Koning van Katoren

Koning van Katoren
Auteur	Jan Terlouw
Kaftontwerper	Dirk van der Maat
Land	Nederland
Taal	Nederlands
Genre	Jeugdboek
Uitgever	Lemniscaat Rotterdam
Uitgegeven	1971
Pagina's	168
ISBN	90-6069-088-5
Vervolg	Zoektocht in Katoren
Portaal    Literatuur

Koning van Katoren (1971) is een jeugdboek van Jan Terlouw. Het boek gaat over de zeven opdrachten die de 17-jarige Stach moet vervullen om koning van het land Katoren te worden. Maar het boek heeft een dubbele bodem. De problemen die Stach tegenkomt lijken erg op de problemen die de moderne wereld plagen. Koning van Katoren is bekroond met de Gouden Griffel (1972) en met de Oostenrijkse Staatsprijs voor Jeugdliteratuur (1973).

Het verhaal

Stach werd geboren in de nacht dat de oude koning overleed, 80 jaar oud. Hij had geen kinderen en daarom grepen de ministers de macht en zeventien jaar later regeren de volgende zes zure ministers het land nog steeds:

• Minister (Hendrik) de Seer - Minister van Ernst;
• Minister (Karel) Regtoe - Minister van Eerlijkheid;
• Minister (Bastiaan) Walsen - Minister van Regelmaat en Orde;
• Minister (Bonifatius) Broeder - Minister van Deugd;
• Minister (Tom) Pardoes - Minister van IJver;
• Minister (Philip) Zuiver - Minister van Reinheid.

De ministers houden er soms vreemde gewoontes op na. Enkele van deze waren:

• Minister de Seer had nog vijftien haren op zijn hoofd die hij elke ochtend met moeite met een penseel op de juiste plaats kreeg.
• Minister Regtoe had er moeite mee 'Geachte Heer' boven een brief te plaatsen als hij die persoon helemaal niet acht. Hij probeerde het een keer met 'Vervelende Klier' maar dat gaf grote problemen, nu zet hij niets meer boven zijn brieven en dat bevalt goed. Ook kwam het een keer voor dat hij een verkeersovertreding had begaan en het hem een uur koste om een agent te overtuigen dat hij bekeurd wilde worden.
• Minister Walsen raakte danig van slag toen zijn schoenveter brak en hij zeventig seconden langer over het aankleden deed en dat dat hem danig uit zijn regelmaat bracht.
• Minister Pardoes hielp spontaan met het opruimen van een gevallen lading van een zandauto waardoor de ministerraad vertraging opliep.
• Minister Zuiver heeft geen telefoon thuis omdat hij nooit over het bezwaar heeft kunnen heen stappen dat er dan PTT mensen met hun vuile voeten zijn woning binnen moesten komen. Ook vindt hij een hoorn aan het oor onhygiënisch.

Ze beloven een nieuwe koning te vinden. Maar er gebeurt niets. Zijn oom Gervaas regelt voor Stach een afspraak bij de ministers i.v.m. zijn 50-jarig werk daar. Stach, die bij zijn oom Gervaas woont, besluit het erop te wagen, en vraagt de ministers wat je moet doen om koning te worden. De ministers zijn woedend, zij willen immers hun heersende positie niet graag opgeven, en geven Stach de volgende zeven, schijnbaar onmogelijke opdrachten. Als regeringsbijdrage ontvangt hij telkens een enkele reis 2e klas per trein naar de plaats van bestemming.

De vogels van Decibel

Deze vogels maken samen zo'n afschuwelijk luid gekrijs, dat mensen er doof van worden tenzij zij hun oorkleppen op hebben. Voor in huis zijn er speciale huiskleppen. De opdracht vertoont een parallel met de geluidsoverlast door auto's, treinen en straaljagers. Stach lost dit op door een apparaat met luidsprekers te lenen dat een extreem hoog piepend geluid maakt. De vogels, die gewend zijn dat zij het 'hoogste' woord voeren, proberen dit geluid te overstemmen. Zij trachten een zo onnatuurlijk hoog geluid te maken dat hun stembanden scheuren, waardoor de bewoners van Decibel voortaan geen last meer hebben van de vogels.

