Kwabaal

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Kwabaal
IUCN-status: Niet bedreigd[1] (2013)
Trüsche Walchensee.jpg
Taxonomische indeling
Rijk: Animalia (Dieren)
Stam: Chordata (Chordadieren)
Klasse: Actinopterygii (Straalvinnigen)
Orde: Gadiformes (Kabeljauwachtigen)
Familie: Lotidae (Kwabalen)
Geslacht: Lota
Soort
Lota lota
(Linnaeus, 1758)
Verspreiding in Europa
Verspreiding in Europa
Afbeeldingen op Wikimedia Commons Wikimedia Commons
op Wikispecies Wikispecies
Portaal  Portaalicoon   Biologie
Vissen

De kwabaal (Lota lota) is een zoetwatervis van de familie van de kwabalen. Het is de enige kabeljauwachtige die zijn hele leven in zoet water doorbrengt.

Volksnamen (selectie): puitaal, weeraal en lomp. Sommige namen worden ook gebruikt voor andere vissoorten.

Kenmerken[bewerken]

Als kabeljauwachtige is de kwabaal gemakkelijk herkenbaar aan de zeer lange tweede rugvin en de aarsvin. Ook de ene baarddraad op de kin is kenmerkend. De staart en vinnen zijn afgerond. De kwabaal heeft vaak een marmerpatroon, maar zeer jonge dieren zijn bijna zwart. Meestal is de donkergevlekte rug bruin of vuilgroen en de buik meer geelachtig.

Leefwijze[bewerken]

Het voedsel van de kwabaal bestaat in hoofdzaak uit insectenlarven, kreeftachtigen en vissen. Ze jagen in de ochtend- en avondschemering, terwijl ze overdag schuilen onder wortels of in rotsspleten.

Habitat en knelpunten[bewerken]

De kwabaal komt voor in helder stromend water of in betrekkelijk schone, diepe meren. Afwisseling in de bodemstructuur is belangrijk, want de vis houdt zich overdag schuil onder stenen of in holtes. Hij is 's nachts actief in het koude seizoen. De vis paait bij lage temperaturen in de winter en het vroege voorjaar. Het water moet erg koud zijn, want bij watertemperaturen boven 6 °C sterven bijna alle opgroeiende larven.

Overstromingsvlaktes zijn noodzakelijk als opgroeigebieden voor de larven en de jonge kwabalen. Waterpeilbeheersing en beekkanalisaties, waardoor er geen overstromingen in beekdalen en plassengebieden meer voorkomen, zijn belangrijke oorzaken van de verdwijning van de kwabaal. Verder is opwarming door lozingen van koelwater een nadelige factor. Ook kunnen kwabalen door verstuwing vaak de paaiplaatsen niet meer bereiken.[2]

Verspreiding en voorkomen[bewerken]

Status buiten Nederland en België[bewerken]

De kwabaal komt voor in vrijwel geheel Eurazië en in Noord-Amerika, ten noorden van de 40ste breedtegraad. In Europa komt hij voor vanaf Noord- en Oost-Europa tot en met het stroomgebied van Po en Rhône en in de Balkan. In het zuiden van het Noord-Amerikaanse areaal gaat het plaatselijk slecht met de kwabaal door verstuwing van rivieren en ontbossingen in het stroomgebied. In de Grote Meren en in Alaska gaat de kwabaal vooruit en zijn er gezonde populaties. Er is een opmerkelijk verschil in de lengte-gewichtrelatie van kwabalen uit rivieren en stuwmeren enerzijds en kwabalen uit meren anderzijds.[2]

In Groot-Brittannië kwam de kwabaal vroeger voor in achttien verschillende rivieren. Men vermoedt dat de vis er nu uitgestorven is. In Duitsland, Frankrijk, Oostenrijk en Slovenië staat de kwabaal op de rode lijst.

Status in Nederland[bewerken]

In de jaren dertig kwam de kwabaal nog veelvuldig voor in de Friese, Hollandse en Utrechtse plassengebieden. Verder was de kwabaal algemeen in de Drentsche Aa, de Hunze en beken van de Gelderse Vallei. Er zijn waarnemingen uit de jaren vijftig uit de Dinkel, de Berkel, de Ruurlose beek en het Kromme Rijngebied. In de Maas en de Limburgse beken kwam de kwabaal toen in groten getale voor. In Noordwest-Overijssel en Friesland zou het aantal kwabalen zijn afgenomen door verlies aan paaigelegenheid en opgroeigebieden. In 1972 berichtten beroepsvissers van Zuid-Hollandse wateren dat de kwabaal was verdwenen of zeldzamer werd. Eind jaren zestig werd de kwabaal in de Maas en de Limburgse beken met uitroeiing bedreigd.

