Levenslange gevangenisstraf

Levenslange gevangenisstraf is in de meeste landen de hoogste straf die door een rechtbank kan worden opgelegd. Niet in alle landen houdt dit een daadwerkelijk levenslange opsluiting in. Alleen de doodstraf geldt als een zwaardere straf, maar die wordt in veel landen niet meer toegepast.

Levenslang in verschillende landen

In onder meer België, Denemarken, Duitsland, Finland, Oostenrijk, Rusland, het Verenigd Koninkrijk en Zweden betekent "levenslang" dat de veroordeelde voor onbepaalde tijd in gevangenschap zit en in de praktijk vrijwel altijd na een aantal jaar vrijkomt door middel van een beroep, gratie of een voorwaardelijke invrijheidstelling. Landen waar onder deze mogelijkheid een dergelijke gevangenschap zeer langdurig wordt (meer dan 20 jaar) zijn onder meer Estland, Italië, Polen en Litouwen. In Estland kan de president theoretisch gezien gratie verlenen, maar dit is nog nooit gebeurd.

Nederland is het enige land in Europa waar bij een levenslange gevangenisstraf geen mogelijkheid tot voorwaardelijke invrijheidsstelling bestaat, oftewel waar het echt levenslang betekent. In Nederland kan gratie alleen verleend worden via Koninklijk Besluit, en dit is sinds 1970 maar drie keer gebeurd.

In onder meer Canada, Griekenland, Noorwegen, Portugal en Spanje bestaat een echte levenslange gevangenisstraf niet en wordt "levenslang" automatisch omgezet in een vast aantal jaren (respectievelijk 15, 20, 21, 25 en 30 jaar). In Canada is levenslang nooit meer dan 25 jaar maar blijft de verdachte wel automatisch voor de rest van zijn/haar leven onder controle staan.

In tegenstelling tot wat algemeen wordt aangenomen, betekent levenslange opsluiting in België wel degelijk dat de veroordeelde levenslang kan worden opgesloten. Levenslange opsluiting is in België bijgevolg niet - zoals vaak wordt gesteld - gelijk aan 30 jaar. België kent evenwel geen vorm van levenslange opsluiting waarbij de veroordeelde niet om zijn voorwaardelijke invrijheidstelling kan verzoeken.

In de Verenigde Staten van Amerika verschilt de opvatting van levenslang sterk per staat. Meestal wordt er geen "levenslang" gegeven, maar een straf die veel langer is dan een normaal mensenleven (bijv. 200 jaar voor meerdere moorden). In een gerechtelijke uitspraak kan worden opgenomen of een later beroep of vrijlating mogelijk is of niet.

In Mexico is de maximale gevangenisstraf 40 jaar. Het Mexicaanse Hooggerechtshof heeft in 2001 bepaald dat een levenslange gevangenisstraf zonder de mogelijkheid op beroep ongrondwettelijk is omdat het wreed en ongebruikelijk hard is, en dat het Artikel 18 van de Mexicaanse Grondwet schendt. Daarna kwamen er geruchten in omloop die zeiden dat veel Amerikaanse misdadigers naar Mexico zijn gevlucht omdat ze wisten dat Mexico ze waarschijnlijk niet zou uitleveren aan de VS (of een ander land waar de maximumstraf hoger ligt dan wat volgens de Mexicaanse wet toegestaan is). Het verschil tussen de Amerikaanse en de Mexicaanse visie op levenslange gevangenisstraffen hebben hoge spanningen veroorzaakt in de internationale politiek totdat het Mexicaanse Hooggerechtshof de mogelijkheid op uitlevering weer openstelde.

Nederland

De levenslange celstraf werd in 1870 ingevoerd als vervanging van de doodstraf, die toen werd afgeschaft. Levenslang wordt gezien als een alternatief voor de doodstraf. Het leven van de tot levenslang veroordeelde is uitzichtloos en ervaringsdeskundigen spreken wel van een "levend-doodverklaring".

Bij de meeste gevallen van levenslang was dat wegens een veroordeling voor twee of meer moorden. Slechts in enkele gevallen werd levenslang opgelegd voor een enkelvoudige moord; er was dan sprake van eerdere veroordelingen.

Volgens de richtlijnen van het Openbaar Ministerie is de straf levenslang gereserveerd voor de ernstigste delicten, waarbij er bijvoorbeeld meerdere doden te betreuren zijn. Behalve met de ernst van het delict wordt er ook rekening gehouden met de persoonlijke omstandigheden van de verdachte. Wik H., die uiteindelijk schuldig bevonden werd aan de Schiedammer parkmoord, werd ten tijde van het delict niet volledig toerekeningsvatbaar geacht, daarom had het OM voor hem gekozen voor de destijds nog langst mogelijke 'tijdelijke' straf, namelijk 20 jaar. Een langere straf zou later pas wettelijk mogelijk worden.

Op 10 december 2003 nam de Tweede Kamer een wetsvoorstel van de fracties van de LPF en VVD aan dat het mogelijk maakte leiders van terroristische organisaties levenslang op te leggen.

Aantal levenslanggestraften

Zie ook Lijst van tot levenslang veroordeelden in Nederland.

Sinds de invoering van het Wetboek van Strafrecht, is in de periode van 1886 tot 1945 34 keer een levenslange gevangenisstraf opgelegd. Van 1945 tot 1970 werd de straf 14 maal opgelegd (oorlogsmisdadigers onder de bijzondere rechtspleging buiten beschouwing gelaten).

