Kieuwspleet

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Onder de kieuwspleet verstaat men de spleten die bij de embryo’s van alle gewervelde dieren zich in de hals vormen en die bij vissen en de larven van amfibieën tot kieuwen worden.

Kieuwspleet, kieuwboog, kieuwzakje[bewerken]

Reeds vroeg in de embryonale ontwikkeling, bij de mens met een week of vijf, vormen zich uitstulpingen vanuit de kieuwdarm, de latere farynx, de kieuwzakjes. Tegelijkertijd vormen zich aan de buitenkant van het embryo spleten, die in contact komen met deze zakjes. Tussen deze kieuwspleten in hoopt zich het mesenchym (voorloper van bindweefsel, bot, kraakbeen en spierweefsel) op en vormt kieuwbogen. Het menselijke embryo heeft vijf kieuwbogen, veel dieren hebben er meer.

Vissen en amfibieën[bewerken]

Bij vissen en bij de larven van amfibieën (bv kikkervisjes) ontwikkelen de kieuwbogen en kieuwspleten, zich tot ademhalingsorgaan, de kieuwen. De spleten breken uiteindelijk geheel door, waardoor water via de farynx (keel) via de kieuwspleten, naar buiten gevoerd wordt langs de kieuwbogen. De kieuwbogen worden uitgerust met membranen of met filamenten, de oppervlaktevergroting die dit mogelijk maakt, stelt deze dieren in staat voldoende zuurstof in het bloed op te nemen uit de stroom water die constant langs de filamenten gevoerd wordt.

Landdieren[bewerken]

Bij amniota (reptielen, vogels en zoogdieren) is de voortplanting niet langer afhankelijk van water. Bij hen hebben de kieuwspleten geen functie als ademhalingsorganen. Vogels en reptielen hebben eieren die water vasthouden, en zuurstof en koolzuur doorlaten. Het embryo van een vogel ademt pas als het de luchtblaas openprikt, vlak voor het ei uitkomt. Ook een embryo van een zoogdier ademt niet met de "kieuwen"; het krijgt de zuurstof van de moeder via de navelstreng.

Andere functie[bewerken]

Bij reptielen, vogels en zoogdieren, zoals de mens, hebben de verschillende kieuwbogen andere functies gekregen in het hoofd-halsgebied, of zijn ze weer verdwenen. Elke kieuwboog heeft een eigen zenuw en bloedvaten. Het ingewikkelde verloop van met name de hersenzenuwen is ooit begonnen met een zenuw voor één kieuwboog. Bij de mens is de bestemming als volgt:

Kieuwboog Hersenzenuw vormt Kieuwzakje vormt Kieuwspleet vormt
1e boog ramus mandibularis n. trigemini (NV3) gehoorbeentjes hamer en aambeeld, lig. sphenomandibulare 1e zakje middenoor en buis van Eustachius 1e spleet gehoorgang en trommelvlies
2e boog N. facialis (VII) stijgbeugel (gehoorbeentje), proc. styloides en lig. stylohyoideum, tongbeen 2e zakje Neusamandel 2e spleet verdwijnt; (event laterale halscyste)
3e boog N. glossopharyngicus (IX) Onderzijde tongbeen, m. stylopharyngicus 3e zakje Bijschildkier en thymus 3e spleet verdwijnt (event laterale halscyste)
4e boog N. vagus (X) Strottenhoofd en stembanden 4e zakje Bovenste bijschildklier, thymus, schildklier 4e spleet verdwijnt (event laterale halscyste)
5e (6e) boog fuseert met 4e boog 5e zakje fuseert met 4e zakje Corpus ultimobranchiale =
weefsel schildklier met onduidelijke functie

De kieuwspleten 2 en verder verdwijnen bij de mens. Soms blijft er een klein gedeelte van over: de laterale halscyste.

Recapitulatietheorie[bewerken]

menselijk embryo met kieuwen

De Darwinist Ernst Haeckel formuleerde in de 19e eeuw de recapitulatietheorie of de biogenetische wet van Haeckel. Naar zijn mening deed elke diersoort de evolutie tijdens de embryonale periode nog eens over. Een dier begon als eencellige, werd dan vis enzovoorts. In hun enthousiasme meenden Haeckel en zijn volgelingen wel eens meer te zien dan er was. Biologen achten Haeckels ideeën op dit punt achterhaald. Dat neemt niet weg dat de overeenkomsten in bouwplan tussen de gewervelden duidelijk zijn, ook waar de een kieuwen heeft en de ander longen.

Literatuur[bewerken]

  • W.J. van Dongen en Wlm Geilenkirchen; Zoölogie; functionele morfologie der vertebraten;Oosthoek 1973
  • Langman, J. Inleiding tot de embryologie; Oosthoek 1973
  • (en) embryonale ontwikkeling van hals en nek