Lijst van heersers van Gelre

Hierbij een lijst van heersers van het historische graafschap Gelre en hertogdom Gelre, vanaf 1138 ook van het graafschap Zutphen. Voor de graven van Zutphen vóór 1138, zie Lijst van graven van Zutphen.

Wassenberg, de Flamenses en Gelre

Deel van de oude burcht Wassenberg

Wassenberg was een allodiale residentie die de Flamenses, de rechte voorzaten van de graven van Gelre, rond 1020 van de keizer kregen toegewezen toen zij zich niet meer konden handhaven in de Vlaamse contreien waarvan zij afkomstig waren. Gerard van Antoing, genaamd Flamens, de Vlaming, kreeg Wassenberg, zijn broer Rutger kreeg Kleef. Gerard was gehuwd met Bava, dochter van graaf Diederik van Hamaland, zoon van Adela van Hamaland en haar eerste echtgenoot Immed van Hamaland.

Aan Wassenberg, een plaats in de huidige Duitse Nederrijnregio, ongeveer 15 kilometer ten zuidoosten van Roermond, waren geen grafelijkheidsrechten verbonden. De oudste vermeldingen van een (of twee) Gerard(en) Flamens, uit 1033 en 1042-1046, gaan dan ook niet gepaard met de gravenrang. Gravenrechten vielen de Flamenses pas na 1046 toe als gevolg van de rebellie van Godfried 'met de Baard', hertog van Nederlotharingen.

Door het huwelijk van Godfried de Kinderloze, hertog van Nederlotharingen, met een (waarschijnlijk) oudere zuster van Bava was deze in het bezit van Hamaland en de graventitels van Diederik gekomen. Dat huwelijk bleef echter kinderloos, waarop de ambten aan zijn jongste broer Gozlin/Gozelo I, de vader van Godfried 'met de Baard' kwamen. De rebellie van 'de Baard' verschafte de Flamenses de kans om hun opvolgingsaanspraak, die met Bava was binnengekomen, te verzilveren.

Zo werd Gerard II dus vermoedelijk in 1046 de eerste graaf uit het huis der Flamenses. Zijn zoon Gerard III volgde hem op rond 1052. Deze overleed toen zijn oudste zoon, Gerard IV, nog minderjarig was, zodat diens oom Diederik van Wassenberg tijdelijk is ingesprongen. We kennen Diederik in 1076 als graaf op de Veluwe. In 1082 overleed hij in de kerker van Godfried van Bouillon. Gerard, die toen de graafschappen overnam, verlegde geleidelijk de Gelderse grafelijke verblijfplaats van Wassenberg, buiten hun ambtsgebied, naar Gelre dat binnen hun ambtsgebied gelegen was. Hij noemde zich nu eens 'van Wassenberg', dan weer 'van Gelre'.

Het allodium Wassenberg is in de 12e eeuw afgestoten aan de hertogen van Limburg via de bruidsschat van Jutta van Gelre, echtgenote van hertog Walram II van Limburg. In 1118 noemde Gerard II 'de Lange' Wassenberg, waar hij toen een kerk stichtte, nog steeds 'zijn allodium'.

Omvang van het hoogheidsgebied

De grafelijkheidsrechten waarin de Flamenses in en deels na 1046 traden omvatten:

• zuidelijk Hamaland, in 1046-1056 nog het graafschap van Werner/Wecelo, in 1083 Gerard II 'de Lange' genoemd
• de Veluwe als Utrechts leengraafschap, in 1052 graafschap van Gerard II
• de Betuwe
• Teisterbant (tegenwoordig Tieler- en Bommelerwaarden) als Utrechts leengraafschap, in 1052 graafschap van Gerard II
• de Duffelgouw (later bij het graafschap Kleef),
• de Hettergouw (bezuiden de Duffelgouw en Hamaland ter weerszijden van de Rijn gelegen), in 1062-1063 graafschap van Godschalk 'van Zutphen', in 1067 van Diederik.

Nadat de Flamenses tegen het eind van de 11e eeuw hun hoofd-residentie van Wassenberg naar Gelre hadden verlegd gingen zij zich 'graaf van Gelre' noemen, waardoor hun hoogheidsgebied ook '(Land van) Gelre' ging heten.

In noordelijk Hamaland handhaafden zich aanvankelijk de graven van Zutphen. Het raakte in 1138 in personele unie verenigd met het hoogheidsgebied van de graven van Gelre.

Wanneer de Flamenses precies Salland als leengraafschap van Utrecht en achterleen van de graven van Leuven, later de hertogen van Brabant, hebben verworven, is onbekend. In 1226 hebben zowel de Gelderse graven als de Brabantse hertogen afstand gedaan van Salland ten gunste van Utrecht.

