Maanvis (Mola)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Mola mola
In een aquarium te Barcelona
In een aquarium te Barcelona
Taxonomische indeling
Rijk: Animalia (Dieren)
Stam: Chordata (Chordadieren)
Klasse: Actinopterygii (Straalvinnigen)
Orde: Tetraodontiformes (Kogelvisachtigen)
Familie: Molidae (Maanvissen)
Geslacht: Mola
Koelreuter, 1766
Soort
Mola mola
(Linnaeus, 1758)
Afbeeldingen Mola mola op Wikimedia Commons Wikimedia Commons
Mola mola op Wikispecies Wikispecies
Portaal  Portaalicoon   Biologie
Vissen

De maanvis of klompvis (Mola mola) is de zwaarst bekende beenvis. Een volwassen dier weegt gemiddeld 1 ton, en is 1,8 meter groot. Maar er zijn ook exemplaren bekend die 2300 kilogram wogen en 4 meter hoog waren bij de vinnen. De maanvis leeft in alle grote oceanen waar het klimaat gematigd tot tropisch is. De noordelijkste plaats waar ooit een maanvis is aangetroffen is de wateren rond Alaska.

De maanvis leeft van kwallen, plankton en kleine visjes. Door zijn grootte en zijn taaie huid heeft de maanvis weinig natuurlijke vijanden. Vaak worden deze dieren opgemerkt wanneer ze bijna bewegingsloos op hun zij aan de oppervlakte liggen. Dat wekt de indruk dat ze ziek zijn, maar het is normaal gedrag: ze doen dit om hun temperatuur te laten stijgen. Een alternatieve verklaring is dat ze zich zo door meeuwen en andere zeevogels van parasieten laten ontdoen. De maanvis beweegt zich voort door de stevige rug- en aarsvin zijdelings heen en weer te bewegen. Een vrouwtje kan tot 300 miljoen[1] eitjes in een legsel afzetten, wat geldt als record voor een gewerveld dier.

Benaming[bewerken]

De wetenschappelijke naam werd in 1758 door Linnaeus gepubliceerd als Tetraodon mola.[2] In 1766 creëerde Koelreuter speciaal voor deze soort het monotypische geslacht Mola.[3] Veel van de namen die de maanvis wereldwijd krijgt, zijn gerelateerd aan de unieke platte vorm. De wetenschappelijke naam Mola is Latijn voor "molensteen", waar de vis op lijkt door zijn ronde lichaam, grijze kleur, en ruwe textuur. De Engelse benaming Sunfish verwijst naar het gedrag om te zonnebaden aan het wateroppervlak. De Nederlandse, Portugese, Franse, Spaanse, Russische, Turkse en Duitse benaming, respectievelijk maanvis, peixe lua, poisson lune, pez luna, рыба-луна, Ay balığı en Mondfisch refereren aan de ronde vorm. In het Duits wordt de vis ook wel Schwimmender Kopf (zwemmend hoofd) genoemd, wat lijkt op het Poolse samogłów (alleen hoofd).

Taxonomie[bewerken]

De maanvis wordt ingedeeld in het geslacht Mola, met nog één andere soort: Mola ramsayi. Mola mola is de typesoort van het geslacht.[4] Het geslacht Mola behoort tot de familie Molidae. Deze familie bestaat uit drie genera: Masturus, Mola en Ranzania.

De familie Molidae wordt gerekend tot de orde van Tetraodontiformes, die ook de kogelvissen, egelvissen en vijlvissen omvat. De familie Molidae heeft veel overeenkomsten met de andere families in deze orde, zoals de vier samengegroeide tanden die de karakteristieke bek vormen, en die de naam geven aan deze orde (tetra = vier, odoon = tand en forma = vorm). Maanvislarven lijken inderdaad meer op kogelvissen dan op volwassen Mola's.[5]

De algemene benaming maanvissen wordt vaak gebruikt om de familie Molidae aan te duiden maar kan ook verwijzen naar de zoetwatervis Pterophyllum scalare. Deze laatste heeft geen enkele relatie met de soorten uit de familie Molidae.

