand geestelijk niet in staat is te stemmen (De rechter kan bijvoorbeeld iemand dit recht ontnemen bij wijze van individuele maatregel)
    1. De wet Martijn wijzigde de Kieswet zodat de 'wilsonbekwamen' niet langer categoraal werden uitgesloten van kiesrecht (omdat dit strijdig kan zijn met het Internationaal Verdrag inzake Burgerlijke en Politieke Rechten). 'Bovendien', zo werd gesteld, 'is het ongerijmd personen die onder curatele zijn gesteld wegens een geestelijke stoornis het kiesrecht te ontzeggen, en overige personen die een vergelijkbare geestelijke gesteldheid bezitten, niet'.[3] De kieswet voorziet echter geen hulp aan verstandelijk gehandicapten bij het stemmen de reden hiervoor is dat, zover dat er geen lichamelijke handicap is die het stemmen bemoeilijkt, verstandelijk gehandicapten die niet zonder hulp zouden kunnen stemmen kennelijk niet zelfstandig hun wil kunnen bepalen. Deze zelfstandigheid is een uitgangspunt van het kiesrecht. Zie hiervoor de Kieswet Artikel J 28.[4][5]
  3. Verder geldt dat kiezers die op de dag van de verkiezingen in de gevangenis zitten, alleen door middel van een machtiging mogen stemmen.
  4. De derde groep vindt men in Art. B1 van de kieswet:Nederlanders die op de dag van de verkiezingen hun werkelijke woonplaats hebben in Aruba, Curaçao of Sint Maarten. Ze mogen ook niet stemmen in Nederland: Aruba, Curaçao en Sint Maarten hebben immers zelf een parlement.

Bij verkiezingen voor de gemeente is de Nederlandse nationaliteit geen eis: iedere volwassene die vijf jaar of langer legaal in Nederland woont heeft actief en passief kiesrecht. Verder hebben in het buitenland wonende Nederlanders kiesrecht, mits zij ten minste tien jaar in Nederland hebben gewoond.

Kiesplicht was er in Nederland nooit. Wel opkomstplicht, die werd in 1970 afgeschaft.

Ontzetting uit het kiesrecht[bewerken]

Ontzetting uit het actief en/of passief kiesrecht is mogelijk als men tot minstens een jaar gevangenisstraf is veroordeeld. Bij een tijdelijke gevangenisstraf (dus niet levenslang) kan het kiesrecht worden afgenomen, maar dit geldt niet levenslang. De duur hiervoor is twee tot vijf jaar bovenop de duur van de straf. Dus wanneer iemand veroordeeld wordt tot twintig jaar, heeft dit tot gevolg dat diegene 22 tot 25 jaar lang niet mag stemmen of gekozen mag worden.

Overzicht actief kiesrecht voor Nederlandse volksvertegenwoordingsorganen[bewerken]

Kiesgerechtigde
(die op de dag van de stemming de leeftijd van achttien jaar heeft bereikt en waarvan het stemrecht niet door de rechter is ontnomen)
Volksvertegenwoording Passief kiesrecht
(recht om gekozen te worden)
Actief kiesrecht
(recht om te kiezen)
Gemeenteraad Ingezetenen met de nationaliteit van een EU-lidstaat
Ingezetenen met een andere nationaliteit die vijf jaar of langer legaal in Nederland verblijven
Eilandsraad Ingezetenen met de Nederlandse nationaliteit Ingezetenen met de nationaliteit van een EU-lidstaat
Ingezeten met een andere nationaliteit die vijf jaar of langer legaal in Nederland verblijven (het kiesrecht voor vreemdelingen is niet wettelijk geregeld, maar ingesteld n.a.v. van een uitspraak van het Gemeenschappelijk Hof van Justitie)
Algemeen bestuur van een waterschap Ingezetenen
Provinciale Staten Ingezetenen met de Nederlandse nationaliteit
Eerste Kamer Personen met de Nederlandse nationaliteit Leden van de Provinciale Staten
Tweede Kamer Personen met de Nederlandse nationaliteit Ingezetenen met de Nederlandse nationaliteit
Nederlanders buiten het Koninkrijk der Nederlanden (briefstem)
Nederlanders in Aruba, Curaçao en Sint Maarten die minimaal 10 jaar ingezetene van Nederland zijn geweest of Nederlanders (en zijn/haar eventuele Nederlandse levenspartner en kinderen) die in Nederlandse openbare dienst in Aruba, Curaçao of Sint Maarten werkzaam zijn (briefstem)
Europees Parlement Personen met de Nederlandse nationaliteit
Ingezetenen van het Europese deel van Nederland met de nationaliteit van een andere EU-lidstaat
Ingezetenen met de Nederlandse nationaliteit
Ingezetenen van het Europese deel van Nederland met de nationaliteit van een andere EU-lidstaat
Nederlanders in Aruba, Curaçao en Sint Maarten (briefstem)
Nederlanders buiten het Koninkrijk der Nederlanden die - indien zij in een EU-lidstaat wonen - verklaren niet deel te zullen nemen aan de verkiezingen in een andere EU-lidstaat (briefstem)

Aanhangige kiesrechtwetgeving[bewerken]

Er is een wet bekendgemaakt die bij de eilandsraadsverkiezingen actief en passief kiesrecht toekent aan niet-Nederlandse ingezetenen die vijf jaar of langer legaal in Nederland verblijven. Of en wanneer de betreffende artikelen in werking treden is niet bekend.

Aruba, Curaçao en Sint Maarten[bewerken]

Het kiesrecht voorde Staten van Aruba, Curaçao en Sint Maarten is voorbehouden aan ingezetenen met de Nederlandse nationaliteit. De leeftijd voor het actief kiesrecht is op 18 jaar gesteld. De leeftijd voor het passief kiesrecht is 18 jaar voor de Staten van Curaçao en van Sint Maarten en 21 jaar voor de Staten van Aruba.

Discussies[bewerken]

Het recht is in de geschiedenis een veelvuldig onderwerp van discussie geweest sinds de totstandkoming van de democratie. Bepaalde mensen of groepen willen stemrecht uitbreiden tot achtergestelde sociale groepen, terwijl andere de selectie van het aantal kiesgerechtigden smaller willen maken of houden.

Eén recent voorbeeld van een stemrechtdebat was het conflict in Zuid-Afrika, waar onder de apartheid de blanke minderheid de zwarte meerderheid niet toestond om te stemmen. Dit systeem werd in dat land in 1994 afgeschaft met de eerste volledig vrije meerpartijenverkiezingen.

Zie ook[bewerken]

Referenties[bewerken]

  1. [1]
  2. senate.be
  3. kiesraad.nl over onder curatele gestelden
  4. wetten.overheid.nl
  5. kiesraad.nl over hulp bij stemmen