Lijst van graven en hertogen van Gelre en graven van Zutphen vanaf 1138

Periode	Naam	Bijzonderheden	Titel
Huis Wassenberg
1021 – 1042	Gerard I van Wassenberg	broer van Rutger I van Kleef; getrouwd met Bava van Hamaland	Graaf van Wassenberg
1042 – c.1052	Gerard II van Wassenberg	zoon van Gerard I (volgens sommige genealogieën echter dezelfde persoon)
1052 – 1058	Gerard III van Wassenberg	zoon van Gerard II
1058 – 1082	Diederik van Wassenberg	broer van Gerard III, zoon van Gerard II , voogd over zijn minderjarige neef 1076 graaf op de Veluwe, 1078 graaf in de Teisterbant
1082 – 1129	Gerard I van Gelre	zoon van Gerard III van Wassenberg; sinds 1096 erkend als landgraaf	Graaf van Gelre
1129 – 1131/3	Gerard II
1131/3 – 1182	Hendrik I	na het overlijden van zijn moeder in 1138 tevens graaf van Zutphen	Graaf van Gelre en graaf van Zutphen
1182 – 1207	Otto I
1207 – 1229	Gerard III
1229 – 1271	Otto II de Lamme
1271 – 1318	Reinoud I de Strijdbare	getrouwd met Irmgard van Limburg, met wie hij Limburg regeerde tot haar dood in 1283 daarna alleen tot de Gelderse nederlaag in de slag bij Woeringen in 1288 Limburg ging hierna over naar Jan I van Brabant
1318 – 1343	Reinoud II de Zwarte	Van 1318-1326 regeerde hij onder voogdij; sinds 1339 als hertog van Gelre	Hertog van Gelre en graaf van Zutphen
1343 – 1361	Reinoud III de Dikke
1361 – 1371	Eduard
1371	Reinoud III	1371 - 1379: Gelderse Successieoorlog
Huis Gulik
1379 – 1402	Willem I	als Willem III hertog van Gulik
1402 – 1423	Reinoud IV
Huis Egmont
1423 – 1465	Arnold van Egmont	1e keer
1465 – 1471	Adolf van Egmont	zoon van Arnold, 1e keer
1471 – 1473	Arnold van Egmont	2e keer
Huis Valois
1473 – 1477	Karel de Stoute	hertog van Bourgondië
Huis Egmont
1477	Adolf van Egmont	2e keer. Sneuvelde in de Bourgondische Successieoorlog.
1477 – 1492	Catharina van Gelre (regentes)	zuster van Adolf, dochter van Arnold. Werd door de Gelderse Staten aangesteld als regentes zolang er geen hertog was. Heerschappij betwist door Maximiliaan van Oostenrijk (Gelderse Onafhankelijkheidsoorlog).
1492 – 1538	Karel van Gelre	zoon van Adolf van Egmont. Heerschappij betwist door Filips de Schone, Maximiliaan van Oostenrijk en Karel V (Gelderse Oorlogen).
Huis van der Mark
1538 – 1543	Willem van der Mark (ook bekend als Willem V van Kleef)	vanaf 1539 ook hertog van Gulik, Kleef en Berg. Heerschappij betwist door Karel V (Gelderse Oorlogen).
Huis Habsburg
1477 – 1482	Maximiliaan van Oostenrijk	eiste erfenis van Karel de Stoute op door Maria van Bourgondië te huwen. Heerschappij betwist door Catharina van Gelre. (Gelderse Onafhankelijkheidsoorlog)
1482 – 1492	Filips I de Schone	onder regentschap van zijn vader Maximiliaan van Oostenrijk. Heerschappij betwist door Catharina van Gelre (Gelderse Onafhankelijkheidsoorlog).
1543 – 1555	Karel V	zoon van Filips, kleinzoon van Maximiliaan. Betwistte de heerschappij van Karel van Gelre en Willem de Rijke (Gelderse Oorlogen) met succes, in 1543 erkend als hertog van Gelre en graaf van Zutphen.
1555 – 1581/1598	Filips II van Spanje	in 1581 door de Staten van Gelre afgezworen als landsheer (Plakkaat van Verlatinghe).

Einde van het zelfstandige Gelre

In 1543 kwamen Gelre en Zutphen onder direct bestuur van het Heilige Roomse Rijk, in de persoon van keizer Karel V die de titel hertog van Gelre verwierf.

Bij het Plakkaat van Verlatinghe in 1581 'verlieten' de Gelderse staten de Habsburgse koning-keizer. Gelre bleef nominaal een "hertogdom" maar kreeg geen hertog meer. De hertogelijke macht ging nu naar de Staten van Gelre. Het graafschap Zutphen werd in 1591 volledig opgenomen in het hertogdom Gelre.

Opper-Gelre bleef uiteindelijk Spaans. Als deel van de Zuidelijke Nederlanden bleef het een Habsburgs hertogdom. Nadat het Spaanse koningshuis was uitgestorven volgde de Spaanse Successieoorlog. Na de Vrede van Utrecht in 1713 werd ook dit gebied verder gesplitst. Hierbij werd Noord-Limburg en het aangrenzende deel in Duitsland (met de stad Gelre/Geldern) Pruisisch. Venlo werd als Staats Opper-Gelre een Generaliteitsland van de republiek. Roermond werd Oostenrijks. Aangezien het grootste deel van Opper-Gelre aan de koning van Pruisen was toegevallen, noemde hij zich sedertdien ook hertog van Gelre.

Na de stichting van de Bataafse Republiek in 1795 werd de hertogelijke status van beide gebieden opgeheven. Ze werden gesplitst en heringedeeld in departementen. De naam 'Gelre' of 'Gelder' verdween. In 1802 werd er een departement Gelderland opgericht, en na het congres van Wenen in 1813 de huidige provincie Gelderland. Deze instellingen beschikten echter niet meer over een eigen vorst, maar werden nationaal bestuurd. De provincie Gelderland valt sinds 1815 onder de koning der Nederlanden. Overigens voert deze niet de titel hertog van Gelre (of van Gelder/Gelderland); Gelderland is een integraal onderdeel van het land Nederland in het Koninkrijk der Nederlanden.

Opper-Gelre kwam na 1813 grotendeels aan Pruisen en daardoor in 1817 aan het Tweede Duitse Rijk. Ook als keizers van het Duitse Rijk voerden de Hohenzollerns nog de titel 'Herzog von Geldern.

Zie ook

• Machthebbers van de Lage Landen