In de jaren 70 werd de levenslange gevangenisstraf niet opgelegd. Na 1980 is aan 36 personen een levenslange gevangenisstraf opgelegd. Daarvan zijn er relatief veel in de laatste paar jaar; de rechter lijkt steeds vaker levenslang op te leggen.

Dat steeds vaker levenslang wordt opgelegd, komt volgens advocaat en "levenslang-deskundige" Willem Anker mede door de druk van de publieke opinie om strenger te straffen en de praktijk van de vervroegde invrijheidstelling:

"Daardoor is twintig jaar straf in de praktijk 13,4 jaar. Tussen 13,4 jaar en levenslang zit niets, en omdat dát gat te groot is, grijpen rechters vaker naar levenslang."

Om deze reden is op 1 februari 2006 een wetswijziging in werking getreden die een gevangenisstraf van 30 jaar mogelijk maakt voor de misdrijven waarvoor voorheen twintig jaar opgelegd mocht worden.

De laatste jaren komt het steeds meer voor dat rechters de tbs-maatregel gebruiken om personen buiten de samenleving te houden, indien aannemelijk kan worden gemaakt dat ze ten tijde van het delict verminderd toerekeningsvatbaar waren. Tbs kan in deze zin een verkapte vorm van levenslang worden.

De langstzittende tot tbs veroordeelde was Theo H., die meer dan 50 jaar (tussen 1960 en 2011) in tbs-klinieken zat (nu in de long care-afdeling van de Woenselse Poort in Eindhoven). De langstzittende tot levenslang veroordeelde is Koos Hertogs, die vanaf 1982 (in 2011 bijna 30 jaar) in de gevangenis zit.

Lengte van de straf

Anders dan vaak gedacht wordt, is een levenslange gevangenisstraf in Nederland geen tijdelijke straf maar betekent ook echt levenslang. Er bestaat ook geen mogelijkheid tot voorwaardelijke invrijheidstelling, zoals gebruikelijk is bij een tijdelijke vrijheidsstraf waarbij de gevangene vrijwel automatisch vervroegd vrijgelaten wordt nadat 2/3 van de straf is uitgezeten.

Wel kan een gratieverzoek worden ingediend. Bij Koninklijk Besluit kan dan gratie worden verleend en wordt levenslang omgezet in een tijdelijke celstraf. Dit besluit wordt genomen door de minister van Justitie en ondertekend door de koningin. De minister zal hiervoor altijd het advies van het Openbaar Ministerie, de rechtbank en medische adviseurs inwinnen. Daarnaast houdt hij rekening met gevoelens in de samenleving.

Het was lange tijd gebruikelijk dat een levenslanggestrafte gegratieerd werd. Van de 48 levenslanggestraften van 1886 tot 1970 kreeg 83% uiteindelijk gratie. In 1967 is berekend dat deze straffen na gemiddeld 15,7 jaar werden omgezet in een tijdelijke gevangenisstraf.

Na 1970 kwamen nog drie levenslang veroordeelden vrij door gratie: In 1975 kwam huisarts John Opdam na 21 jaar vrij. Hij had twee keer levenslang gekregen voor het vergiftigen van zijn vrouw en een celgenoot. Hans van Zon, in 1969 opgesloten voor drie roofmoorden, werd in 1986 op vrije voeten gesteld. In 2009 werd ook gratie verleend aan een gevangene die tot levenslang was veroordeeld en terminaal ziek was. De man pleegde in 1992 een dubbele moord in de Duitse stad Frankfurt. De rechter in Duitsland legde hem levenslang op, een straf die in 1998 door Nederland werd overgenomen toen hij naar Nederland verhuisde. De man overleed in september 2009.

Met uitzondering van deze in Duitsland veroordeelde man, heeft dus geen van de tot levenslang veroordeelden, met een veroordeling ná 1970, gratie gekregen. Omdat gratie steeds sporadischer lijkt te worden en levenslang daarmee dan letterlijk levenslang wordt, probeerden enkele verdachten die levenslang hadden gekregen via de Hoge Raad een uitspraak af te dwingen dat de levenslange gevangenisstraf in Nederland niet mag worden opgelegd, omdat dit in strijd zou zijn met Europese verdragen. De Hoge Raad oordeelde echter dat levenslange gevangenisstraf mag worden opgelegd, omdat aan een levenslang gestrafte nog steeds gratie kan worden verleend.

Forum Levenslang

Op 20 juni 2008 is het 'Forum humane tenuitvoerlegging levenslange gevangenisstraf' opgericht. Het bestaat uit juristen, medici, gedragswetenschappers en pastoraal werkers. Dit Forum zet zich in voor een meer humane tenuitvoerlegging van de levenslange gevangenisstraf. Hoewel de leden van dit Forum erkennen dat levenslang uit oogpunt van vergelding en beveiliging een passende reactie kan zijn, vinden zij dat gezondheidsschade bij gedetineerden moet worden voorkomen en dat een gedetineerde zicht moet houden op terugkeer in de samenleving. Dit volgt ook uit Europees recht. Het hoeft volgens het Forum niet te betekenen dat elke levenslang gestrafte weer vrijkomt, maar er moet naar verloop van tijd wel weer een toets plaatsvinden. Het Forum wil dat daarvoor een fatsoenlijke juridische procedure komt.

Bronnen, noten en/of referenties

Bronnen, noten en/of referenties: