Koersrol

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Bus met koersrol
Een BBA-bus met een oude plastic koersrol
Historische tram met koersrol

Een koersrol, richtingfilm of filmkast geeft bij bussen, trams, metro's en treinen de eindbestemming aan. Soms worden ook tussenstops aangegeven. Het lijnnummer bij trams en bussen wordt meestal aangegeven door een aparte rol (lijnfilm) maar soms staan beide op dezelfde rol.

Bij treinen bevindt de koersrol zich meestal op de zijkant, bij de Coradia LINT onder de voorruit. Bij bussen en trams bevindt de rol zich boven de voorruit, met vaak ook een tweede koersrol aan de zijkant of een derde aan de achterkant.

Een dergelijke voorziening ontbreekt meestal bij bussen voor langere afstanden en groepsvervoer (soms touringcars genoemd). Wordt zo'n bus bij een lijndienst gebruikt (bijvoorbeeld wegens gebrek aan materieel of ter vervanging van een treindienst), dan moet men zich vaak behelpen met een papiertje dat achter de ruit wordt geplakt.

Geschiedenis[bewerken]

Koersbord[bewerken]

Oorspronkelijk hadden treinen geen koersrollen maar koersborden. Dit waren metalen borden die aan de zijkant van de trein worden gehangen. De afmetingen van deze borden waren gestandaardiseerd, zodat elk bord op elke trein paste.

Het gebruik van verschillende koersborden had het nadeel dat de borden gemakkelijk zoekraakten. Een koersbord Amsterdam-Brussel bleef bijvoorbeeld in Brussel liggen terwijl het in Amsterdam weer nodig was.

Vaak werd gewerkt met omkeerbare borden: borden die een voor- en achterkant hebben, zodat het bord in het eindstation alleen maar hoeft te worden omgekeerd.

Er waren ook borden die niet alleen achterstevoren maar ook ondersteboven gehangen kunnen worden. Dan zag men boven de bestemming van de trein en daaronder, ondersteboven, een andere bestemming, die op het moment genegeerd moest worden.

Ook werden er borden met omklapbare panelen gebruikt, om nog meer bestemmingen te kunnen aangeven zonder dat er borden verwisseld hoefden te worden.

In de jaren 1970 voerden de Nederlandse Spoorwegen een universeel systeem in. Aan elk koersbord hing een bakje met losse bordjes - een bordje voor elke eindbestemming in Nederland. Een van de bordjes kon uit het bakje worden gehaald en aan de buitenkant worden opgehangen. Op den duur beviel dit systeem niet: het was wel eens lastig een bordje terug in het bakje te krijgen, waardoor het bordje op het perron bleef liggen en zoekraakte.

Bij tram en bus moesten de voertuigen worden ingetuigd. Het lijnnummer werd meestal met een bord of een glaasje aangegeven waardoor 's avonds licht scheen. De bestemming werd meestal met een beschilderd bord en zijlat aangegeven. In Amsterdam hadden de trams ook lijnkleurglaasjes en een beugelcijfer.

Koersrol[bewerken]

Met Mat '64 werd in Nederland de koersrol ingevoerd, een linnen of plastic rol met namen die doorgedraaid dient te worden door middel van een slinger of een motortje. Het mechanisme werd vanuit de cabine van de conducteur of een afgesloten kastje op een balkon op afstand bediend. Vaak deed de conducteur dat direct nadat het laatste tussenstation gepasseerd is, zodat de rol bij aankomst in het eindstation klaar was voor de terugreis.

Bij trams en bussen was bij een aantal bedrijven een dergelijke rol al veel eerder in gebruik, bij sommige bedrijven al voor 1940. De volgorde op de rollen was vaak niet op lijnnummer of op bestemming, maar op volgorde van exploitatie. Hierbij was meestal een aparte lijn en een richting rol maar soms een gecombineerde zoals bij de Amsterdamse drieasser-trams. Ook hadden sommige bedrijven 2 aparte lijnrollen waarbij dan met 20 nummers 99 nummers konden worden voorgedraaid in plaats van elk lijnnummer apart. Ook konden kleuren van de films een bepaalde betekenis aangeven. De streekbussen hadden na de invoering van lijnnummers boven de 100 meestal 3 lijnrollen waarbij alle lijnnummers van 1 tot en met 999 konden worden voorgedraaid.

De bestuurder of chauffeur moest op het eindpunt de rol doordraaien, meestal door boven het raam aan een slinger te draaien, later soms ook met een motortje. Aan de achterkant van de rol waren merktekens aangebracht die correspondeerden met een legenda binnen zodat de bestuurder niet het voertuig hoefde te verlaten om te zien of de bestemming juist was voorgedraaid. Bij sommige bedrijven (onder meer heden ten dage nog in Lissabon) gebruikt men een spiegel.

Heden ten dage komen filmrollen bij de bus vrijwel niet meer voor. Alleen de gelede trolleybussen in Arnhem (behalve de twee nieuwste series) zijn er nog mee uitgerust. Daarnaast komen ze alleen nog voor bij het Mat '64 en het oudste type tram in Amsterdam. Opvallende zijn de Amsterdamse Combino's die een lijnfilm en een richtingdisplay bezitten. Bij de Amsterdamse metro hebben alle voertuigen, uitgezonderd de nieuwste rijtuigen, allemaal nog een filmrol.

Klapjes[bewerken]

Een andere vorm van een lijnfilm zijn klapjes, deze vorm van lijnaanduiding kwam vroeger voor op de oudste metrostellen in Amsterdam.

Koersdisplay[bewerken]

Vanaf de jaren 1990 kregen nieuwe treinen, metro's, trams en bussen in Nederland een digitaal display, omdat hierop gemakkelijker bestemmingen zijn te wijzigen en het aantal weer te geven bestemmingen niet beperkt is door de lengte van de rol. De meeste trams en metro's die oorspronkelijk films hadden kregen later een display, in Amsterdam met een lijnkleur. Nadeel van een display is de slechte zichtbaarheid bij fel zonlicht.

De koersrollen van de Koploper werden met de modernisering vanaf 2008 door moderne displays vervangen. Ook SGMm heeft nu bestemmingsdisplays.

Zie ook[bewerken]