Leidmotief

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Een leidmotief - naar het Duitse Leitmotiv - is in zijn oorspronkelijke betekenis een muzikaal thema dat in een opera, of algemener het muziekdrama steeds terugkeert als in de tekst of op het toneel een bepaalde figuur, gedachte of voorwerp verschijnt. Ook emoties en gedachten worden met leidmotieven verbonden. Hierdoor gaat de toeschouwer het thema met die figuur of dat object associëren en de muziek een concrete betekenis geven. Met deze stijlfiguur kan de muziek de gebeurtenissen op het toneel gaan becommentariëren, wat aan het werk een extra dimensie geeft. Daarnaast creëren de leidmotieven een groot web door meerdere opera's heen. Het leidmotief wordt als stijlmiddel ook in andere disciplines gebruikt, zie Overige disciplines.

De term Leitmotiv werd in de muziek geïntroduceerd door F.W. Jähns in zijn boek Carl Maria von Weber in seinen Werken uit 1871. Het was echter vooral door Hans von Wolzogens Thematischer Leitfaden durch die Musik zu Richard Wagners Festspiel 'Der Ring des Nibelungen.' (1876) dat de term zijn typische (Wagneriaanse) betekenis verwierf.

In de muziek[bewerken]

Toepassing[bewerken]

Het leidmotief wordt herhaald, omgekeerd, door verschillende instrumenten overgenomen, soms ook ritmisch of melodisch licht gevarieerd. Zo wordt het een erkenning en bindmiddel doorheen het muziekstuk. Bij programmamuziek of opera kan het leidmotief ook gebruikt worden om een thema (bijvoorbeeld dood) of een personage aan te kondigen of te vergezellen. Zo wordt muziek en beeld één geheel. Het gebruik van het leidmotief begon in de romantiek, Hector Berlioz werkte dit bijvoorbeeld sterk uit met zijn "idée fixe" in zijn Symphonie fantastique.

Richard Wagner[bewerken]

Een meester in het gebruik van het Leitmotiv was de grondlegger van het Musikdrama: Richard Wagner. In zijn Ring des Nibelungen was de Leitmotivtechnik niet enkel een mooi middel om samenhang te creëren, maar door de reusachtige omvang van de tetralogie (3 avonden met een vooravond) was de Leitmotivtechnik een ware noodzaak. De motieven duiken onafhankelijk van de lineair afwikkelende handeling op. Ze verwijzen (als Erinnerung) naar het verleden of (als Ahnung) naar de toekomst. Hierdoor wordt een web gecreëerd waarbij het lineaire tijdsverloop doorbroken wordt (het motief verwijst naar het verleden of de toekomst). Dit brengt enerzijds een statisch tijdsbesef teweeg, maar anderzijds ligt een dermate grote progressieve tijdsstructuur aan de basis van de muziek zelf (dus ook van de motieven) dat het statische tegelijk ook erg vooruitstreeft in de tijd. Wagner sprak zelf overigens altijd van Gefühlsmoment, een term die in de muziek echter geen algemene ingang heeft gevonden.

De combinatie van het Leitmotiv met de unendliche Melodie lagen aan de basis van een nieuw soort opera (Musikdrama) die rond 1920-1930 uiteindelijk (na Arnold Schoenberg en Alban Berg) in een impasse zou geraken.

Overige disciplines[bewerken]

Music ClefG.svgMusic 44.svgMusic 8c1.svgMusic 16d1.svgMusic 16d1.svgMusic 8d1.svgMusic 4d1.svgMusic 8c1.svgMusic 8c1.svgMusic 8c1.svgMusic Bar.svgMusic 8c1.svgMusic 16e1-.svgMusic 16e1.svgMusic 8e1.svgMusic 4e1.svgMusic 8d1.svgMusic 8d1.svgMusic 8d1.svgMusic Bar.svg

Music ClefG.svgMusic 8c1.svgMusic 16d1.svgMusic 16d1.svgMusic 8d1.svgMusic 4d1.svgMusic 8c1.svgMusic 8c1.svgMusic 8c1.svgMusic Bar.svgMusic 8c1.svgMusic 16e1-.svgMusic 16e1.svgMusic 8e1.svgMusic 4e1.svgMusic 8d1.svgMusic 8d1-.svgMusic 8c1.svgMusic Bar.svg
Music ClefG.svgMusic 8c1.svgMusic 8e1-.svgMusic 8b1.svgMusic 4pb1-.svgMusic 16g1.svgMusic 16f1.svgMusic 8g1.svgMusic Bar.svg