Beschrijving[bewerken]

Een in 1910 gevangen maanvis met een geschat gewicht van 1600 kilogram
Skelet van een maanvis in het Natuurhistorisch Museum in Wenen

De maanvis lijkt op een hoofd met een staart. De staartvin is verdwenen en vervangen door een afgeronde clavus, waardoor het lichaam zijn bijzondere vorm krijgt. De romp is zijdelings sterk afgeplat. De borstvinnen zijn smal. De rug- en aarsvin zijn lang, waardoor de vis vaak even hoog is als lang. Exemplaren tot een hoogte van 3,2 meter zijn geen uitzondering.[6]

De maanvis heeft een gemiddelde lengte van 1,8 meter en een gemiddeld gewicht van 1000 kilogram[1] maar er zijn exemplaren tot een lengte van 3,3 meter[6] of een hoogte van 4,2 meter[7] en een gewicht tot 2300 kilogram[8] waargenomen.

De wervelkolom van de maanvis telt minder wervels en is korter in verhouding tot zijn lichaam dan welke andere vis ook.[9] Hoewel de maanvis afstamt van beenvisachtige voorouders, bestaat zijn skelet grotendeels uit kraakbeenachtige weefsels die lichter zijn dan bot, waardoor de vis een grootte kan bereiken die niet praktisch zou zijn voor vissen met echt bot.[9] [10] Ook de grootste vis die vandaag de dag bestaat, de walvishaai, is een vis met een kraakbeenskelet, maar die stamt niet af van de beenvissen.

De maanvis heeft geen zwemblaas.[9] Sommige bronnen geven aan dat de interne organen tetrodotoxine, een geconcentreerde neurotoxine bevatten, net als de organen van sommige andere giftige tetraodontiformes,[8] terwijl andere bronnen dit tegenspreken.[11]

De vinnen[bewerken]

De rugvin van een maanvis

De staartvin van de maanvis is, samen met de bijbehorende skeletdelen, gedurende de evolutie verdwenen en ervoor in de plaats is een knobbelige pseudostaart, de clavus gekomen. Deze structuur is ontstaan door het naar elkaar toe groeien van de rug- en de aarsvinnen.[12] De licht gegolfde clavus heeft twaalf vinstralen[13] en eindigt in een aantal gekromde beentjes.[14]

Zonder echte staart om zich voor te stuwen en slechts voorzien van kleine borstvinnen, stuwt de maanvis zich voort met zijn lange, dunne rug- en aarsvin, waarbij hij de vinnen simultaan als peddels heen en weer wrikt.

Maanvissen zwemmen vaak vlak onder het wateroppervlak en hun hoge rugvin wordt soms per vergissing aangezien voor die van een haai.[15][16] Het is echter mogelijk om onderscheid te maken door het volgen van het traject dat de rugvin aflegt door het water, terwijl de vis zelf onderwater blijft. Haaien bewegen, zoals de meeste vissen, hun staart zijwaarts terwijl hun rugvin rechtdoor blijft gaan. Bij de maanvis bewegen de rugvin en de aarsvin in de zo karakteristieke wrikkende beweging.

De zijwaartse beweging van de rugvin door het oppervlak kan dus worden gebruikt om de maanvis te identificeren.[17]

De huid[bewerken]

Mola mola in zijn typische zwemhouding

Volwassen maanvissen hebben een kleur die varieert van bruin naar zilvergrijs of wit, met diverse gevlekte huidpatronen. Sommige van deze huidpatronen zijn mogelijk regiospecifiek.[1] De kleur is vaak donkerder aan de rugzijde en vervaagt naar een lichtere schakering aan de buikzijde, als een soort van anti-shading camouflage. Mola mola kan de huidskleur ook van kleur laten veranderen van licht naar donker, in het bijzonder als hij wordt aangevallen.[1] De huid, die grote hoeveelheden netvormig gerangschikt collageen bevat, kan tot 7,5 centimeter dik zijn op de buikzijde en is bedekt met tandjes en een laag slijm in plaats van schubben. De huid van de clavus is gladder dan die van het lichaam dat zo ruw kan zijn als schuurpapier.[9]

Omdat er meer dan 40 soorten parasieten kunnen voorkomen op de huid en in de vis, probeert deze hier op diverse manieren vanaf te komen.[1] [13] In de gematigde klimaatzones herbergen drijvende velden van wieren poetsvissen en andere vissen die parasieten verwijderen van voorbijkomende maanvisssen. In de tropen krijgt de Mola hulp van rifvissen. Door te zonnebaden op zijn zij aan het wateroppervlak geeft de maanvis zeevogels de mogelijkheid om zich tegoed te doen aan de parasieten die zich op de huid bevinden. Verder zijn er rapportages dat ze meer dan drie lichaamslengtes boven het oppervlak uit springen, wat mogelijk een andere manier is om zich van parasieten te ontdoen.[15][16]