De granaatappelboom van Wapenfelt

Deze boom produceert echte granaten in plaats van appels. Niemand durft in de buurt te komen want als er eentje valt ontploft hij. Dit is een parallel met de wapenwedloop. Stach ontdekt dat de oorzaak kruitdamp uit de wapenfabrieken is, en lost dit op door de fabrieken even stil te leggen en de boom (die nu geen granaten meer heeft) vervolgens om te hakken. Tevens wordt hij verliefd op de mooie dochter van de burgemeester, Kim (en zij op hem). Stach is ook geraakt door een granaatappel en lost de opdracht een tijdje later op.

De draak van Smook

De draak is niet alleen erg gevaarlijk, maar vervuilt de hele omgeving met zijn zwaveldampen die lucht en water verpesten. Dit is een parallel met de millieuvervuiling. In Smook werkt bijna niemand buiten en degene die wel buiten werken, vuilnismannen en dragonen, behoren tot de best betaalde Smokenaren en zijn dan ook miljonair. Stach, hij logeert in hotel Draketand het duurste van de stad, leent een dragonenpak van een dragoon en met salpeter en houtskool vult hij dode vogels die door dragonen naar het leefgebied van de draak worden gebracht. De Draak eet deze dan op en vermengt met de zwavel die al in de draak zit vormt zich buskruit in de draak. Stach vernietigd de draak met een lichtkogel die hij naast de draak schiet en de draak hapt ernaar en spat uit elkaar in duizend stukjes. Al die kleine stukjes groeien opnieuw zodat er duizenden draken zouden ontstaan. Maar door de luchtverplaatsing opgewekt door de vuurwerkbom wordt de zwaveldamp weggedreven. Daardoor komt de zon tevoorschijn en verschroeien alle kleine draakjes. En zo is Smook verlost van zijn draak maar de inwoners van Smook, eens de rijkste van het land omdat ze door de stank 18 uur per dag werkten, verarmen snel als de draak is verdwenen en ze kennis maken met de zon.

De schuifelende kerken van Uikumene

Deze kerken schuifelen uit zichzelf voorwaarts en verpletteren alles wat zich op hun weg bevindt: huizen, bomen en mensen en zelfs de woning van de burgemeester. Stach leidt ze naar elkaar en maakt er een grote kerk van, die niet meer schuifelt. Dit probleem houdt verband met de grote hoeveelheid kerkgemeenschappen die ieder een andere koers volgen, maar die volgens sommigen uiteindelijk weer tot elkaar zouden moeten komen. Dan wordt het één heel grote kerk.

Springen van de St. Aloïsius

De ministers geven Stach een extra opdracht, opdracht 4a. Tijdens die opdracht moet hij van de St. Aloïsius af springen. Dat is de kerk waar zijn vader van viel, en stierf. Stach had in een interview met de krant gezegd dat hij daar nooit vanaf zou springen. De redactie van de krant "Katoren in druk", vindt dit een heel gemene opdracht en schrijft in de krant dat iedereen een kussen moet meebrengen. Die leggen ze allemaal voor de kerktoren. En daar springt Stach dan op. De bevolking van Katoren is heel boos op de ministers dat ze zo'n gemene opdracht hebben gegeven aan hun aanstaande koning.

De knobbelneuzen van Afzette-Rije

De knobbelneus is een vreselijke ziekte die veroorzaakt wordt door een bepaalde soort mug die iemand op zijn neus steekt en dan iemands neus doet opzwellen, waarna deze altijd zo blijft of openbarst waarna men onherroepelijk sterft. Het geneesmiddel kennen alleen de dokters (Tara's), maar hun diensten zijn niet goedkoop en men dient ze per gesproken woord te betalen, een tientje per gesproken woord. Stach ontdekt dat het geneesmiddel eigenlijk heel eenvoudig is (veengrond, bloem, slaolie, mosterd en azijn). Het probleem was niet de knobbelneuzen, maar de inhalige Tara's. Dit verwijst naar kwakzalverij en de corrumperende werking van (kunstmatige) monopolies. Stach ontdekt dat ze eigenlijk geen echte dokters zijn. Daar de burgemeester door de hoge Tara rekening erg arm is reist Stach voor het eerst per 2e klas terug in plaats van per 1e klas.

