Kraakfilm

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Een kraakfilm (in het Engels heist film of caper movie) is een film waarin het doel van de hoofdpersonen is om iets kostbaars op een ingenieuze manier te stelen. De voorbereidingen op en uitvoering van de diefstal worden uitvoerig in beeld gebracht. Vaak is er ook aandacht voor de nasleep van de inbraak.

Korte geschiedenis[bewerken]

Inbraken (heists) kwamen in de jaren 40 en 50 steeds vaker voor in film noirs, mede door het minder streng worden van de zelfcensuur van Hollywood (zie Hays Code). The Asphalt Jungle (1950) was een van de eerste films waarin de planning van een inbraak een belangrijk plot-element was. In Engeland werd een jaar later al de eerste caper comedy gemaakt: The Lavender Hill Mob. Het genre werd vervolgens volwassen in Frankrijk, met titels als Du rififi chez les hommes en Bob le Flambeur. Deze laatste film werd geregisseerd door Jean-Pierre Melville, die meerdere klassieke heist-films op zijn naam heeft staan. Gedurende dit decennium volgden grimmige heistfilms elkaar op, zowel in de V.S. als in Europa. Naar aanleiding van de Franse noirs werden er ook komische varianten (capers) gemaakt, zoals de Rat pack-film Ocean's 11 (1960), Topkapi (1964) en de Britse film The Italian Job (1969). De komische heistfilms kenden hun hoogtijdagen in de jaren 60, toen er in verschillende Europese landen vele caper comedy's werden gemaakt, met wisselend succes. In de jaren 80 werden er nauwelijks archetypische heistfilms gemaakt die succesvol waren. Het genre kreeg pas weer een commerciële opleving eind jaren 90, door het succes van de remakes van The Thomas Crown Affair, Ocean's Eleven en The Italian Job.

De caper story is ook een populair subgenre voor schrijvers. Veel klassieke heistfilms zijn dan ook gebaseerd op boeken. De Franse auteur Auguste le Breton zag enkele van zijn boeken verfilmd als heistfilm. De Amerikaanse schrijver Donald E. Westlake begon zelfs aan twee verschillende series over inventieve veelplegers. Onder het pseudoniem Richard Stark schreef hij de grimmige Parker-boeken, waarvan er meerdere verfilmd zijn (het boek Point Blank is zelfs vier maal op het grote scherm gebracht). De komische tegenhanger van het personage Parker is John Dortmunder, wiens luchtigere avonturen ook al een aantal keren zijn verfilmd, zoals Bank Shot (1974) en What's the Worst That Could Happen? (2001).

Op televisie was het heistgenre kortstondig te zien in de serie Heist van regisseur Doug Liman. Deze show verdween al na enkele afleveringen van de buis. Ook Leverage gebruikt meerdere elementen van het heistgenre. De sciencefiction serie Firefly bevatte meerdere caper comedy-afleveringen, waaronder de eerste twee (Serenity en The Train Job). Verder hebben misdaadseries zoals Tatort, Remmington Steele en Numb3rs te maken gehad met heist-plots. In de eerste aflevering van Law & Order: Criminal Intent wordt de moord onderzocht op betrokkenen bij een grote diamantenroof, waaronder één van de dieven.

Archetypische plot[bewerken]

Planning[bewerken]

Doorgaans bestaat een heistfilm uit drie delen. Het eerste deel omvat de voorbereidingen voor de roof, zoals het verzamelen van een groep medeplichtigen, het onderzoeken van de te beroven locatie en bijhorende alarm- en beveiligingssystemen, het ontwikkelen van innovatieve technieken om deze te omzeilen, en het bedenken van een list om met de buit weg te komen. In de eerste akte wordt ook de motivatie van de dieven duidelijk. Opvallend veel capers beginnen met het hoofdpersonage dat net uit de gevangenis komt. Dit is al een terugkerend thema in de jaren 50, toen heistfilms nog binnen het domein van de film noir vielen: The Asphalt Jungle (1951), Du rififi chez les hommes (1955). Behalve banken en waardetransporten, die ook al in de jaren 30 werden overvallen in misdaadfilms, zijn ook musea en casino's favoriete doelwitten. In Bob le Flambeur (1956) wordt zo'n casino-heist voorbereid. De film Ocean's 11 combineerde in feite deze twee terugkerende plotkenmerken. Deze film verschilt van de grauwe noirs in de toon die het heeft: luchtig, komisch, swingend. Een vroeger voorbeeld van een dergelijke caper comedy is The Ladykillers (1955) waarin de nadruk meer ligt op het gedoemde plan een bank te beroven dan op de roof zelf. Een ander vaak gebruikt narratief is die van de dief en zijn laatste klus. Zo willen de meesterdieven in The Score (2001), The Good Thief (2002) en The Italian Job (2003) allemaal stoppen met stelen na afloop van de kraak. Een ander veelvoorkomend in heistfilms, zoals in (misdaad)films in het algemeen, is wraak. Een meesterkraak zetten om een vijand (indirect) terug te pakken is het doel in bijvoorbeeld The War Wagon (1967), Vabank (1981), The Italian Job (2003) en Ocean's Thirteen (2007). In deze gevallen willen de protagonisten vaak iets terugstelen wat hen eerder ontnomen is, of hun tegenstanders juist een loer draaien. Een opvallende variant op het terugstelen komt voor in How to Steal a Million, waarin Audrey Hepburn een standbeeld wil terugstelen uit een museum dat haar vader heeft geschonken, omdat het een vervalsing is - om zo te voorkomen dat haar vaders zwendel bekend wordt.