Verspreiding en gedrag[bewerken]

Mola mola in karakteristieke houding aan het oppervlak

Maanvissen zijn inheems in de gematigde en tropische wateren van alle oceanen van de wereld.[9] Mola genotypes lijken nogal te variëren tussen de Atlantische en de Grote Oceaan, maar de genetische verschillen tussen de verschillenden exemplaren in het noordelijk en zuidelijk halfrond zijn miniem.[18]

De maanvis en de mens[bewerken]

Veel van de biologie van de maanvis is nog onbekend en verschillende onderzoeken zijn nog gaande, inclusief onderzoek vanuit de lucht naar de Mola populaties,[19] onderzoek via satellietvolgsystemen,[19][11] genetische analyse van weefselmonsters,[11] en het verzamelen van waarnemingen door amateurs.[20] Recente studies geven aan dat de maanvispopulatie aan het afnemen is als gevolg van het toenemen van bijvangst en de populariteit van de vis in het menselijke dieet.[9]

Maanvis in gevangenschap[bewerken]

Een aquarium in het Monterey Bay Aquarium laat goed zien wat de verhouding in grootte is tussen de maanvis en de mens

De maanvis wordt door zijn unieke en veeleisende voorwaarden voor verzorging niet veel gehouden in aquaria. Sommige Aziatische aquaria tonen hen wel, met name in Japan. Het Kaiyukan Aquarium in Osaka, Japan, is één van de weinige aquaria met Mola, waarbij wordt gerapporteerd dat deze attractie net zo populair is als die van de grotere walvishaaien. Het Oceanarium van Lissabon in Portugal is een ander aquarium waar de maanvis wordt gehouden. Hier wordt hij getoond in de hoofdtank. Het Aquarium in Hirtshals (Denemarken) heeft er drie. In Spanje hebben zowel het Barcelona Aquarium[21] als L'Oceanogràfic in Valencia een exemplaar. In Monterey Bay Aquarium[22] in de Verenigde Staten wordt ook een exemplaar van de maanvis gehouden.

Nederland en België[bewerken]

Op het strand van Schoorl aan Zee (Schoorl) spoelde in 1989 een volwassen maanvis aan van 200 kilogram. In januari 2003 spoelde weer een maanvis aan, ditmaal een jong exemplaar. Die vis woog slechts 10 kilogram, was 90 centimeter hoog en had een lengte van 75 centimeter. Het aanspoelen van de maanvis is een zeldzaamheid, maar sinds het begin van de 21e eeuw lijkt de kans erop te stijgen. Zo zijn er in 2004[23] [24] en 2005[25] weer enkele maanvissen aangespoeld aan de Nederlandse en Belgische kust. Op 22 december 2008 spoelde een groot exemplaar aan op het strand van Katwijk[23]. De omvang van deze maanvis was 1,2 meter lang en 1 meter hoog. Grote maanvissen zijn echter zeldzaam in de Noordzee. In mei en juni komen ze wel veel voor langs de kust van Zuid-Frankrijk. De grootste maanvis die in de Nederlandse wateren is waargenomen, spoelde in december 1889 aan op Ameland.[26] Dat dier was 2,73 meter hoog en 2,23 meter lang. De op een na grootste werd op 23 december 1992 in het Diepe Gat gevangen door de Texelse kotter TX 37. Dit dier was 1,60 meter lang en 2 meter hoog.