De tovenaar van Ekilibrië

De tovenaar, Pantaar, komt iedere avond bij iemand aan de deur om een geliefd object te vragen (een aalmoes). Vandaar dat veel mensen een hond nemen en zich aan het beest proberen te hechten. Als dat niet lukt heeft het geen zin omdat Pantaar een aalmoes die de gever niet van waarde is weigert, en dan haalt hij zelf een aalmoes van waarde. Elke dag komt hij op één adres dat de volgende dag op de voorpagina onder het weerbericht van de krant staat. Op sommige adressen komt hij zelden of nooit, op andere meerdere malen. Een aalmoes hoeft niet van hoge waarde te zijn als men zich er maar aan hecht. Zo gaf een klein meisje haar slobberpop en was haar rijke vader opgetogen. Wie hem probeert aan te vallen verandert hij in een staklok. Stach vindt onderdak bij de burgemeester, en wordt door Pantaar meegenomen omdat hij het meest geliefde object van de burgemeester is. In het hol van de leeuw ontdekt Stach dat Pantaar de voorwerpen in een magisch vuur moet gooien om de stad te behoeden voor vernietiging. Maar als iemand zich vrijwillig in het vuur stort zal het vuur 100 keer 100.000 jaar branden. Als Stach beslist om er in te springen wil de tovenaar dat niet, omdat hij immers gedwongen is. Stach belooft de volgende dag vrijwillig terug te komen, en doet dat ook. Maar dan weigert Pantaar het offer te aanvaarden, omdat Stach nog een heel leven voor zich heeft. Uiteindelijk springt de tovenaar zelf in het vuur waardoor de stad gered is. Dit verwijst naar de moeilijkheid een keuze te maken tussen voordeel op korte en voordeel op langere termijn, en het egoïsme en de gemakzucht.

Dit is het centrale verhaal in het boek, en het meest filosofische. Wie weet nu wat hij diep in zijn hart het meest liefheeft? Maar juist dat vraagt Pantaar, en hij kan nooit worden bedrogen. Zeg je het verkeerde, dan neemt hij allebei. Paul Biegel meende dat dit verhaal een heel boek waard was.

De stoel van Stellingwoude

De stoel is een stenen stoel waarop slechts een koning kan zitten. Ieder ander sterft onherroepelijk. Tante Geesje, die de sleutel van het hek heeft, vertelt verhalen van lieden die daadwerkelijk vrijwel direct stierven na het plaatsnemen op de stoel. Een uitzondering geldt echter wanneer zes hoger geplaatsten de persoon op de stoel helpen. De boodschap is dat om koning te zijn iemand ook moet weten wat het is om nederig te zijn, en dat zelfs een koning niet de absolute heerser is.

De zes ministers weigeren, maar de zes burgemeesters helpen Stach op de Stoel, waardoor Stach ook meteen koning is. Hij trouwt met Kim, die koningin wordt. De ministers worden ontheven uit hun functie, maar niet uit rijksdienst ontslagen en krijgen elk één van de opdrachten die nog in de la lagen. De zes burgmeesters worden de nieuwe ministers terwijl er ook nieuwe ministeries komen.

Bekroningen

• Gouden Griffel (1972)
• bekroond door de kinderjury`s van Amsterdam en Rotterdam (1972)
• tweede Europese Jeugdboekenprijs (1973)
• Oostenrijkse Jeugdboekenprijs (1973)

Toneelbewerkingen

Het boek is tientallen malen bewerkt voor toneel en musical in het scholieren- en amateurtoneel. Een geautoriseerde musicalversie is in het bezit van de Nederlandse Vereniging Amateurtheater.

D66 gedachtegoed

Ook het gedachtegoed van D66, de partij waarvan de auteur een prominent lid is, komt naar voren in het boek. Sowieso door de maatschappelijke thema's (zoals milieu) die aan bod komen. Heel concrete aanwijzingen liggen in het feit dat Stach, zodra hij koning is, een minister van democratie aanstelt en deze persoon (die burgemeester is) adviseert om de burgers van zijn stad zelf een nieuwe burgemeester te laten kiezen.

De film

De filmrechten zijn aangekocht door Kasander Film.

Vervolg

Zesendertig jaar later, op 30 mei 2007, verscheen van Jan Terlouw een vervolg op Koning van Katoren. De titel van dit vervolg is Zoektocht in Katoren. Het verhaal gaat over de geitenhoeder Koss, die het land, waar Stach op dat moment al tientallen jaren koning is, intrekt op zoek naar een man die als kind ontvoerd werd. Net als Koning van Katoren is het een maatschappijkritisch verhaal.

Bronnen, noten en/of referenties