"My name is Bond. James Bond."
  • Bij filmmuziek is een leidmotief bijna een "must", om het beeld van situaties of personen ook muzikaal te versterken. Bekende voorbeelden zijn de muziek van Ennio Morricone bij de film C'era una volta il west (Once Upon a Time in the West) en de diverse Star Wars films (gecomponeerd door John Williams), waarbij de hoofdpersonages ieder hun eigen muziekje hebben.
  • Ook videospellen werken met leidmotieven, vaak op een vergelijkbare manier als in films.
Een goed voorbeeld is de Final Fantasy videospellenreeks gecomponeerd door Nobuo Uematsu. Vooral het spel Final Fantasy VI blinkt daar in uit, omdat het spel zoveel personages heeft, met ieder zijn eigen muziekthema.
  • Het begrip wordt ook vaak gebruikt in de literatuurwetenschap, waar het in ongeveer dezelfde betekenis wordt gebruikt als in de muziek. Het gaat dan om een formeel terugkerend motief in een literair werk om personages, situaties of terugkerende gebeurtenissen herkenbaar te maken of ze via formele herkenning van dat motief met elkaar te verbinden. Een goed voorbeeld is een typische uitspraak van een karakter, die telkens weer herhaald wordt. Een leidmotief is dus een formeel stijlmiddel: het komt in de tekst uitdrukkelijk voor. In die zin verschilt het van het (abstractere) grondmotief van een werk, dat op verschillende manieren uitgedrukt kan worden.
  • In een afgeleide betekenis wordt het ook in andere kunstvormen gebruikt, zoals de schilderkunst ("Het vierkant is het leidmotief bij Piet Mondriaan")
  • In het algemene taalgebruik wordt het soms voor grondmotief gebruikt, in een meer algemene betekenis als synoniem van de "rode draad", die bijvoorbeeld door een toespraak loopt. Dit is enkel correct als een bepaald formeel element herhaald wordt.

Zie ook[bewerken]

Genres epiek: anekdote · ballade · epos · fabel · gedicht · genre · inleiding · kort verhaal · legende · mythe · novelle · parabel · parallel universum · raamvertelling · reisverhaal · roman · saga · sage · sprookje · verhaal · vignet · volksballade · volksverhaal
Verloop en verhaallijn: catharsis · cliffhanger · climax · deus ex machina · drie act-structuur · epiloog · expositie · fabel · plot · plotpoint · proloog · startplotscène · rode draad · scenario · setup · synopsis · verhaallijn
Begin en einde: ab ovo · in medias res · in ultimas res · incipit · openingsscène · openingszin · post rem · terminus
Personage: aangever · alter ego · alteriteit · antagonist · antiheld · bijfiguur · bijrol · booswicht · byroniaanse held · deuteragonist · flat character · held · hoofdpersoon · hoofdrol · karakter · protagonist · round character · tritagonist · typetje · uitverkorene · underdog
Spanning: cliffhanger · spanning
Vertelperspectief en vertelinstantie: afwisselend perspectief · auctoriële verteller · focalisatie · gedramatiseerd · homodiëgetische vertelling · heterodiëgetische vertelinstantie · ik-perspectief · onbetrouwbare verteller · personele verteller · point of view · rhema · voice-over
Motief & thema: abstract motief · concreet motief · leidmotief · motto · thema · topos
Tijd & ruimte: eenheidsconventie · flashback · flashforward · kalendertijd · mise en abyme · opschuivende tijdlijn · praesens historicum · tijdverruiming · verteltijd · vertelde tijd
Stijl: directe rede · dramatische ironie · indirecte rede · red herring · shooting the messenger · register · stijl · stream of consciousness · suspension of disbelief · show, don't tell · verteltechniek · vrije indirecte rede
Scenariotermen: premissesynopsistreatmentscenariofilmdraaiboekstoryboard
Stijlperiode: middeleeuwen · renaissance · maniërisme · barok · verlichting · sentimentalisme · preromantiek · romantiek · realisme · impressionisme · naturalisme · neoromantiek · symbolisme · expressionisme · constructivisme · dadaïsme · surrealisme · nieuwe zakelijkheid · magisch realisme · existentialisme · vijftigers · modernisme · postmodernisme
Studie: driehoek van Petersen · literaire kritiek · narratologie · topische vragen · verhaalanalyse