Lijfeigenschap

Lijfeigenschap is de situatie dat iemands lichaam wordt beschouwd als het eigendom van de heer (landsheer, heerser) van een bepaald gebied. Het is een vorm van horigheid die de slavernij dicht benadert. Het kwam in de Europese middeleeuwen veel voor. Het verschil met slavernij is voornamelijk dat lijfeigenen een gezin konden stichten (wat met slaven lang niet altijd het geval was), een stukje land mochten bebouwen om hun gezin te voeden en niet zonder hun gezin en hun land konden worden verkocht.

De verschillende vormen van onvrijheid zijn niet altijd scherp van elkaar te onderscheiden. Pachterschap, share cropping, peonage, schuldslavernij, horigheid, lijfeigenschap en slavernij vloeien in elkaar over. Ook is het niet zo dat grotere onvrijheid altijd grotere ellende betekent, en relatief meer vrijheid meer welvaart. Vele slaven werden relatief goed gevoed en gekleed, terwijl veel pachters - als hun akkertjes klein waren en de pachten hoog - in bittere armoede leefden.

Ook is het zo dat formele rechten vaak weinig zeggen. De formele rechtspositie van een boer in een bepaalde samenleving kan relatief goed zijn, maar als zijn landheer tevens de plaatselijke rechter is, zal de boer in de praktijk weinig mogelijkheden hebben om zijn rechten te doen gelden.

Ook de abdijen beschikten over lijfeigenen, die in dienst van de monniken werkten./ Over het algemeen werden ze heel wat beter behandeld dan door feodale heren. Van daar dat men zegde "onder de kromstaf is het goed te leven". De abdijen verleenden ook sneller vrijdom aan hun onderhorigen.

In 1781 schafte Jozef II (1741-1790) (keizer Oostenrijk, 1780-1790) bij keizerlijk besluit de lijfeigenschap af. Dit hield onder meer in, zoals in het besluit werd vermeld, dat iedereen het recht had

• te huwen, op voorwaarde dat hij de ambtenaren van de burgerlijke stand hiervan akte liet opstellen;
• zijn meester te verlaten en elders werk te zoeken;
• een ambacht te leren naar zijn keuze.
• De karweien werden afgeschaft.

In Rusland werd de lijfeigenschap afgeschaft in 1861.