Kruisloopkever

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Kruisloopkever
Kruisloopkever in de natuurlijke habitat in Letland.
Kruisloopkever in de natuurlijke habitat in Letland.
Taxonomische indeling
Rijk: Animalia (Dieren)
Stam: Arthropoda (Geleedpotigen)
Onderstam: Hexapoda (Zespotigen)
Klasse: Insecta (Insecten)
Orde: Coleoptera (Kevers)
Familie: Carabidae (Loopkevers)
Geslacht: Panagaeus
Soort
Panagaeus cruxmajor
Linnaeus, 1758
Afbeeldingen Kruisloopkever op Wikimedia Commons Wikimedia Commons
Kruisloopkever op Wikispecies Wikispecies
Portaal  Portaalicoon   Biologie

De kruisloopkever[1] of kruissmalkop[2] (Panagaeus cruxmajor) is een kever die behoort tot de familie loopkevers (Carabidae).

De kever komt voor in grote delen van Europa en delen van Azië en is een bewoner van vochtige graslanden. In noordelijke delen van het verspreidingsgebied, zoals Groot-Brittannië, Denemarken en Nederland, is de soort zeldzamer dan in zuidelijker streken.

De kruisloopkever heeft een overwegend zwarte lichaamskleur met vier karakteristieke rode vlekken op het achterlijf. De kever is daarnaast te herkennen aan een dichte beharing over het gehele lichaam. De volwassen kever jaagt op kleine dieren en ook de wormachtige larven jagen op kleine ongewervelden. Ze worden zelden gezien omdat ze niet opvallen en op de bodem in de strooisellaag leven.

Verspreiding en habitat[bewerken]

De kruisloopkever heeft een grote verspreiding in Europa, Azië, het Midden-Oosten en noordelijk Afrika. De kever is ook in België en Nederland te vinden maar de soort is hier niet algemeen. In een aantal delen van het verspreidingsgebied gaat de soort sterk in verspreiding achteruit. In Groot-Brittannië was de soort vroeger algemeen in het zuiden en oosten maar is tegenwoordig nog maar van vier locaties bekend.[1] De kever is ook in noordelijk Europa terrein aan het verliezen, zoals in Denemarken, Finland en Zweden. In sommige landen, zoals Duitsland, komt de soort in sommige streken algemeen voor, terwijl de soort op andere plaatsen als bedreigd wordt beschouwd.[1] De loopkever komt in Ierland maar op enkele locaties voor en staat bekend als zeldzaam.[3] In Groot-Brittannië is de kruisloopkever sterk achteruitgegaan en wordt beschouwd als een met uitsterving bedreigde diersoort.[4] De habitat van een in Wales bekende populatie is door de zee vernietigd, het is onduidelijk of de kevers zich in de omgeving hebben weten te handhaven.[5]

In België en Nederland komt de kruisloopkever niet algemeen voor maar de verschillende populaties zijn als stabiel aan te merken.[1] In Nederland wordt de kever vooral in het zuiden en zuidoosten aangetroffen.[6] In België is de soort meer verspreid door het land te vinden en staat bekend als niet bedreigd.[7]

Kenmerken[bewerken]

Lichaamskenmerken van de kever.

De kruisloopkever heeft een zwarte basiskleur met heldere rode vlekken op de dekschilden, het gehele lichaam is voorzien van een fijne witte tot witgele beharing. De kever is in vergelijking met andere loopkevers een middelgrote soort die een lichaamslengte bereikt van 7,5 tot 9 millimeter. Aan de lengte is de kever te onderscheiden van de verder sterk gelijkende soort Panagaeus bipustulatus, die tot 7,5 mm lang wordt.[8]

De kruisloopkever heeft net als alle kevers een in drieën verdeeld lichaam, bestaande uit een kop of cephalon (A), een borststuk of thorax (B) en een achterlijf of abdomen (C). De kop wordt beschermd door een verharde plaat die het kopschild of vertex (1) wordt genoemd. Het voorste deel van het achterlijf wordt bedekt door het halsschild of pronotum (2). Het halsschild is zwart van kleur en enigszins rond van vorm, het oppervlak is voorzien van vele kleine putjes en een fijne beharing van lichtere haartjes. Direct achter het halsschild is een klein, driehoekig plaatje gelegen dat rudimentair is maar bij vrijwel alle kevers voorkomt. Het plaatje wordt het schildje of scutellum (3) genoemd. Het achterste deel van het borststuk en het gehele achterlijf zijn gelegen onder de dekschilden of elytra (4). De dekschilden zijn de verharde voorvleugels van de kever, ze beschermen naast de ondergelegen lichaamsdelen ook de vliezige en kwetsbare achtervleugels waarmee de kever kan vliegen. De dekschilden hebben een zwarte basiskleur en zijn ieder voorzien van twee oranjerode vlekken.

Kleurenschema van de dekschilden.

De kop draagt aan de voorzijde twee bijtende kaken of mandibels, de kaken zijn in vergelijking met andere loopkevers klein en niet goed zichtbaar. Aan weerszijden van de mandibels zijn twee paar monddelen gelegen. De labiale palpen zijn vrij klein en ontspruiten aan de onderzijde, ze zijn op de afbeelding niet te zien. De maxiliaire palpen (5) zijn groter en aangehecht aan de bovenzijde van de kaken. De palpen hebben een zintuiglijke functie en dienen ook om het voedsel naar de kaken te brengen en het voedsel te positioneren.

De voor-bovenzijde van de kop -tussen de palpen en de ogen- draagt een paar antennen, die duidelijk gesegmenteerd maar draadvormig zijn en geen verdikkingen hebben. De antennen zijn net als het lichaam voorzien van een lichtgekleurde beharing die echter veel fijner en korter is en de antenne een fluweel-achtige aanblik geeft.

Aan weerszijden van de kop zijn de ogen (7) gepositioneerd, de ogen zijn bruin van kleur en rond van vorm waardoor ze goed opvallen. Het oog bestaat net als bij andere insecten uit vele kleine lensjes en het geheel wordt een samengesteld oog of facetoog genoemd.

De poten zijn zwart van kleur, tussen de pootgewrichten zijn stekelige structuren aanwezig die de sporen worden genoemd. De poten zijn net als bij alle kevers geleed en bestaan uit verschillende delen. De poot is aan het lichaam gehecht door de heup of coxa die onder het lichaam gelegen is en vanaf de bovenzijde niet te zien. Ook de verbinding tussen heup en dij, de trochanter of dijbeenring, is onder het lichaam geborgen. De dij of femur (8) is het breedste deel van de poot, de tibia of scheen (9) is het langste segment. Het uiteinde van de poot draagt de uit vijf leden bestaande tarsus (10), waarvan het uiteinde voorzien is van twee kleine klauwtjes.

De tekening van de kruisloopkever bestaat uit een zwarte basiskleur met heldere, roodoranje vlekken op de dekschilden. Het voorste deel van het dekschild is zwart, aan de zijkanten van de dekschilden gaat de zwarte kleur over in rood zodat aan de voorzijde een zwarte driehoek ontstaat.(I) De rode vlek aan de voorzijde (II) wordt in het midden onderbroken door de zwarte middennaad (III) en reikt tot ongeveer de helft van het dekschild. Hier gaat de vlek over in een zwarte, brede dwarsband (IV). Op ongeveer het midden van het achterste deel van het dekschild is een ronde, rode vlek aanwezig die vrijwel altijd aan de buitenste dekschildrand grenst (V). De vleugelpunten aan de achterzijde van de dekschilden zijn zwart van kleur (VI).