Geld, goud, juwelen (meestal diamanten) en kunst zijn de populairste objecten die gestolen worden, maar ook anti-aids-medicijnen (Red Ribbon Blues) of examen-antwoorden (The Perfect Score) behoren tot de doelen, terwijl in de openingsscène van Inception ideeën worden gestolen uit iemands onderbewustzijn.

Uitvoering[bewerken]

Het tweede deel bestaat doorgaans uit de heist zelf. Recente heistfilms willen nog wel eens eindigen met de heist, maar in de beginjaren van het subgenre was de inbraak vaak het middelpunt van de film. Ongeacht of de kraak succesvol is of niet zullen er onverwachte dingen gebeuren die het plan bemoeilijken. De Amerikaanse regisseur Jules Dassin maakte naam met twee bekende heist-scènes, waarin nauwelijks dialoog voorkwam: eerst in Rififi (1955), later in Topkapi (1964). De methode die in deze laatste film wordt gebruikt om een kunstvoorwerp te stelen is menigmaal gekopieerd in andere films, zoals in The Great Muppet Caper (1981) en Mission: Impossible (1996). Hiermee werd duidelijk dat de diefstal zelf een aantrekkelijk schouwspel werd voor het filmpubliek, daar waar eerdere inbraakfilms nog vooral de consequenties van de criminele handeling lieten zien. In latere caper comedy's werden de diefstalmethoden steeds creatiever, zoals racende mini's door Turijn (The Italian Job (1969)) of het trainen van honden om het werk op te laten knappen (The Dobermann Gang (1972), en de boeven steeds bijzonderder, zoals een bende blinde bankrovers (Blind Rage (1978)).

Nasleep[bewerken]

In het slot van de film komen de dieven tegen elkaar of een gemeenschappelijke vijand te staan, en zien we de nasleep van de heist. Soms komen de dieven ermee weg, maar meestal worden ze gestraft. Komische heistfilms eindigen vaak met poetic justice, serieuze versies kunnen zelfs tragisch eindigen, waarbij de personages komen te overlijden, worden gevangen, of de buit kwijt raken. Als de kraak succesvol afloopt is het doelwit vaak een persoon of organisatie die wordt neergezet als slecht of minderwaardig: corrupte instanties, casino's, criminelen.

Variaties[bewerken]

Gezien het formulistische karakter van heistfilms is het niet ongebruikelijk dat filmmakers met het standaardplot variëren. Quentin Tarantino's Reservoir Dogs (1992) en Bryan Singers The Usual Suspects (1995) kunnen gezien worden als heistfilms die zich voornamelijk op de nasleep richten, en maar kort op de planning of uitvoering. Stanley Kubricks The Killing (1956) heeft een non-lineaire structuur die het typische plot ook veranderd. Films als The Taking of Pelham One Two Three (1974) en Spike Lees Inside Man (2006) gaan voornamelijk over een gijzelsituatie die tijdens een heist tot stand komt. Ook overlapt het subgenre vaak een ander subgenre van de misdaadfilm, de con-artistfilm, over oplichters die ongeveer hetzelfde te werk gaan als de dieven uit een heistfilm, maar in plaats van fysiek ergens inbreken een ingewikkelde oplichterij op touw zetten. Films als Goodfellas (1990), Mission: Impossible (1996) en National Treasure (2004) hebben heist-scènes zonder dat dit de hele film beheerst. Films over een gevangenisuitbraak of een moordaanslag hebben vaak dezelfde opzet (voorbereiding, uitvoering, nasleep), ook al wordt er niets gestolen.

Heistfilms kunnen ook worden gecombineerd met andere genres, zoals de western The Wild Bunch (1969) of de oorlogsfilm Kelly's Heroes (1970).

Lijst van heistfilms[bewerken]

Variaties[bewerken]

Films met heist scènes[bewerken]

Regisseurs & acteurs[bewerken]

Enkele regisseurs en acteurs hebben aan meerdere heist-films gewerkt, en waren zo instrumentaal in de vorming van het genre.

Andere regisseurs die veel heist-films of films met heist-scènes hebben gemaakt zijn onder andere Sam Peckinpah, Sidney Lumet, Peter Yates, Michael Mann, Juliusz Machulski, John McTiernan, Henri Verneuil, Cliff Owen, Aram Avakian en zelfs Woody Allen.

Literatuur[bewerken]

(selectie)

  • Stuart M. Kaminsky. American Film Genres: Approaches to a Critical Theory of Popular Film. New York: Dell, 1974. p. 102, ISBN B001RFIXEW
  • Ian Cameron. A Pictorial History of Crime Films. London: Hamlyn, 1975 ISBN 978-0600370222
  • Georg Seeßlen. Kino der Angst: Geschichte und Mythologie des Film-Thrillers. Reinbek bei Hamburg: Rowohlt, 1980. ISBN 9783499173042

Externe links[bewerken]