Zeer waarschijnlijk is er een achteruitgang in areaalgrootte met een factor vijf in 50 jaar (80%). Uit het RIVO-monitoringsonderzoek blijkt een toename eind jaren tachtig in het Rijnstroomgebied, maar deze zet niet door. Het aantal vangsten en rangnummerpositie nemen weer af. Zie onderstaande figuur[2]: Grafiek vangsten kwabaal.gif

De plaatsen waar nu met enige regelmaat kwabalen worden gevangen, zijn het Hollands/Utrechtse plassengebied, de Biesbosch, het Volkerak, de Krammer, de Waal, het gebied van de Gelderse Poort, de Gelderse IJssel en het Ketelmeer. Verder in de Drentse Aa, de Overijsselse Vecht en de Boven-Slinge. Er is gericht onderzoek vereist naar verblijfplaatsen van de kwabaal; mogelijk is de schatting van de achteruitgang (80%) aan de hoge kant. Echter, zelfs als het aantal vindplaatsen van de kwabaal zou verdubbelen, is er op grond van de documentatie uit de periode rond 1930-1955 nog steeds sprake van een afname met 60%.[2]

Status in België[bewerken]

In de Bosbeek zijn kwabalen gereïntroduceerd

In België wordt de kwabaal als uitgestorven beschouwd sinds begin jaren '70, onder andere door een verslechtering van de waterkwaliteit en de -biotopen en het verdwijnen van geschikte paai- en opgroeiplaatsen. Sindsdien is er echter heel wat ten goede gekeerd en lijkt een herintroductie kans te maken.Daarom startte de Vlaamse overheid, met name het Agentschap voor Natuur en Bos, in 1999 een herstelprogramma [3] voor de kwabaal. In de proefkwekerij van het INBO in Linkebeek zijn onderzoekers er de voorbije jaren in geslaagd om kwabalen in gevangenschap te kweken. Jaarlijks kweekt het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO) samen met het Agentschap voor Natuur en Bos zo enkele duizenden jonge kwabaaltjes. De Grote Nete en de Bosbeek werden geselecteerd als meest geschikte proeflocaties voor herintroductie. De eerste jongen werden uitgezet in 2005. Uit onderzoek van de voorbije jaren blijkt dat de uitgezette visjes opgegroeid zijn tot volwassen exemplaren van vijftig centimeter en meer, en nu blijkt dat deze dieren er voor het eerst in geslaagd zijn om zich ook voort te planten.[4]

Formele bescherming[bewerken]

De kwabaal staat als bedreigde soort op rode lijst. Desondanks heeft deze vissoort geen wettelijke status als beschermd dier. De soort staat niet in de Flora- en faunawet en de Visserijwet kent geen formele vangstbeperkingen (gesloten tijd of minimummaat).[5] Daarmee is de kwabaal het wettelijk minst beschermde (gewervelde) dier in Nederland met een rodelijststatus.

In België is de kwabaal een beschermde soort. In Duitsland staat de kwabaal op de federale rode lijst als 'stark gefährdet'. In Nedersaksen en Oostenrijk als 'gefährdet'. Verder staat de soort als 'kwetsbaar' op de rode lijst van Frankrijk en als bedreigde soort op de rode lijst van Slovenië.[2]

De kwabaal heeft mondiaal gezien een zeer groot verspreidingsgebied en daardoor is de kans op de status kwetsbaar (voor uitsterven) gering. De IUCN neemt aan dat de aantallen stabiel blijven, maar sluit een lichte afname niet uit. Om deze redenen staat de kwabaal in 2013 als niet bedreigd op de Rode Lijst van de IUCN.[1]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. a b (en) op de IUCN Red List of Threatened Species.
  2. a b c d e de Nie, H.W. 1997. Bedreigde en kwetsbare zoetwatervissen in Nederland. Basisrapport, voorstel voor een rode lijst. Stichting Atlas verspreiding zoetwatervissen, Nieuwegein
  3. Alain Dillen: Nieuwe kansen voor verdwenen vissoorten, Vislijn 2007, Agentschap voor Natuur en Bos
  4. http://www.inbo.be/docupload/4351.pdf
  5. van Emmerik, W.A.M. & de Nie, H.W. 2006. De zoetwatervissen van Nederland. Ecologisch bekeken. Sportvisserij Nederland, Bilthoven
  • David Burnie (2001) - Animals, Dorling Kindersley Limited, London. ISBN 90-18-01564-4 (naar het Nederlands vertaald door Jaap Bouwman en Henk J. Nieuwenkamp).
Externe link

Kwabaalinformatieblad sportvisserij Nederland