De kruisloopkever is met slechts weinige andere soorten te verwarren, andere gelijkende kevers hebben een overwegend rode kleur op de dekschilden, zoals de mierenzakkevers en andere loopkevers zoals soorten uit het geslacht Lebia. De sterk verwante soort Panagaeus bipustulatus is moeilijker te onderscheiden. Deze kever blijft gemiddeld iets kleiner en wordt ongeveer 65 tot 75 millimeter lang.[8] Panagaeus bipustulatus heeft een ronder halsschild en het halsschild is voorzien van zowel grove putten als kleine putjes, bij de kruisloopkever zijn alleen grove putjes aanwezig.[9] De vlekken op het achterste deel van de dekschilden reiken niet tot de schildrand zoals bij de kruisloopkever wel het geval is.[8]

Levenswijze[bewerken]

De kruisloopkever is als alle loopkevers een terrestrische soort, die bovendien sterk aan natte gronden bij zoet oppervlaktewater gebonden is. Het voedsel wordt op de bodem gezocht en de kever schuilt onder stenen en tussen de bladeren in de strooisellaag. De kruisloopkever komt voor in vochtige biotopen zoals moerassen, graslanden, klavervelden en in de vegetatie langs de oevers van verschillende wateren. Volwassen exemplaren overwinteren tussen de wortels van waterminnende bomen als de populier en de wilg en kunnen ook onder losse boomschors worden aangetroffen.[8]

De kruisloopkever is nachtactief en houdt zich overdag op in de strooisellaag en onder objecten als stenen en stukken hout.

Voortplanting en ontwikkeling[bewerken]

Larve van de kruisloopkever.

De volwassen kevers zoeken elkaar in de lente en zomwer op voor de paring, de eitjes worden in de bodem afgezet. Over de voortplanting van de kever is verder weinig bekend.

De larve is net als de volwassen kever een geduchte jager die leeft van kleine ongewervelden. De larve is worm-achtig maar heeft in vergelijking met andere keverlarven lange antennes en eveneens lange achterlijfsaanhangsels of cerci.[10] Zowel de antennes als de cerci zijn donker maar hebben een lichtere punt. De cerci zijn langer dan de antennes, tussen de cerci is de anale buis gelegen. Het lichaam van de larve wordt beschermd door verharde platen, de platen aan de bovenzijde worden tergieten genoemd en zijn donker van kleur.[10] Het gehele lichaam is voorzien van een borstelige beharing die setae wordt genoemd, deze zintuiglijke haren hebben een tastzintuiglijke functie.[10] De poten van de larve zijn gedrongen en net als het lichaam behaard, het uiteinde van de poot draagt twee haakvormige klauwtjes.

De larve is een bodembewoner die net als de volwassen kever jaagt op kleine ongewervelden. De larve vervelt een aantal keer en als de larve volledig is ontwikkeld vindt aan het einde van de zomer de verpopping plaats onder de grond. De kever komt al na een paar weken uit zijn pop maar blijft hier om te overwinteren.[9] Pas in de volgende lente komen de volwassen kevers tevoorschijn, waarna de voortplantingscyclus opnieuw begint.

Voedsel en vijanden[bewerken]

De kruisloopkever is net als alle loopkevers een vleeseter. De exacte voedselbehoefte van de kever is niet bekend, waarschijnlijk voeden zowel de larven als de volwassen kevers zich met langs het water levende slakken.[5]

Over de soortspecifieke vijanden van de kever is weinig bekend. De kleuren van de kruisloopkever hebben een waarschuwende functie, de kever heeft in vergelijking met andere loopkevers zeer bonte kleuren en een relatief lange lichaamsbeharing. Een zwarte basiskleur in combinatie met de rode vlekken en de lange lichaamsbeharing komt dienen waarschijnlijk om vijanden te misleiden. De loopkever is ongevaarlijk maar lijkt door de kenmerkende kleuren en beharing op een mierwesp. Mierwespen zijn vleugelloze en sterk behaarde wespen op mieren lijken. Mierwespen beschikken net als andere wespen over een angel waarmee ze een pijnlijke steek kunnen geven. Hierdoor gaan veel dieren de mierwespen uit de weg en de kruisloopkever profiteert hiervan. Deze vorm van het nabootsen van kleuren wordt mimicry van Bates genoemd.