Bronnen, noten en/of referenties
  1. a b c d e (en) Thierney, Thys. Molidae Descriptions and Life History. OceanSunfish.org Geraadpleegd op 17-01-2009
  2. Linnaeus, C., Systema Naturae ed. X (1758): 334
  3. Koelreuter plaatste de soort in zijn nieuwe geslacht als Mola aculeata. De naam Mola aculeata is ongeldig omdat de soort al eerder onder het epitheton mola was beschreven. Koelreuters geslachtsnaam was echter wel geldig gepubliceerd, zodat de soort de naam Mola mola krijgt wanneer ze in het geslacht Mola wordt geplaatst.
  4. Bass, L. Anna, Heidi Dewar, Tierney Thys, J. Todd. Streelman and Stephen A. Karl (July 2005). Evolutionary divergence among lineages of the ocean sunfish family, Molidae (Tetraodontiformes) (PDF). Marine Biology 148 (2): 405–414 . ISSN:0025-3162. DOI:10.1007/s00227-005-0089-z. Geraadpleegd op 18-01-2009.
  5. Thys, Tierney. Molidae information and research (Evolution). OceanSunfish.org Geraadpleegd op 2007-06-26
  6. a b Juliet Rowan. Tropical sunfish visitor as big as a car. The New Zealand Herald (November 24 2006) Geraadpleegd op 2007-05-08
  7. Wood, The Guinness Book of Animal Facts and Feats. Sterling Pub Co Inc (1983), ISBN 978-0851122359
  8. a b Mola mola. FishBase. Ed. Ranier Froese and Daniel Pauly. March 2006 version. N.p.: FishBase, 2006.
  9. a b c d e f Mola mola program - Life History. Large Pelagics Research Lab Geraadpleegd op 2007-05-11
  10. Adam Summers. No Bones About ’Em. Natural History Magazine Geraadpleegd op 2007-06-30
  11. a b c Thys, Tierney. Ongoing Research. OceanSunfish.org Geraadpleegd op 2007-06-11
  12. (en) Strange tail of the sunfish. The Natural History Museum (20-02-2006) Geraadpleegd op 17-01-2009 "We thus conclude that the molid clavus is unequivocally formed by modified elements of the dorsal and anal fin and that the caudal fin is lost in molids"
  13. a b (en) M. McGrouther. Ocean Sunfish Stranding. Australian Museum Online (November 2004) Geraadpleegd op 23-01-2009
  14. M. McGrouther. Ocean sunfish, Mola mola. Australian Museum Online (February 2007) Geraadpleegd op 2007-05-11
  15. a b Mola (Sunfish). National Geographic Geraadpleegd op 2007-05-08
  16. a b Thys, Tierney. Molidae information and research. OceanSunfish.org
  17. Powell, David C., A Fascination for Fish: Adventures of an Underwater Pioneer, University of California Press, Monterey Bay Aquarium, Berkeley [2001], 2001, “21. Pelagic Fishes”, p. 270–275 ISBN 0-520-22366-7. Geraadpleegd op 2007-06-13.
  18. (en) Thys, Tierney. Tracking Ocean Sunfish, Mola mola with Pop-Up Satellite Archival Tags in California Waters. OceanSunfish.org (30-11-2003) Geraadpleegd op 22-01-2009
  19. a b Current Research. Large Pelagics Research Lab Geraadpleegd op 2007-06-11
  20. Have you seen a Mola??. Large Pelagics Research Lab Geraadpleegd op 2007-06-11
  21. (en) 18. The Oceanarium. L'Aquàrium Geraadpleegd op 19-01-2009
  22. (en) Ocean sunfish, Open Waters, Fishes, Mola mola Geraadpleegd op 31-07-2011
  23. a b (nl) Maanvis op strand Katwijk. [RTV Katwijk] (22-12-2008) Geraadpleegd op 17-01-2009
  24. Maanvis aangespoeld bij Katwijk. Interactief Nederlands Persbureau (12-01-2004) Geraadpleegd op 17-01-2009 "Op 9 januari vond Marcel Knetsch uit Katwijk een dode maanvis op het strand in zijn woonplaats."
  25. (nl) Jonge maanvissen stranden massaal Geraadpleegd op 17-01-2009 "In de eerste weken van dit jaar spoelden er veel jonge maanvissen aan op de Nederlandse en Belgische kust. De teller staat inmiddels op elf exemplaren."
  26. (nl) De maanvis een mysterie Geraadpleegd op 17-01-2009 "Naturalis bezit nu 17 maanvissen, opgezet, in alcohol bewaard of als skelet of schedel. De kleinste meet vier centimeter, de grootste is 230 centimeter lang en 273 centimeter hoog, gemeten tussen de punten van rug- en aarsvin. Deze reus spoelde aan op 13 december 1889 op Ameland. Van elke maanvis noteren we zo veel mogelijk gegevens."