Luilak
Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Luilak of looilak folkloristische viering op de zaterdag voor Pinksteren. De viering vindt vooral plaats in West-Friesland en enkele Hollandse plaatsen. Met luilak worden oorspronkelijk langslapers en telaatkomers bespot en wakker gemaakt. Er wordt vrij algemeen uitgegaan dat het een viering is met een Friese oorsprong.
Inhoud |
[bewerken] Verspreiding
Globaal genomen wordt het gevierd in het gebied tussen Texel en Delft in het westen van Nederland. Hoe verder ten zuiden van Amsterdam men komt, hoe minder het gevierd wordt. Hierdoor wordt het bijvoorbeeld in en rond Leiden en Alphen aan den Rijn niet tot nauwelijks (meer) gevierd. In de zuidelijker gelegen gebieden rond Delft en Gouda is het fenomeen luilak weer beter bekend. Buiten dat kerngebied vindt men het slechts hier en daar, zoals de afgeleide luilakbloemenmarkt in de steden Utrecht en Almere.
De viering maakt deel uit van vier dagen feest, waar toe Eerste en Tweede Pinksterdag ook behoren. In West-Friesland was er oorspronkelijk ook een Derde Pinksterdag. Derde Pinksterdag vormde de laatste dag van de vierdaagse vieringen. Deze is slechts in een aantal plaatsen (o.a. Zaandam) nog een traditie. De viering is niet christelijk gebonden, ondanks dat het samenvalt met Pinksteren. Op een aantal plaatsen wordt luilak voorafgegaan door een luilak(bloemen)markt, deze vindt plaats op de vrijdagavond tot middernacht of net iets voorbij middernacht. De oudste bekende markt is de Haarlemse markt uit de jaren 1890. In de nacht van vrijdag op zaterdag en zaterdagochtend wordt de daadwerkelijke luilak gevierd.
Het verschilt per plaats wanneer men begint met luilak. In sommige plaatsen begint men al net na middernacht en in andere plaatsen, zoals rond Amsterdam, na vier uur. Vanzelfsprekend verschilt het ook per leeftijd. Jongeren starten vaak eerder dan kinderen tussen de 9 en 14 jaar.
[bewerken] Data
| Jaar | Dag |
|---|---|
| 2009 | 30 mei |
| 2010 | 22 mei |
| 2011 | 11 juni |
| 2012 | 26 mei |
| 2013 | 18 mei |
| 2014 | 7 juni |
| 2015 | 23 mei |
| 2016 | 14 mei |
| 2017 | 3 juni |
[bewerken] Herkomst en symboliek
Over de symboliek en de herkomst van het feest bestaan verschillende interpretaties, maar de viering komt hoogstwaarschijnlijk voort uit de traditie dat de langslaper, degene die het laatst uit bed kwam, op de zaterdag voor Pinksteren de anderen uit het gezin of de familie op "luilakbollen" (warme broodjes met stroop) moest trakteren. De kinderen die het vroegst op waren gingen de straat op om langslapers wakker te maken en ze te bespotten met onder andere rijmpjes en liedjes.
Een van de liedjes die traditioneel bij luilak wordt gezongen, is:
"Luilak, beddezak.
Staat om negen uren op.
Negen uren, hallef tien,
heb je die luilak al gezien?".
Later zou dit overgenomen zijn door straatjongens die in groepjes rondtrokken en rumoer maakten. Ook sleepten ze spullen en dode dieren mee die aan de dichte deuren werden gebonden. Van de zestiende en zeventiende eeuw is bekend dat de viering al op de vrijdagavond begon na zonsondergang, waarbij het ook tot de volgende avond duurde. Niet zelden vochten de straatjongens met elkaar of tegen mannen. Keuren uit die tijd melden ook verboden ten aanzien van luilak. In de achttiende eeuw verschuift het begin van luilak dieper de nacht in.
De viering kent een sterke traditie rond Amsterdam. In de andere gebieden is de viering door de eeuwen heen met vlagen wel en niet gevierd. De grootste dip was tussen 1940–1965. Alleen in Amsterdam en de Zaanstreek werd het toen nog uitgebreid gevierd. Na 1965 wordt het echter ook weer in andere gebieden uitgebreider gevierd.
De gebruiken bij luilak verschilden en verschillen nog altijd per plaats. In het begin van de twintigste eeuw begon op veel plaatsen de viering steeds meer uit de hand te lopen. Van te grote vuren tot puur vandalisme. In onder meer Delft, Amsterdam en de Zaanstreek werden door de gemeentelijke autoriteiten, vaak samen met jongerenwerk en heemkundige verenigingen, pogingen gedaan om de luilakviering meer te controleren. Zo probeerde men door het organiseren van evenementen als optochten, officiële vuren, gratis filmvoorstellingen en muziekoptredens onder meer vandalisme te beteugelen en weer de nadruk te leggen op het lawaai maken.
[bewerken] Viering sinds de jaren 1960
Na 1965 wordt het feest weer steeds meer gevierd, opvallend is dat sindsdien ook de nadruk weer ligt op het lawaai maken. Naast belletje trekken dat al sinds het begin van twintigste eeuw veel gedaan werd begon men ook steeds vaker fietsen met ratels bij het wiel of oude bussen, pannen of blikjes die achter de fiets worden gebonden te gebruiken om lawaai te maken. Vroeger werd dit bijvoorbeeld gedaan met een al dan niet zelf gemaakte kar. Maar ook het bekladden van ramen of andere zaken kwam weer terug. Dit gebeurde vroeger vaak met boter, zeep en krijt. Tegenwoordig wordt er naast zeep en boter ook meel en eieren gebruikt en met wc-rollen wordt de nodige versiering aangebracht. De eieren worden stuk geslagen op ramen en auto's. De luilakvuren zoals men die kent rond Amsterdam en de Zaanstreek hebben een mindere verspreiding in het heroverde luilakgebied. Bovenop zo'n vuur zat vaak de Jan Luilak.
Terwijl in steden als Amsterdam het vandalisme al in de jaren 1970 toeneemt, gebeurt dat in de hernieuwde gebieden pas eind van de jaren 1980. Naast de eerder genoemde fratsen, worden sindsdien steeds meer ook dingen gedaan als banden van auto's lek steken, vuurwerk of stinkbommen door de brievenbus naar binnen gooien of in containers gooien. Ook is een bekend fenomeen plakband spannen over de straat om zo wandelaars en fietsers te verrassen of zelfs te laten vallen. Ook ramen van huizen en auto's sneuvelen nogal eens.
In de Zaanstreek ziet men vanaf de jaren 1990 ook steeds meer dat luilak zich uit in meer muzikale activiteiten in jeugdhonks en buurthuizen. In de Zaanstreek is er dan ook minder animo voor de luilakvuren, dit mede doordat er een vergunning voor nodig is. Toch blijft een kleine groep kinderen en jongeren in de Zaanstreek het op straat vieren.
Bij de luilakviering van 3 juni 2006 besloot de politie Noord-Holland Noord in het hele gebied extra personeel in te zetten. Dit bleek te helpen: het aantal vernielingen was beduidend minder dan voorgaande jaren.
[bewerken] Trivia
Een afgeleide van luilak is het luilakzwemmen. Dit is oorspronkelijk ontstaan als een vroege duik in het water en zwemmen tijdens Luilak, tegenwoordig wordt dit steeds vaker ook los van luilak gedaan, en duidt dus ook op algemeen vroeg zwemmen.