Naamgeving en taxonomie[bewerken]

Lichaamsuitsteeksels van de kruislopkever, tekening uit Die Käfer des Deutschen Reiches van Edmund Reitter
A = Labium (bovenaanzicht)
B = Labium (onderaanzicht)
C = Maxilla
D = Tarsus van de voorpoot

De Nederlandse naam kruisloopkever slaat op de vlektekening van vier rode vlekken op de dekschilden op een zwarte achtergrond, zodat een breed zwart kruis op het midden ontstaat. De wetenschappelijke soortnaam cruxmajor betekent vrij vertaald 'groot kruis'. Enkele verwante keversoorten hebben eveneens een dergelijke tekening, zie onder onderscheid met andere soorten.

De kruisloopkever behoort tot de onderklasse gevleugelde insecten of Pterygota en de orde kevers of Coleoptera. De kever wordt tot de familie loopkevers of Carabidae gerekend. De loopkevers worden vertegenwoordigd door verschillende groepen die wereldwijd voorkomen. Bekende soorten zijn de schallebijters uit het geslacht Carabus en de zandloopkevers, die behoren tot de onderfamilie Cicindelinae.

De kruisloopkever wordt verder ingedeeld binnen de onderfamilie Panagaeinae en de tribus Panagaeini, deze kleine groep van kevers heeft een grote verspreiding binnen Europa.[11] De kever behoort tot het geslacht Panagaeus, de negen soorten die tot deze groep behoren worden soms 'smalkoppen' genoemd maar een eenduidige naam is er nog niet.

De kruisloopkever speelt een rol in een anekdote waarbij Carolus Linnaeus op een onprettige manier in aanraking kwam met het verdedigingsmechanisme van loopkevers.[12] Linnaeus had twee loopkevers gevangen -één in iedere hand- toen hij een kruisloopkever opmerkte die hij koste wat kost wilde vangen. Hij klemde hiertoe een van de gevangen loopkevers voorzichtig tussen zijn tanden om de kruisloopkever te kunnen bemachtigen. Het ging echter mis en Linnaeus verloor als gevolg van dit incident alle drie de exemplaren.[12] Zijn ervaring omschreef hij later als volgt:

Aanhalingsteken openen

to my unspeakable disgust & pain the little inconsiderate beast squirted his acid down my throat
Vertaling: Tot mijn onvoorstelbare afschuw en pijn spoot het onbehulpzame kleine beest zijn zuur in mijn keel.

Aanhalingsteken sluiten

Afbeeldingen[bewerken]

Bronvermelding[bewerken]

Referenties

  1. a b c d Nederlands Soortenregister. Kruisloopkever Panagaeus cruxmajor
  2. Ron Felix (voorstel aan Entomologische Berichten). Kandidaatlijst Nederlandse namen loopkevers
  3. Ground Beetles of Ireland. Panagaeus cruxmajor
  4. British Database of World Flora and Fauna. Panagaeus cruxmajor
  5. a b Arkive. Panagaeus cruxmajor
  6. Waarneming.nl. Panagaeus cruxmajor
  7. Konjev Desender, Wouter Dekoninck, Dirk Maes en anderen. Een nieuwe verspreidingsatlas van de loopkevers en zandloopkevers (Carabidae) in België
  8. a b c d Karl Wilhelm Harde & František Severa, Kosmos Käferführer - Die Käfer Mitteleureuopas, Kosmos, 1981-2006
  9. a b Axel Steiner. Kreuzfleckiger Scheuläufer - Panagaeus crux-major
  10. a b c Martin L. Luff & Sven Gisle Larsson. The Carabidae (Coleoptera) larvae of Fennoscandia and Denmark
  11. Carabidae of the world. Carabidae
  12. a b Darwin Project. Letter 1009 — Darwin, C. R. to Jenyns, Leonard, 17 Oct [1846]

Bronnen

  • (de) Karl Wilhelm Harde & František Severa - Kosmos Käferführer - Die Käfer Mitteleureuopas - 1981-2006 - Kosmos - ISBN 978-3440-10617-4
  • (en) Arkive - Panagaeus cruxmajor - Website
  • (nl) Nederlands Soortenregister - Kruisloopkever (Panagaeus cruxmajor) - Website